Selçuklu Minyatür Sanatında Hâle Kullanımı

Öz

Kutsal olgunun sanattaki tezahürü, tarih boyunca sembolik bir anlam taşımıştır. Bu olgu, farklı kültürlerde ortak bir imge olan daire formu ile güneşle ilişkilendirilmiş ve “hâle” biçiminde sanat eserlerine yansımıştır. Hint ve İran kültürlerinde güneş tanrısı Mithra ile bağlantılı olarak kullanılan hâle, Orta Asya’da Budist sanat aracılığıyla sürekliliğini korumuş; özellikle Uygur dönemi Budist sanatında güçlü bir sembolik forma dönüşmüştür. Orta Asya Türk boylarında göksel ibadetlerin önemli bir yer tutması, hâlenin kutsiyetini pekiştirmiştir. İslamiyet’in kabulüyle birlikte bu sembolik form, Uygurlu sanatkârların aracılığıyla Selçuklular Döneminde İran, Mezopotamya ve Anadolu’ya taşınmış ve burada yeni bir anlam boyutu kazanmıştır. Bu çalışma ile Selçuklu Dönemi minyatürlerinde hâle kullanımı; biçimsel ve anlam boyutları açısından değerlendirilmektedir. Bu kapsamda XII. ve XIII. yüzyıla tarihlenen dönemin tespit edilen Dioscorides De Materia Medica (Kitâbü’l-Haşâiş Fî’t-Tıb), Kitâb el-Tiryâk (Panzehirler Kitabı), Makâmât-ı Harîrî, Kelîle ve Dimne, Kitâbü’l-Aghâni ile Varka ve Gülşah minyatürlü eserlerinin bulunan farklı nüshaları içerisindeki figürlü sahneler incelenmiş ve hâlenin uygulama biçimleri belirlenmiştir. Sonuç olarak hâle kullanımının, Uygur döneminde olduğu gibi sembolik bir kutsiyet unsuru olmayı sürdürdüğü ve aynı zamanda incelenen dönemde estetik bir kompozisyon öğesi olarak değerlendirildiği ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Selçuklu
• Minyatür
• Figür
• Hâle
• Kutsiyet

The Use of Halo in Seljuk Miniature Art

Öz

The manifestation of the sacred in art has carried symbolic meaning throughout history. This phenomenon has been associated with the sun through the circular form, a common image across different cultures, and has been reflected in works of art in the form of a “halo”. Used in connection with the sun god Mithra in Indian and Iranian cultures, the halo maintained its continuity in Central Asia through Buddhist art; it became a powerful symbolic form, particularly in Uyghur period Buddhist art. The importance of celestial worship among the Turkic tribes of Central Asia reinforced the sanctity of the halo. With the adoption of Islam, this symbolic form was transported to Iran, Mesopotamia, and Anatolia during the Seljuk period through Uyghur artists, where it acquired a new dimension of meaning.This study evaluates the use of the halo in Seljuk-period miniatures in terms of its formal and semantic dimensions. In this context, figurative scenes found in different copies from the 12th and 13th centuries, such as Dioscorides De Materia Medica (Kitâbü'l-Haşâiş Fî't-Tıb), Kitâb el-Tiryâk (The Book of Antidotes), Makâmât-ı Harîrî, Kalila wa Dimna, Kitâbü’l-Aghâni, and Varka ve Güşlah, have been examined and the application forms of halos have been identified. As a result, it has been revealed that the use of the halo continued to be a symbolic element of sanctity, as it was during the Uyghur period and was also considered an aesthetic compositional element during the period under examination.

Anahtar Kelimeler

• Seljuk
• Miniature
• Figure
• Halo
• Holiness

Kaynakça

1. Ateş, Ahmet. “Farsça Eski Bir Varka ve Gülşah Mesnevisi”, Journal of Turkish Language and Literature 5/5 (Temmuz 2012), 33-50.
2. Atila, Oya Kızıldağ. “Minyatür Sanatındaki Hayvan Figürlerinin Sembolik İfadeleri”. Sanat-Tasarım Dergisi 1/2 (Ocak 2014), 35-44.
3. Ayırtır, Güneş. Bezeklik Duvar Resimlerindeki 9. Tapınak Pranidhi Sahnelerinin Desen ve Tasvir Analizi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
4. Besli, Nurdan. “Eski Uygur Budist Anlatılarında Yaygın Motif ve Semboller Üzerine”, XI Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Sempozyumu. 259-272. Bakü, 2024.
5. Çaycı, Ahmet. Kutsal ve Sanat. Konya: Çizgi Kitabevi, 2021.
6. Çoruhlu, Yaşar. “Türk Sanatında Hâle”. 9. Milletlerarası Türk Sanatları Kongresi. 1/577-592. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Milli Kütüphane Basımevi, 1995.
7. Çoruhlu, Yaşar. Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi. Konya: Kömen Yayınları, 2014.
8. Deveci, Abdurrahman. “İslam ve Diğer Doğu Dinlerinin Resim Sanatında, Kutsal Hale”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/53, 360-370.

9. Dieji, Abdolrahman. İran Minyatürlerinde Savaş Sahneleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
10. Dioscorides, Pedanius. Kitâbü'l-Haşâiş Fi't-Tıb De Materıa Medıca (İnceleme-Tıpkıbasım), nşr. Abdulkadir Çoşkun-Yasin Çoşkun. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2013.
11. Eliade, Mircea. Kutsal ve Dindışı. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: Gece Yayınları, 1995.
12. Eliade, Mircea. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi I. çev. Ali Berktay. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2003.
13. Emir, İlknur. “Hitit Uygarlığında Güneş Kültü ve Güneş Kursu Simgelerinin Biçimsel Açıdan İncelenmesi”. Sanat ve Tasarım Dergisi 35 (2025), 327-342.
14. Esin, Emel. İslâmiyetten Önceki Türk Kültür Târîhi ve İslâma Giriş. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1978. Göğebakan, Yüksel. “Hale Biçiminin Kaynağı ve Erken Dönem Hıristiyan Resim Sanatında Kullanımı”. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi 38 (2017), 21-36.
15. Grube, Ernst J.. “Prolegomena For a Corpus Publication of İllustrated Kalilah wa Dimnah Manuscripts’’, Islamic Art 4 (1990-1991), 301-481.
16. Gül, Ali. “Budist Sanatta ve İkonografide Buda’nın Temel Mudraları ve Fiziksel Özellikleri”, Trabzon İlahiyat Dergisi 8/2 (2021), 2-40.
17. Hollingsworth, Mary. Dünya Sanat Tarihi, çev. B. Ergüder-R. Küçükerdoğan. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 2009.
18. İnal, Güner. Türk Minyatür Sanatı (Başlangıcından Osmanlılara Kadar). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1995. İznik, Erkan. “‘Magi’, ‘Magus’ ya da ‘Magician’: Rahipten Büyücüye”. Anadolu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 1/3 (2002), 201-217.
19. Karaismailoğlu, Adnan. “Kelile ve Dimne”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 20 Ağustos 2025).
20. https://islamansiklopedisi.org.tr/kelile-ve-dimne
21. Kayıran, Serpil Demirci. “Dioscorides’in De Materia Medica Adlı Eserindeki Tıbbi Bitkilerin Doğu Akdeniz Bölgesi’ndeki Güncel Kullanımlarının Araştırılması”, Lokman Hekim Dergisi 9 /2 (2019), 189-202.
22. Kılıç, Hulusi. “Harîrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 19 Ağustos 2025).
23. https://islamansiklopedisi.org.tr/hariri
24. Kılıç, Hulusi. “el-Makâmât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 19 Ağustos 2025).
25. https://islamansiklopedisi.org.tr/el-makamat
26. Kızıl, Hayreddin. “Mitra’dan “Mithras’ın Sırları”na Mitraizm’in Kuruluş Serüveni”. EKEV Akademi Dergisi 17/55 (2013), 113-136.
27. Kurhan, Mürüvvet. “Eski İmparatorluk Devrinde Tanrı Rê”. BELLETEN 57/218 (Nisan 1993), 1-26.
28. Mohapatra, A. Ranjan. “Budizm”. çev. Hidayet Işık. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/16 (Mayıs 2003), 169-181.
29. Odabaşı, İbrahim. “Harîrî’nin Makâmât’ında Müzikal Görseller”, Türkish Academic Research Review 7/3 (2022), 762-780.
30. Ögel, Bahaddin. Türk Mitolojisi.1. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1993.
31. Öz, Yusuf. “Varaka ve Gülşah”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 23 Ağustos 2025).
32. https://islamansiklopedisi.org.tr/varaka-ve-gulsah
33. Özergin, M. Kemal. “Selçuklu Sanatçısı Nakkaş Abdülmü’min el-Hoyî Hakkında”, BELLETEN 34/134 (Nisan 1970), 219-230.
34. Özdemir, Muammer. “Antik Mısır İnancında Önemli Bir Devrim: Tanrı Aton ve Tek Tanrıcılık İnancı”. Milel ve Nihal 21/2 (2024), 305-329.
35. Pancaroğlu, Oya. “Socializing Medicine: Illustrations of the Kitāb al-Diryāq.” Muqarnas 18 (2001), 155-172.
36. Rice, D. S.. “The Aghânî Miniatures and Religious Painting in Islam”. The Burlington Magazine 95/601 (1953), 128-135.
37. Soykan, Nazlı – Açıkgöz, Şenol. “Bizans Resim Sanatında Hâle ve Hâle İçindeki Renklerin Sembolizmi”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 31/1 (2024), 383-399.
38. Sümer, Faruk. “Selçuklular”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 1 Eylül 2025)
39. https://islamansiklopedisi.org.tr/selcuklular
40. Tekin, Şinasi. “Mani Dininin Uygurlar Tarafından Devlet Dini Olarak Kabul Edilişinin 1200. Yıl Dönümü Dolayısı ile Birkaç Not (762-1962)”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN 10 (1962), 1-11.
41. Tanındı, Zeren – Çağman, Filiz. Topkapı Sarayı Müzesi İslâm Minyatürleri. İstanbul: Güzel Sanatlar Matbaası, 1979.
42. Uysal, Hatice Kübra. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi H.363 Numaralı Kelile ve Dimne Nüshasının Minyatürlerinin Teknik Analizi. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
43. Uncu, Ebru. “Mezopotamya, Anadolu ve Mısır Medeniyetlerinde Güneş Kültü”. History Studies International Journal of History 5/1 (2013), 349-366.
44. Yıldırım, Münir. “Mircea Eliade’de “Kutsal ve Kutsal Zaman” Kavramı”. Dini Araştırmalar 10/28 (2007), 59-82.
45. Zöngür, Canan. “Buda Heykelleri ve Sembolleri”. Social Sciences Studies Journal 6/64 (2020), 2455.
46. İnternet Kaynakları
47. Bibliographia Iranica, “Mithra”. Erişim 19 Ağustos 2025. https://www.biblioiranica.info/iranian-mithra-vs-roman-mithras/
48. Bibliothèque nationale de France (BnF), Gallica. “Kalīla wa Dimna”. Erişim 22 Ağustos 2025.
49. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b84229611/f22.item
50. Bibliothèque nationale de France (BnF), Gallica. “Kitāb al-Diryāq”. Erişim 21 Ağustos 2025.
51. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8422960m/f37.image.r=arabe%202964
52. Bibliothèque nationale de France (BnF), Gallica. “The Makamat of Hariri” Erişim 21 Ağustos 2025.
53. https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8422965p/f13.item
54. Museum With No Frontiers (MWNF). “Kitab al-diryaq”. Erişim 21 Ağustos 2025.
55. https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;EPM;at;Mus24;21;en National Museum of Asian Art. “De Materia Medica”. Erişim 20 Ağustos 2025. https://asia.si.edu/explore-art-culture/collections/search/edanmdm:fsg_F1938.1/
56. National Museum of Asian Art. “De Materia Medica by Dioscorides”. Erişim 20 Ağustos 2025.
57. https://asia.si.edu/explore-art-culture/collections/search/edanmdm:fsg_F1932.22/ Picryl. “Kitab al-Aghani”. Erişim 23 Ağustos 2025. Kitab al-Aghani, 1219, Volume II frontispiece (central detail) - PICRYL - Public Domain Media Search Engine Public Domain Search The Metropolitan Museum of Art. “De Materia Medica Dioscorides”. Erişim 20 Ağustos 2025.
58. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/451400 Türk Dil Kurumu. “Güncel Türkçe Sözlük”. Erişim 18 Ağustos 2025. https://sozluk.gov.tr/ The Magger. “Ra”. Erişim 19 Ağustos 2025. https://www.themagger.com/misir-tanrisi-ra/