Osmanlı İmparatorluğu’nda İlk Rumca Yayınlar ve Matbuat: Rum Kadın Dergilerinin İdeolojik İçeriği

Öz

Osmanlı İmparatorluğu’nda Tanzimat’la birlikte belli bir sistem çerçevesinde uygulanmaya başlayan Batı tarzı çağdaşlaşma programı, siyasi ve toplumsal hayata getirdiği yeni düzenlemeleri matbaanın yanı sıra matbuat aracılığıyla da topluma rahatça duyurabilme olanağı yakalamıştır. Eğitim kurumları, kadınlara yönelik uygulanan siyasette yapılan çeşitli değişiklikler, cemaatlerin dinî kurumlarına reformlara uygun nizamname hazırlamaları yönünde gönderilen buyruklar bu program kapsamında gerçekleşen kimi yeni uygulamalardır. Bunun yanı sıra, 19. yüzyılın sonuna doğru Osmanlı’ya giren Avrupa menşeli ürünler, moda ve özellikle Fransızcadan yapılan roman çevirileri tüketim ve okuma alışkanlıklarını değiştirmiş, İmparatorluğun Müslüman halkının yanı sıra Rum cemaatinde de çeşitli tepkilere yol açmıştır. Bir yanda yükselen milliyetçilik, diğer yanda Avrupa’da hız kazanan kadın hareketi dönemin gazete ve dergilerinde çokça tartışılmış, eleştirilmiştir. Bu çalışmanın konusunu Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Rum matbaalarında basılan ilk yayınlar ile Rum gazete ve kadın dergilerinin ideolojik içeriği oluşturur. Bu kapsamda İstanbul’da yayımlanan, yayıncılarının da kadın olduğu toplam dört kadın dergisinde dönemin egemen siyasi söylemlerinin nasıl yer aldığı ve bu söylemlerin kadına biçtiği roller tespit edilmeye çalışılmıştır. İlk yayın faaliyetlerinden olan kadın dergilerinde nasıl bir Avrupa/Batı algısının geliştiği; cinsiyetçi ve milliyetçi söylemin gazete ve dergilerde tekrarlanıp tekrarlanmadığı; bu söylem karşısında kadın dergilerinin aldığı konum araştırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Rum matbaaları
• Rum basını
• Rum kadın dergileri
• Patrikhane
• Fenerliler

The First Greek-Language Publications and The Press in The Ottoman Empire: The Ideological Content of Greek Women’s Magazines

Öz

With the Tanzimat [Reorganization] period in the Ottoman Empire, the Western-style modernization program that began to be implemented within a certain system gained the opportunity to easily announce the new regulations it brought to political and social life through the press, as well as the printing press, to society. Various changes made in the policy applied toward women, educational institutions, and the decrees sent to communities instructing them to prepare regulations for their religious institutions in accordance with reforms were some of the new practices realized within the scope of this program. Moreover, toward the end of the 19th century, European-origin products, fashion, and novel translations from French that entered the Ottoman Empire, in particular, changed consumption and reading habits and caused various reactions not only among the Muslim population of the Empire but also within the Ottoman Greek community. Rising nationalism on the one hand and the women’s movement gaining momentum in Europe on the other hand were extensively discussed and criticized in the newspapers and magazines of the period. This study focuses on the first publications printed in Greek printing houses in the Ottoman Empire and the ideological content of Greek newspapers and women’s magazines. Within this scope, the aim is to determine how the dominant political discourses of the period appeared in a total of four women’s magazines published in Istanbul whose publishers were also women, as well as the roles these discourses assigned to women. The study examines how a perception of Europe/the West developed in women’s magazines, which were among the first publishing activities, whether gendered and nationalist discourse was reproduced in newspapers and magazines, and the position women’s magazines adopted in the face of this discourse.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Greek printing houses
• the Ottoman Greek press
• Ottoman Greek women’s magazines
• the Ecumenical Patriarchate
• the Phanariots

Kaynakça

1. Anagnostopulu, A. (1999). Tanzimat ve Rum milletinin kurumsal çerçevesi. Patrikhane, cemaat kurumları, eğitim. P. Stathis (Ed.), 19. Yüzyıl İstanbul’unda Gayrimüslimler içinde (s. 1-35). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
2. Anagnostopulu, H. (2012). To ginekio zitima sto periodiko i Vosporis. Mnimon, 32, 125-150. https://doi.org/10.12681/mnimon.642. Erişim tarihi: 25.10.2025.
3. Ataman, B. (2014). Türkiye’de ilk basın yasakları ve Abdülhamid sansürü. Marmara İletişim Dergisi, 14/14, 21-49. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2967. Erişim tarihi: 25.10.2025.
4. Balta, E. (2020). Bulgar sorununun yaşandığı dönemde, Evangelinos Misailidis’in yayınladığı Mikra Asia yani Anatoli adlı Karamanlıca gazete. Edhem Eldem & Aksel Tibet & Ersu Pekin & Çağatay Anadol (Ed.), Bir Allame-i cihan: Stefanos Yerasimos (1942-2005) içinde (s. 161-196). İstanbul: Institut Français D’études Anatoliennes. Erişim adresi: https://books.openedition.org/ifeagd/1922.
5. Benlisoy, S. (2020). “Bizden gayret, Anatollulardan himmet”: on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında gazeteciler ve müşterileri. Kebikeç, 50, 89-124. https://drive.google.com/file/d/1LnPaThQHKMjoyBkYM79QT5jIXt9b2hJu/view?pli=1 Erişim tarihi: 25.10.2025.
6. Berkes, N. (2014). Türkiye’de çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yay.
7. Clogg, R. (1997). Modern Yunanistan tarihi (D. Şendil, Çev.). İstanbul: İletişim Yay.
8. Cyril Lucaris. (t.y.). Britannica.com. https://www.britannica.com/biography/Cyril-Lucaris. Erişim tarihi: 26.10.2025.

9. Çakır, S. (2016). Osmanlı kadın hareketi. İstanbul: Metis Yay.
10. Çete, A. (2020). Yunan hikâyelerinde kadın ve ulusçu kimliğin üretimi. İstanbul: Urzeni Yay.
11. Dalakoura, K. (2017). Changing identities in Ottoman context: the national “self” and the “other” in 19th century Greek women’s writings. Espacio Tiempo y Educación 4(1), 1-21. https://www.researchgate.net/publication/313124039_Changing_Identities_in_Ottoman_Context_The_National_Self_and_the_Other_in_19th_Century_Greek_Women's_Writings Erişim tarihi: 03.03.2026.
12. Dalakoura, K. & Ziogu-Karastergiou, S. (2015). İ ekpedevsi ton ginekon. İ ginekes stin ekpedevsi Kinoniki, ideologiki, ekpedevtiki metashimatismi ke i ginekia paremvasi (18os – 2osς e.). Erişim adresi: https://www.openbook.gr/i-ekpaideysi-twn-gynaikwn/
13. Dalakoura, K. (2010). Logi gia tin ekpedevsi sta ellinika ginekia periodika tu Othomaniku horu (19os e.-1906): i ginekia laiki ekpedevsi. Mnimon, 31, 115-150. https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/mnimon/article/view/7734. Erişim tarihi: 25.10.2025.
14. Diagrama Vosporidos. (1889). İ Vosporis, Α΄/1.
15. Didaskalia Patriki. (t.y.). http://digital.lib.auth.gr/record/126122/files/1.pdf. Erişim tarihi: 29.06.2025.
16. Dimaras, K. Th. (2009). Neoellinikos diafotismos, Atina: Ermis.
17. Eksercoglu, H. (2010). İ “hamenes patrides” pera apo tin nostalgia. Mia kinoniki-politismiki istoria ton Romion tis Othomanikis Aftokratorias (mesa 19u – arhes 20u eona). Atina: Nefeli.
18. Evangelidu, V. (1901) Anihti epistoli B΄. İ Vosporis, Γ΄/22.
19. Furnaraki, E. (2008). Ena proimo ginekio dimosiografiko enhirima i Kipseli tis Efrosinis Samarçidu (Konstantinupoli. 1845). V. Kontogiani (Ed.), Logos ginekon: praktika diethnus sinedriu, Dimokritio Panepistimio Thrakis içinde (s. 37-54). Atina: E.L.I.A.
20. Hacialeksandru, P. (2025). Tipografia elliniki (II): i istoria tis. Erişim adresi: https://peri-grafis.net/%cf%87%ce%b1%cf%84%ce%b6%ce%b7%ce%b1%ce%bb%ce%b5%ce%be%ce%ac%ce%bd%ce%b4%cf%81%ce%bf%cf%85-%cf%80%ce%ac%cf%84%cf%81%ce%bf%ce%ba%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%ad%cf%83%cf%84%ce%b7%cf%83%ce%b5-%cf%84-5/. Erişim tarihi: 25.10.2025.
21. Hristianiki Apologia. (t.y.). https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/0/e/metadata-155-0000003.tkl. Erişim tarihi: 29.06.2025.
22. İdrisomen didaskalion ton thileon. (1889). İ Vosporis, Α΄/10.
23. İliu, F. (2001). Neoellinikos diafotismos. İ neoteriki proklisi, istoria tu neu ellinismu 1770-2000 (C. 2). Atina: Ellinika Grammata.
24. İliu, F. (2005). İstories tou elliniku vivliu. Stratis Mpournazos & P. Polemi & A. Matthaiou (Ed.), Atina: Panepistimiakes Ekdosis Kritis.
25. İlk Türkçe gazeteler. (t.y.). https://gazetecilikenstitusu.wordpress.com/2017/09/15/ilk-turkce-gazeteler/. Erişim tarihi: 29.06.2025.
26. Kamouzis, D. (2013). Elites and the formation of national identity: the case of the Greek Orthodox millet (mid-nineteenth century to 1922). B. C. Fortna & S. Katsikas & D. Kamouzis & P. Konortas (Ed.), State-Nationalisms in the Ottoman Empire, Greece and Turkey içinde (s. 13-46). New York: Routledge.
27. Kaner, E. (1996). Afrones enandion fronimon, ohlos enandion lau. O ellinikos tipos tis Konstandinupolis apenandi stin kommuna tu Parisiu. Mnimon, 18, 89-108. https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/mnimon/article/view/8220. Erişim tarihi: 25.10.2025.
28. Kaner, E. (2001). Logi peri ginekon stin ellinorthodoksi engrammati kinotita tis Konstantinupolis (1856-1912). Ta Istorika Historica, 18(35), 299-334.
29. Kardaras, H. (1993). İ politiki drasi tu patriarhi Ioakeim G'. (Proti patriarhia 1878-1884), Yayımlanmamış doktora tezi, Yanya: Pan/mio Ioaninon Filosofiki Sholi, Tmima Istorias ke Arheologias.
30. Keskin, T. (2005). Demet Dergisi’nde Kadın ve İlerleme Anlayışı. Tarih Araştırmaları Dergisi, 24(37), 289-312. https://izlik.org/JA45MU42TM
31. Koloğlu, O. (1992). Osmanlı'dan günümüze Türkiye'de basın. İstanbul: İletişim Yay.
32. Kondothanasis, S. (1904a). Skepsis peri proorismu ton ginekon ek ton tis Mme Necker de Chaussure. İ Vosporis, ΣΤ΄/6.
33. Kondothanasis, S. (1904b). Skepsis peri proorismu ton ginekon ek ton tis Mme Necker de Chaussure. İ Vosporis, ΣΤ΄/9.
34. Kordatos, G. (1974). Rigas Fereos ke valkaniki omospontia. Atina: Epikairotita.
35. Ktena-Leondias, E. (1870a). File omogenis!. Evrydike, Α΄/1.
36. Ktena-Leondias, E. (1870b). İ gini. Evrydike, Α΄/3.
37. Ktena-Leondias, E. (1870c). İ gini. Evrydike, Α΄/4.
38. Kuçopanagu, G. (2005). İ sinhronia ke i diahronia sti singritiki prosengisi tis meletis tu ekso-elladiku tipu ke i tekmiriotiki tu aksia gia tin istoria tis ellinikis diasporas. L. Droulia (Ed.), O Ellinikos tipos apo 1784 os simera: istorikes ke theoritikes prosengisis içinde (357-369). Atina: ΙΝΕ/ΕΙΕ.
39. Lamprou, A. & Moiras L. (2020). 1856 Islahat Fermanı’nın Amaltheia gazetesinde yansıması. Kebikeç, 50, 143-160.
40. Lazar, E. (2012). O ellinikos tipos sti Rumania kata ton 19o eona. Papiri – Delti, 1(1), 140-142. https://www.academia.edu/4407847/%CE%9F_%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%A4%CF%8D%CF%80%CE%BF%CF%82_%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD_%CE%A1%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%B1%CE%BD%CE%AF%CE%B1_%CE%BA%CE%B1%CF%84%CE%AC_%CF%84%CE%BF%CE%BD_19%CE%BF_%CE%B1%CE%B9%CF%8E%CE%BD%CE%B1. Erişim tarihi: 25.10.2025.
41. Leidi Marks, M. (2005). İ ellinikes efimerides tis Othomanikis Aftokratorias, 1830-1862. L. Droulia (Ed.), O ellinikos tipos apo 1784 os simera: istorikes ke theoritikes prosengisis içinde (442-447). Atina: ΙΝΕ/ΕΙΕ.
42. Leondias, S. (1870). Peri kliseos tis ginekos. Evrydike, Α΄/6.
43. Lewis, B. (2013). Modern Türkiye’nin doğuşu (B. B. Turna, Çev.). Ankara: Arkadaş Yay.
44. Liazos, N. (2021). Batılılaşma döneminde İstanbul’da Rum cemaatinin eğitimi. Humanitas-Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 9(17), 301-320. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1505840. Erişim tarihi: 25.10.2025.
45. Mackridge, P. (2013). Glosa ke ethniki taftotita stin Elada, 1766-1976 (G. Kondilis, Çev.). Atina: Pataki.
46. Marinesku, F. & Rafaila M. (2004). To eliniko endipo sti Rumania (1642-1918). Τ. Ε. Σκλαβενίτης (Ed.), Praktika diethnus simbosiu: To endipo eliniko vivlio 15os-19os eonas içinde (s. 265-278). Atina: Kotinos.
47. Millas, H. (1999). Yunan ulusunun doğuşu. İstanbul: İletişim Yay.
48. Pasparaki, V. (2016). Η Τhéodossia ke to logotehniko periodiko “Maarifet”: kosmotheasis & ginekies anaparastasis (Yayımlanmamış makale). Panepistimio Kritis, Rethimno. https://www.academia.edu/40917489. Erişim tarihi: 26.10.2025.
49. Pektaş, N. (2015). The beginnings of printing in the Ottoman capital: book production and circulation in early modern Istanbul. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, XVI(2), 3-32. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/673531. Erişim tarihi 25.10.2025.
50. Preveziotu, A. (1900). Pros tas neanidas. İ Vosporis, Β΄/31.
51. Preveziotu, K. L. (1889a). O prosdiorismos tis ginekos. İ Vosporis, Α΄/2.
52. Preveziotu, K. L. (1889b). E ginekes ipo ginekos. Apantisis to kirio N. G. Makridi iatro. İ Vosporis, Α΄/2.
53. Preveziotu, K. L. (1901a). Apandisis is tin D/da B. Evangelidu. İ Vosporis, Γ΄/13.
54. Preveziotu, K. L. (1901b). Apandisis is tin D/da B. Evangelidu. İ Vosporis, Γ΄/15.
55. Preveziotu, K. L. (1902). Apandisis is tin D/da B. Evangelidu. İ Vosporis, Γ΄/28.
56. Preveziotu-Tavaniotu Kornilia (t.y.). http://kypseli.fks.uoc.gr/index.php/person/view?id=3 Erişim tarihi: 29.06.2025.
57. Rizaki, İ. (2007). İ grafuses Elinides. Simiosis gia ti ginekia logiosini tu 19u eoana. Atina: Katarti.
58. Samarc[ç]idu Efrosini. (t.y.). http://kypseli.fks.uoc.gr/index.php/person/view?id=593 Erişim tarihi: 29.06.2025.
59. Samarçidu, E. (1845a). Afierosis pros tin efkleestatin ke hariestatin sultanan tin vasilomitera. Kipseli, Α΄/Α΄.
60. Samarçidu, E. (1845b). Singrisis i peri isotitas ton dio genon. Kipseli, Α΄.
61. Stamatopulos, D. (2008, 27 Temmuz). Elinikos tipos tis Othomanikis Konstantinupolis. Enkiklopedia Mizonas Elinismu. Erişim adresi: http://kassiani.fhw.gr/constantinople/forms/flemmaAdds.aspx?Mode=DictioGraphy¶mid=11035 Erişim tarihi: 29.06.2025.
62. Strauss, J. (2005). “Kütüp ve Resail-i Mevkute” printing and publishing in a multi-ethnic society. E. Özdalga (Ed.), Late Ottoman society: the intellectual legacy içinde (227-255). London: Routledge.
63. Strauss, J. (2014). Osmanlı İmparatorluğu’nda kimler, neleri okurdu?. M. F. Uslu & F. Altuğ (Ed.), Tanzimat ve edebiyat. Osmanlı İstanbul’unda modern edebi kültür içinde (1-64). İstanbul: İş Bankası Yay.
64. Svoronos, N. G. (1999). Episkopisi tis neoellinikis istorias. Atina: Themelio.
65. Vosporis. (1871). Ολίγιστα περί γυναικός. Evrydike, Α΄/10.
66. Ward-Howe, J. (1871). To «Evrydike» harin. Evrydike, Α΄/45.
67. Yanakopulos, G. Α. (1988). Eillinika vivlia tipomena sth Smirni (1894-1922). Vivliografiki simvoli. Deltio Knetru Mikrasiatikon Spudon, 7, 247-294. https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/deltiokms/article/view/2574/2339. Erişim tarihi: 25.10.2025.