İBNÜ’L-CEVZÎ’DE TASAVVUF-KELAM MÜNASEBETLERİ

Öz

Ebu’l-Ferec İbnü’l-Cevzî, miladî XII. Yüzyılda Bağdat’ta yaşamış bütünlükçü bir İslam âlimidir. İslamî ilimlerin her dalında eserler vermiştir. Özellikle Telbîsü İblîs adlı eseri  tasavvuf ve kelam ilmi açısından önemlidir. İbnü’l-Cevzî, hem Abbasiler ve hem de Büyük Selçuklu Devleti iktidarlarını görmüştür. Her iki devirde de bir âlim ve aydın sorumluluğuyla hareket etmiş, içinde yaşadığı toplumun itikâdî ve ahlakî sorunlarıyla yakından ilgilenmiştir.  İbnü’l-Cevzî, Şiî-Bâtınî fırkaların İslam toplumunda karışıklıklar çıkardığı bir dönemde, onların itikadî görüşlerini eleştirmiş ve Ehl-i sünnet itikadını savunmuştur. İbnü’l-Cevzî, tasavvuf ilmini İslam’ın bir yorum biçimi olarak görmüştür. Bununla birlikte Kelam ilminin akla ve vahye dayanan yöntemiyle kendi döneminde yaşayan bazı sûfilerin Kur’an ve Sünnete aykırı görüşlerine içeriden tenkitler yöneltmiştir. Yazar, bu eleştirilerinde ilmî kriterlerden ayrılmamış, mezhep ve meşrep fanatizmine de gitmemiştir.  Ayrıca Telbîsü İblîs adlı eserinde hem sûfileri eleştirmiş ve hem de İslamî ilimlerin yöntemleri konusunda önerilerde bulunmuştur. Onun bu önerilerinin, İslamî ilimlerin metodolojilerinin tartışıldığı bir dönemde yararlı olacağını düşünüyorum.  İşte biz  “İbnü’l-Cevzî’de Tasavvuf-Kelam Münasebetleri” adını verdiğimiz bu makalede, onun entelektüel hayatı, İslam düşünce tarihindeki yeri ve sûfilere yönelttiği bazı eleştirileri üzerinde durduk. 

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf,Kelam,Ehl-i Sünnet,Ehl-i Bid’at,Fırka,Mezhep

THE RELATIONS BETWEEN SUFISM AND THEOLOGY ACCORDING TO IBN AL-JAWZĪ

Öz

Abu’l-Faraj ibn al-Jawzī is a Muslim scholar of Baghdad who lived in 12th century. He wrote books on almost all branches of Islamic sciences. His Talbisu Iblis is especially of great importance in view of Sufism and Islamic theology. Ibn al- Jawzī witnessed both the Abbasid and the Great Seljuq Empires. He behaved in accordance with his responsibility as a scholar and as an intellectual during both reigns, and dealt closely with the moral and theological matters of the society he lived in.  Ibn al- Jawzī criticized the theological views of Shiite- Bātinī groups in a period when these groups caused confusion within the Muslim society, and he defended the creed of Ahl al-Sunnah. Ibn al- Jawzī considered Sufism (tasawwuf) as a form of interpretation of Islam. However, he criticised the apparently inconsistent opinions of some Sufis in his period with Quran and Sunnah by means of his method depending on the intellect and the revelation. He never left the scholarly criteria in these critiques and never appealed to the sectarian fanaticism. Moreover, he not only criticised the Sufis in his Talbisu Iblis but also put forth suggestions concerning the methods of the Islamic sciences. I think his suggestions are beneficial in this period in which the methodologies of Islamic sciences are discussed. In this article, we will try to explain his intellectual life, his place in the history of Islamic thought and some of his critiques concerning the Sufis. 

Anahtar Kelimeler

• Sufism (tasawwuf),Islamic Theology (Kalām),Ahl-i Bid’a,Sect,Islamic School of Thought

Kaynakça

1. Afîfî, Ebu’l-A’lâ, Tasavvuf, (trc. Ekrem Demirli- Abdullah Kartal), İstanbul, 1996.
2. Altıntaş, Ramazan, “Haşviyye’nin Doğuşu ve Kelamî Görüşleri”, C.Ü.İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sivas–1999, Sayı: 3, ss. 57–100.
3. Âşıkoğlu, Nevzat Yaşar, İbnü’l-Cevzî ve Bid’at Anlayışı, (Basılmamış Lisans tezi), A.Ü.İ. Fakültesi, Ankara, 1984.
4. Bağdadî, Abdülkâhir, el-Fark Beyne’l-Fırak, (nşr.,Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd), Beyrut, 1990.
5. Boyacılar, Nureddîn, İbnü’l-Cevzî’nin Hadis’teki Yeri ve Hadis Metodu, (Basılmamış Doktora tezi), A.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 1978.
6. Ebû Tâlib el-Mekkî, Kûtu’l-Kulûb, Kahire, 1315.
7. Günaltay, Şemseddîn, “İslam Dünyasının İnhitatı Sebebi Selçuk İstilâsı mı?”, II. Türk Tarih Kongresi Zabıtları, İstanbul, 1943, s. 363.
8. Hasan İbrahim Hasan, Târîhu’l-İslam, Kahire, 1968.

9. Hucvîrî, Ebu Ali Cüllâbî, Keşfu’l-Mahcûb, (trc., Süleyman Uludağ), İstanbul, 1982.
10. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî, Def’u Şübehi’t-Teşbîh, (tahk. Hasan es-Sakkâf), Amman, 1992.
11. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî, Kitâbu’l-Mevzûât, (tahk. Abdurrahman Muhammed b. Osman), Medine, 1966.
12. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî, M. Zemmi’l-Hevâ, (tahk. İbrahim M. Ramazan), Beyrut, 1993.
13. Kelâbâzî, Muhammed b. İshâk, Ta’arruf, (haz., Süleyman Uludağ), İstanbul, 1992.
14. Kuşeyrî, Abdülkerim, Risâle- i Kuşeyrî, (trc., Süleyman Uludağ), İstanbul, 1991.
15. Şakir Mustafa, et-Târîhu’l-Arabî ve’l-Müerrihûn, Beyrut, 1987.
16. Taftazânî, Sa’deddîn, Şerhu’l- Makâsıd, İstanbul, ts.
17. Turan, Osman, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, İstanbul, 1980.
18. Uludağ, Süleyman, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul, 1991.
19. Yavuz, Yusuf Şevki-Avcı, Casim, “İbnü’l-Cevzî” DİA, İstanbul, 1999, XX, 543.
20. Zehebî, Şemsuddin Muhammed b. Ahmed, Siyeru A'lâmi'n-Nubelâ, thk., Beşşar Avvad, Beyrut: Müessesetü'r-Risale, Beyrut, 1981.