Türkiye Selçukluları Zamanında Önde Gelen Bir Komutan: Emîr Hüsâmeddîn Yusuf

Yıl 2025, Sayı: 10, 18 - 38, 31.12.2025

Mahmut Demir

https://doi.org/10.47702/sema.2025.65

Öz

Türkiye Selçukluları, Anadolu coğrafyasını Türklerin anayurdu haline getirmeleri bakımından ayrıcalıklı bir konuma sahiptirler. Ayrıca bu toprakların her anlamda imarıyla ve iskânıyla meşgul olmaları Türk Tarihine yaptıkları önemli bir hizmettir. Türkiye Selçuklularının Anadolu üzerindeki fetih, imar ve iskân politikaları sultanlar yanında önde gelen devlet erkânı tarafından da gerçekleştirilmiştir. Nitekim kaynaklarda Türkiye Selçuklu sultanları yanında Mübârizeddîn Ertokuş, Şemseddîn Altunaba, Mübârizeddîn Armağanşâh, Celâleddîn Karatay, Seyfeddîn Karasungur ve Sahip Ata Fahreddîn Ali gibi bani yönü kuvvetli olan devlet adamlarının ismine rastlanmaktadır. Bu emîrler gibi hem devlet adamı hem de bâni yönü olan, ancak ismi pek bilinmeyen bir kişi daha vardır. Bu kişi özellikle Sultan I. İzzeddîn Keykâvus (1211-1220) iktidarının önde gelen devlet adamlarından olan Emîr Hüsâmeddîn Yusuf’tur. Yazılı kaynaklarda onun siyasi faaliyetleri hakkındaki bilgiler oldukça sınırlıdır. Ancak bani yönünün delili olan epigrafik malzemeler Hüsâmeddîn Yusuf hakkında mühim bilgiler sağlamaktadır. Ona ait kitabelerden Sultan I. İzzeddîn Keykâvus’un Malatya valisi olduğu, Sinop ve Antalya’nın fethinden sonra her iki şehrin de tahkim ve imarında görev aldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca Sultan I. İzzeddîn Keykâvus’un iktidarında gerçekleşen tüm askeri seferlere Malatya kuvvetleriyle birlikte katıldığını gösteren kayıtlar bulunmaktadır. Sahip olduğu ünvanlardan ve katıldığı askeri seferlerden onun Selçukluların önde gelen komutanlarından birisi olduğu da öğrenilmektedir. Üstelik kendisine ait kitabeler gerek Sinop’ta gerekse de Antalya’da diğer Selçuklu devlet erkânı arasında mümtaz bir yeri olduğunu göstermektedir. Çalışmamız kapsamında Emîr Hüsâmeddîn Yusuf’un siyasi kariyeri ve bâni yönü hakkındaki veriler ortaya konmakta, kendisinin Sultan I. İzzeddîn Keykâvus iktidarındaki genel konumu değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Türkiye Selçukluları , I. İzzeddîn Keykâvus , Hüsâmeddîn Yusuf , Sinop , Antalya

A Prominent Commander During the Seljuqs of Türkiye: Amir Husam Al-Din Yousuf

Öz

The Seljuqs of Türkiye have a privileged position in terms of making Anatolia the homeland of the Turks. In addition, the fact that they were engaged in the reconstruction and settlement of these lands in every sense is an important service to Turkish History. The conquest, reconstruction and settlement policies of the Seljuqs of Türkiye on Anatolia were carried out by the leading state officials as well as the sultans. As a matter of fact, in addition to the sultans of the Seljuqs of Türkiye, the sources also mention the names of prominent statesmen such as Mubariz al-din Ertokus, Shams al-din Altunaba, Mubariz al-din Armaganshah, Jalal al-din Karatai, Sayf al-din Karasungur and Sahip Ata Fahr al-din Ali. Like these amirs, there is another amir who was both a statesman and a builder, but whose name is not well known. This person is Husam al-din Yousuf, one of the leading amirs of the reign of Sultan Izz al-din Kaykawus I (1211-1220). There is limited information about his activities in the written sources. However, epigraphic materials, which are evidence of his patronage, provide important information about Husam al-din Yousuf. It is understood from his inscriptions that he was the governor of Malatya under Sultan Izz al-din Kaykawus I and that he took part in the fortification and construction of both cities after the conquest of Sinop and Antalya. There are also records showing that he participated in all military campaigns during the reign of Sultan Izz al-din Kaykawus I with the Malatya forces. It is also learnt from his titles and military campaigns that he was one of the leading commanders of the Seljuqs. Moreover, his inscriptions show that he had a distinguished place among other Seljuq statesmen both in Sinop and Antalya. Within the scope of this study, the data on Amir Husam al-din Yousuf's political career and his role as a builder are presented and his general position in the reign of Sultan Izz al-din Kaykawus I is evaluated.

Anahtar Kelimeler

The Seljuqs of Türkiye , Izz al-din Kaykawus I , Husam al-din Yousuf , Sinop , Antalya

Kaynakça

• Aksoy, Hatice. “Komnenos Hanedanı’nın Doğu Siyaseti ve Myriokephalon Savaşı”. Uluslararası Selçuklu Araştırmaları Dergisi 17 Miryokefalon Özel Sayısı (2017), 245-277.
• Anonim. Tarîh-i Âl-i Selçuk. çev. Halil İbrahim Gök - Fahrettin Coşguner. Ankara: Atıf Yayınları, 2014.
• Ayan, Ergin. “Türkiye Selçukluları’nda Köle Emîrler (I) Mübârizeddîn Çavlı”. Karadeniz S. 3 (2009), 125-139.
• Başkumandan Simbat. Vekayinâme (951-1334). çev. Hrant D. Andreasyan. İstanbul: TTK Basılmamış Nüsha Tercüme No: 68, 1946.
• Bayram, Mikail. “Selçuklular Zamanında Malatya’da İlmî ve Fikrî Faaliyetler”. I-II. Millî Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri Bildirileri. 119-124. Konya: Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Merkezi Yayınları, 1993.
• Behçet, Mehmet. “Sinop Kitabeleri”. Türk Tarih Encümeni Mecmuası 1/2 (1930), 35-45.
• Behçet, Mehmet. “Sinop Kitabeleri”. Türk Tarih Encümeni Mecmuası 1/4 (1930), 43-49.
• Cahen, Claude. Osmanlılardan Önce Anadolu. çev. Erol Üyepazarcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2002.
• Cemâleddîn Muhammed b. Sâlim İbn Vâsıl. Müferricü’l-Kurûb fî Ahbâri Beni Eyyûb. nşr. Cemâleddîn Eş-Şeyyâl. 3. Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Vesâikü’l-Kavmiyye, 1957.
• Cenabî Mustafa Efendi. El-‘Aylemü’z-Zahir Fî Ahvali’l-Eva’il Ve’l-Evahir Adlı Eserinin Türkiye Selçukluları İle İlgili Kısmının Tenkidli Metin Neşri. haz. Muharrem Kesik. İstanbul: Selenge Yayınları, 2023.
• Demir, Mahmut. “I. İzzeddin Keykavus’un Sinop’u Fethi ve Fethin Selçuklu Kitabelerine Yansıması”. Uluslararası Geçmişten Günümüze Sinop’ta Türk-İslam Kültürü Sempozyumu Bildirileri. ed. Cüneyd Aydın - Emrah İndi - Doğan Fırıncı. 1/193-208. Sinop: Sinop Üniversitesi Yayınları, 2018.
• Demir, Mahmut. “Türkiye Selçuklu Sultanı I. İzzeddîn Keykâvus'un Antalya’yı Fethi ve Fetihnâmeleri”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 7/2 (2024), 595-613.
• Dinç, Bünyad. “Türkiye’nin Başlangıcı Alaeddin Keykubat”. NTV Tarih Dergisi 6 (2009), 36-39.
• Ebi Bekr b. Abdullah b. Aybek b. Ed-Devâdârî. Kenzü’d-Dürer ve Câmiü’l-Gurer. nşr. Said Abdülfettâh Âşûr. 7. Cilt. Kahire: Matbaatü’l-İsa el-Babâî el-Halebî ve Şurekâihi, 1972.
• Erdeğer, Melek Göksu, “Mübarizeddin Behramşah”. Konya Ansiklopedisi. C. 7, Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2014, 39-40.
• Erten, Süleyman Fikri. Antalya Livası Tarihi. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1338.
• Erten, Süleyman Fikri. Antalya Tarihi. İstanbul: Tan Matbaası, 1940.
• Göksu, Erkan. Türkiye Selçuklularında Ordu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010.
• Hacıgökmen, Mehmet Ali, “Türkiye Selçuklu Devlet Adamlarından Esededdin Ayaz”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi S. 27 (2010), 471-488.
• Hilmi, Hüseyin. Sinob Kitabeleri. Sinob: Sinob Matbaası, 1339.
• İbn Bibi. Anadolu Selçukî Devleti Tarihi. çev. M. Nuri Gencosman. Ankara: Uzluk Basımevi, 1941.
• İbn Bibi. El-Evâmirü’l-Alâiyye fi’l-Umûri’l-Alâiyye I. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1996.
• İbn Bibi. El-Evâmirü’l-Alâiyye fi’l-Umûri’l-Alâiyye Tıpkıbasım. haz. Adnan Sadık Erzi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1956. Kaya, Selim. I. Gıyâseddin Keyhüsrev ve II. Süleymanşah Dönemi Selçuklu Tarihi (1192-1211). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2006.
• Keçiş, Murat. “Türkiye Selçuklu Hâkimiyetinde Bir Ortaçağ Liman Kenti: Sinop”. Sinop-Balatlar Kazısı ve Buluntular I. ed. Gülgün Köroğlu - Filiz İnanan - Ozan Hetto. 519-532. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2023.
• Kerîmüddin Mahmud-i Aksarayî. Müsâmeretü’l-Ahbâr. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2000.
• Kesik, Muharrem. Selçuklu Müesseseleri ve Medeniyeti. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2021.
• Koca, Salim. Sultan I. İzzeddin Keykâvus (1211-1220). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1997.
• Merçil, Erdoğan. “Sipehsalar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 27/259-260. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Metin, Tülay. Selçuklular Döneminde Malatya. İstanbul: Malatya Kitaplığı, 2013.
• Niğdeli Kadı Ahmed. El-Veledü’ş-Şefîk ve’l-Hâfidü’l-Halîk (Anadolu Selçuklularına Dair Bir Kaynak) I. çev. Ali Ertuğrul. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015.
• Öngül, Ali. Anadolu Selçukluları. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2017.
• Redford, Scott - Leiser, Gary. Taşa Yazılan Zafer Antalya İçkale Surlarındaki Selçuklu Fetihnâmesi. çev. İnci Türkoğlu. Antalya: Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2008.
• Redford, Scott. İktidar İmgeleri Sinop İçkalesindeki 1215 Tarihli Selçuklu Yazıtları. çev. Barış Cezar. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2014.
• Sevim, Ali - Merçil, Erdoğan. Selçuklu Devletleri Tarihi Siyaset, Teşkilât ve Kültür. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.
• Sümer, Faruk. “Keykâvus I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/352-353. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
• Takiyüddin Ebi’l-Abbâs Ahmed b. Ali b. Abdülkadir el-Ubeydî el-Makrîzî. Es-Sülûk li Marifeti Düveli’l-Mülûk. nşr. Muhammed Abdülkadir Ata. 1. Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
• Taneri, Aydın. “Ertokuş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11/312-313. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• Taneri, Aydın. “Hüsâmeddin Çoban”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/513. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Topal, Nevzat. “Selçuklu Taşra İdari Taksimatında Malatya Vilayeti”. Geçmişten Günümüze Malatya Uluslararası Sempozyumu Kent, Kültür ve Kimlik. yay. haz. Selcan Koçaslan. Cilt 2/1417-1436. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, 2017.
• Turan, Osman. “Keykavus I”. Milli Eğitim İslam Ansiklopedisi. 6/631-642. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1977.
• Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu, 1971.
• Ülkütaşır, M. Şakir. “Sinop’ta Selçukîler Zamanına Ait Tarihî Eserler”. Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi 5 (1949), 112-151.
• Yazıcızâde Ali. Tevârih-i Âl-i Selçuk. haz. Abdullah Bakır. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2017.
• Yılmaz, Leyla - Tuzcu, Kemal. Antalya Türk Dönemi Kitabeleri. Haarlem: SOTA Vakfı Yayınları, 2010.
• Yılmaz, Leyla. “Antalya Müzesi’nde Bulunan Bir Selçuklu Kitabesi ve Önemi”. I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi Bildirileri. yay. haz. Osman Eravşar. 2/461-463. Konya: Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2001.
• Yılmaz, Leyla. Antalya: Bir Ortaçağ Türk Şehrinin Mimarlık Mirası ve Şehir Dokusunun Gelişimi (16.Yüzyılın Sonuna Kadar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2002.
• Yinanç, Mükrimin Halil. Türkiye Tarihi Selçuklular Devri II. haz. Refet Yinanç. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.