Anadolu Selçuklu Dönemi Konya Kümbetlerinin Yapısal Analizi

Öz

Tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapan Anadolu toprakları, koruma ve onarım uygulamaları sayesinde günümüze ulaşabilmiş zengin bir kültürel mirasa sahiptir. Anadolu Selçuklu Devleti’nin başkenti olan Konya’da, dönemin mimari anlayışını yansıtan çok sayıda kültür varlığı mevcuttur. Bu eserlerin önemli bir bölümünü, İslamiyet sonrası Türk toplumlarında ortaya çıkan anıtsal mezar yapıları teşkil etmektedir. Çalışmanın konusunu, Anadolu Selçuklu dönemine ait ve mimari literatürde “kümbet” olarak adlandırılan bu türbe yapıları oluşturmaktadır. Söz konusu yapılar, yalnızca Selçuklu mimari kimliğini temsil etmekle kalmayıp, aynı zamanda Türkistan coğrafyasında kurgan ve çadır geleneğinden gelişen ve taş mimariye aktarılan mezar tipolojisinin Anadolu’daki devamlılığını da ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, Türkistan kökenli kültürel ve mimari mirasın, Anadolu’daki kümbet geleneğinin biçimlenişinde belirleyici rol oynadığı anlaşılmaktadır. Çalışmanın amacı, Konya’da tespit edilen kümbetleri tipolojik açıdan sınıflandırmak, seçilen örneklerin sayısal modelleme ve yapısal analiz yöntemleriyle davranışlarını incelemektir. Elde edilen karşılaştırmalar, anıtsal mezarların korunmasına yönelik olarak farklı tipolojilerin yapısal performansına ilişkin uygun stratejilerin geliştirilmesine katkı sunmaktadır. Araştırma sonucunda, cephe yüzeyinde daha fazla açıklığa sahip kümbet tipolojisinin yalnızca sabit yük etkisi altında diğer tipolojilere göre daha düşük yapısal dayanıklılık gösterdiği belirlenmiştir. Bu durum, söz konusu tipolojinin korunmasında öncelikli ve etkin müdahale yaklaşımlarının benimsenmesini gerekli kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu Selçuklu mezar mimarisi
• Restorasyon-Koruma
• Kümbet tipolojisi
• Sayısal modelleme
• Yapısal performans analizi.

Structural Performance Analysis of Konya Seljuk Kumbet Typologies Using the Finite Element Method

Öz

Anatolian lands, which have hosted numerous civilizations throughout history, possess a rich cultural heritage that has survived to the present day through conservation and restoration practices. In Konya, the capital of the Anatolian Seljuk State, there are many cultural assets reflecting the architectural understanding of the period. A significant part of these works consists of monumental tomb structures that emerged in Turkish societies after the adoption of Islam. The subject of this study is the tomb structures of the Anatolian Seljuk period, referred to as “kumbets” in architectural literature. These structures not only represent the architectural identity of the Seljuks but also demonstrate the continuity in Anatolia of the funerary typology originating in Turkistan, where the traditions of kurgans and tent forms were transformed into stone architecture. In this context, it is understood that the cultural and architectural heritage of Turkistan played a decisive role in shaping the kumbet tradition in Anatolia. The aim of the study is to classify the kumbets identified in Konya typologically and to examine the structural behavior of selected examples through numerical modeling and structural analysis methods. The comparisons obtained contribute to the development of appropriate strategies regarding the structural performance of different typologies for the conservation of monumental tombs. As a result of the research, it was determined that the kumbet typology with more openings on the façade surface exhibits lower structural strength under dead load compared to other typologies. This situation necessitates the adoption of prioritized and effective conservation approaches for this typology.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian Seljuks tomb architecture
• Restoration-Conservation
• Kumbet typologies
• Numerical modelling
• Structural performance analyses.

Kaynakça

1. AFAD, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. “Türkiye Deprem Tehlike Haritası”. Erişim 04 Temmuz 2025. https://www.afad.gov.tr/turkiye-deprem-tehlike-haritasi
2. Arık, M. Oluş. “Erken Devir Anadolu-Türk Mimarisinde Türbe Biçimleri". Anatolia 11 (1967), 57-100. https://doi.org/10.1501/andl_0000000097
3. Bartoli, Gianni vd. “Numerical modeling of the structural behavior of Brunelleschi’s Dome of Santa Maria del Fiore". International Journal of Architectural Heritage 9/4 (2015), 408-429. https://doi.org/10.1080/15583058.2013.797038
4. Barthold, Vasilii V. –Rogers, J. M. "The burial rites of the Turks and the Mongols". Central Asiatic Journal 14 1/3 (1970), 195-227.
5. Başkan, Seyfi. “Timurlu Çağı Türbe Mimarisi Hakkında”. Sanat Tarihi Dergisi 22/1 (2014), 31-52.
6. Belli, Oktay. Eski Çağ ve Orta Çağ’da Türklerde Kurgan Yapma Geleneği. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları 3, 2002, 927-931.
7. Büyüksaraç, Aydın vd. “A Comparative Evaluation of Earthquake Code Change on Seismic Parameter and Structural Analysis; A Case of Turkey". Arabian Journal for Science and Engineering 47/10 (2022), 12301-12321. https://doi.org/10.1007/s13369-022-07099-4
8. Can, Hüsnü – Ünay, Ali İhsan. “Tarihi Yapıların Deprem Davranışını Belirlemek İçin Sayısal Analiz Yöntemleri". Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi 27/1 (2012), 211-217. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gazimmfd/issue/6691/88635

9. Castellazzi, Giovanni vd. "An Innovative Numerical Modeling Strategy for the Structural Analysis of Historical Monumental Buildings". Engineering Structures 132 (2017), 229-248. https://doi.org/10.1016/j.engstruct.2016.11.032
10. Cezar, Mustafa. Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1977, 97-143, 295-329.
11. Computer and Structures Inc. “SAP2000- The Industry Standard For Structural Analysis”. Erişim 11 Eylül 2025. https://www.csiamerica.com/products/sap2000
12. Çoruhlu, Yaşar. Erken Devir Türk Sanatı: İç Asya’da Türk Sanatının Doğuşu ve Gelişimi. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2007, 229-230.
13. Çoruhlu, Yaşar. Eski Türklerin Kutsal Mezarları Kurganlar, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2016.
14. Çoruhlu, Yaşar. Göktürk Sanatı, Türkler 4. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, 91-99.
15. D’Ayala, Dina –Speranza, Elena. "Definition of Collapse Mechanisms and Seismic Vulnerability of Historic Masonry Buildings". Earthquake Spectra 19/3 (2003), 479-509. https://doi.org/10.1193/1.1599896
16. Disli, Gülsen. "Muslim Tombs in Crimea: a Typological Analysis". Journal of Architectural Conservation 19/3 (2013), 182-197. https://doi.org/10.1080/13556207.2013.869973
17. Giardano Antonio vd. “Modelling of Historical Masonry Structures: Comparison of Different Approaches through a Case Study". Engineering Structures 24/8 (2002), 1057-1069.
18. Hillenbrand, Carole. Turkish Myth and Muslim Symbol. Edinburg: Edinburg University Press, 2007. https://doi.org/10.1515/9780748631155
19. Işık, Ercan vd. "Structural Analysis and Mapping of Historical Tombs in Ahlat District (Bitlis, Turkey)". Electronic Journal of the Faculty of Civil Engineering Osijek-e-GFOS 18 (2019), 22-35. https://doi.org/10.13167/2019.18.3
20. Karaman, Hayreddin. Ölüm, Ölü, Defin ve Merasimler. İslam Dünyasında Mezarlıklar ve Defin Gelenekleri 3-15. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1996, 3-15.
21. Karpuz, Haşim. "Anadolu Selçuklu Sanatı Literatürü". Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 14, (2009), 51-66.
22. Karpuz, Haşim. Türk Kültür Varlıkları Envanteri: Konya 42, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 27 Cilt, 2009.
23. Mainstone, Rowland J. “Structural Analysis, Structural Insights, and Historical Interpretation”. The Journal of the Society of Architectural Historians 56/3 (1997), 316-340. https://doi.org/10.2307/991244
24. Önkal, Hakkı. Anadolu Selçuklu Türbeleri. İstanbul: Atatürk Kültür Merkezi, 91 Cilt, 1996.
25. Önkal, Hakkı. Türk Türbe Mimarisindeki Değişim Üzerine, Ekrem Hakkı Ayverdi Hatıra Kitabı. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1995, 400-409.
26. Roca, Pere vd. “Structural Analysis of Masonry Historical Constructions. Classical and Advanced Approaches". Archives of Computational Methods in Engineering 17/3 (2010), 299-325. https://doi.org/10.1007/s11831-010-9046-1
27. Romera, Luis Esteban vd. "Numerical Characterization of the Structural Behaviour of the Basilica of Pilar in Zaragoza (Spain). Part 1: Global and Local Models". Advances in Engineering Software 39/4 (2008), 301-314. https://doi.org/10.1016/j.advengsoft.2007.01.009
28. Saoud, Rabah. "Muslim Architecture under Seljuk Patronage (1038-1327)", Foundation for Science, Technology, and Civilization (2003), 1-13.
29. Semra Ögel. "The Seljuk Face of Anatolia: Aspects of the Social and Intellectual History of Seljuk Architecture". Foundation for Science, Technology and Civilization 842, (2008).
30. Sevim, Ali. Malazgirt Muharebesi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 27 Cilt, 2023.
31. Soyluk, Asena. Sismik Taban İzolatörü Kullanımının Mimari Tasarıma Etkisi, Ankara: Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
32. T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, “Konya İli Uzun Yıllar İklim Verileri”. Erişim 4 Temmuz 2025. https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?m=KONYA Yasa Azize. Anadolu Selçukluları Döneminde Türk-İslam Şehri Olarak Konya. Ankara: Hacettepe Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1996.
33. Yetkin, Suut Kemal. Türk Mimarisi. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1970.