Büyük Selçuklu Seramiklerinde Radyal Kompozisyonlar

Yıl 2025, Sayı: 10, 85 - 100, 31.12.2025

Onurcan Erdal

https://doi.org/10.47702/sema.2025.68

Öz

Büyük Selçuklu dönemi, Orta Çağ İslam seramik sanatında teknik yeniliklerin yanı sıra form ve süsleme anlayışındaki çeşitliliğin öne çıktığı bir dönemdir. Özellikle dönemin son yıllarına tarihlenen bazı örneklerde önceki üretimlerde nadiren karşılaşılan özgün bir süsleme kompozisyonu dikkat çekmektedir. Bu kompozisyon, çoğunlukla kâse ve tabak formlarının iç yüzeylerinde merkezden kenarlara doğru radyal biçimde yayılan eşit aralıkla düzenlenmiş şerit veya bantlardan oluşur. Tasarım genellikle bir bordürle sınırlandırılmaz ve formun yapısıyla bütünleşen optik bir etki yaratır. Çoğunlukla sır altı siyah ve mavi renk paletinin tercih edildiği bu örneklerde üslup ve teknik benzerlikler, üretimin belirli atölyeler veya ustalar tarafından gerçekleştirilmiş olabileceğini düşündürmektedir. Belirli bir tasarım mantığı çerçevesinde oluşturulmuş radyal düzenin, estetik olduğu kadar formun merkezden çevreye doğru süreklilik hissi veren dairesel yapısından kaynaklanan bir etkiye de sahip olduğu değerlendirilmektedir. Bu çalışmada, söz konusu radyal kompozisyonlar üslup, biçim ve tasarım yönleriyle incelenmekte; kompozisyonların düzenleme mantığı, renk tercihleri, süsleme teknikleri ve muhtemel üretim merkezleri ele alınmaktadır. Böylece, literatürde sınırlı biçimde incelenmiş bu kompozisyon tipine ilişkin bütüncül bir değerlendirme sunularak Büyük Selçuklu seramik sanatındaki tasarımsal ve biçimsel çeşitliliğin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlanması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Büyük Selçuklu Sanatı , Büyük Selçuklu Seramikleri , Süsleme , Tasarım , Radyal Kompozisyon

Radial Compositions in Great Seljuk Ceramics

Öz

The Great Seljuk period was a period marked by technical innovations in medieval Islamic ceramic art, as well as a diversity of forms and decoration. Some examples, particularly those dating to the final years of the period, feature a unique decorative composition rarely encountered in previous productions. This composition consists of evenly spaced stripes or bands radiating from the center to the edges, often on the interior surfaces of bowls and plates. The design is generally not limited by a border and creates an optical effect that integrates with the structure of the form. The stylistic and technical similarities in these examples, where an underglaze black and blue color palette is mostly preferred, suggest that production may have been carried out by specific workshops or masters. It is believed that the radial arrangement, created within a specific design logic, has an aesthetic impact, as well as an impact stemming from the circular structure of the form, which creates a sense of continuity from the center to the periphery. This study examines these radial compositions in terms of style, form, and design, exploring their organizing logic, color choices, decorative techniques, and potential production centers. This study aims to provide a holistic assessment of this type of composition, which has received limited attention in the literature, and to contribute to a better understanding of the design and formal diversity in Great Seljuk ceramic art.

Anahtar Kelimeler

Great Seljuk Art , Great Seljuk Ceramics , Decoration , Design , Radial Composition

Kaynakça

• Abdullahi, Yahya - Embi, Mohamed Rashid Bin. “Evolution of Islamic Geometric Patterns”. Frontiers of Architectural Research 2/2 (2013), 243-251. https://doi.org/10.1016/j.foar.2013.03.002
• Atıl, Esin. Ceramics from the World of Islam. Washington: Smithsonian Institution, 1973.
• Ekizler Sönmez, Serap. “İslam Mimarisinde Geometrik Bezeme Öncüleri ve İlk Geometrik Kompozisyonların Oluşumu”. Türk-İslam Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi 9/17 (2014), 127–149.
• Fehervari, Geza - Safadi, Yasin H. 1400 Years of Islamic Art - A Descriptive Catalogue. London: Khalili Gallery, 1984.
• Grabar, Oleg. The Mediation of Ornament. Washington: Princeton University Press, 1992.
• Grube, Ernst J. Cobalt and Lustre: The First Centuries of Islamic Pottery. London: Nour Foundation in Association with Azimuth Editions and Oxford University Press, 1994.
• Kiraz, Robert. The Elements of Composition - A Complete Guide. StudioBinder Inc., 2022.
• Komaroff, Linda. Beauty and Identity: Islamic Art from the Los Angeles County Museum of Art. Los Angeles: Los Angeles County Museum of Art; New Haven: Yale University Press, 2016.
• Ögel, Semra. “The Seljuk Face of Anatolia: Aspects of the Social and Intellectual History of Seljuk Architecture”, The Foundation for Science, Technology and Civilisation (2008), 1-17.
• Pancaroğlu, Oya. Perpetual Glory: Medieval Islamic Ceramics from the Harvey B. Plotnick Collection. Chicago: Art Institute of Chicago, 2007.
• Panjehbashi, Elahe - Najibi, Negar. “Historical Approach to the Motif of Horses in Seljuk Pottery”. Journal of Islamic Crafts 4/2 (2021), 81-96. http://dx.doi.org/10.52547/jic.4.2.81
• Watson, Oliver. Ceramics from Islamic Lands. London: Thames & Hudson, 2006.
• Yardımcı, İsmail. “The Glazed Tile Techniques of the Seljuk and Beylik Periods”. Journal of Literature and Art Studies 3/1 (2013), 42-51.