Ardahan’ın Hanak İlçesindeki Veli Kalesi

Hanak, Türkiye’nin kuzeydoğu sınırındaki Ardahan iline bağlı beş ilçeden biridir. Hem Antik Dönem hem de Ortaçağ arkeolojisi bakımından oldukça zengin bir coğrafyadır. Bununla birlikte, Hanak Türkiye’de en az arkeolojik ve sanat tarihsel çalışmanın yapıldığı bölgelerden biridir. İlin Gürcistan sınırından güneydeki Göle ilçesi içlerine kadar uzanan Kura Nehri boyunca çok sayıda Eskiçağ ve Ortaçağ kültür varlığı bulunmaktadır. Buluntu noktalarının çoğu kale ve kulelerden oluşmaktadır. Bunlardan en önemlileri Ortaçağ kültür varlıkları ağırlıklı olmak üzere Çıldır’daki Şeytan Kalesi ve Kurtkale ve Hanak’taki Veli Kalesi’dir. Bu kaleler nehre bağlı yol güzergâhı üzerinde üçgen planlı bir kontrol hattı oluşturur. Kaleler arasındaki en belirgin farklılık Veli Kalesi’nin yer aldığı arazi üzerinde, Eskiçağ ve Ortaçağ buluntularının bir arada olmasıdır. Her ne kadar Şeytan Kalesi’nde de Antik Dönem seramik buluntularının varlığı bilinse de burada arazi üzerinde herhangi bir Eskiçağ mimari kalıntısına rastlanılmamaktadır. Bu makalede modern Veli yerleşiminin hemen güneyindeki yarımada üzerinde yer alan Eskiçağ ve Ortaçağ Dönemlerine ait kalıntılar aktarılmaktadır. Özellikle kalenin güneyindeki tepe üzerinde yer alan Ortaçağ kalıntıları, günümüze değin nispeten daha iyi korunmuştur. Burada, dikdörtgen planlı bir saray, konutlar, kiliseler ve kaleye ait savunma duvarları yoğunluk göstermektedir.