Küresel Yaşlanma Olgusu Bakımından İnsan Hakları: AİHS’de Yaşlılar

Öz

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), bireylerin temel hak ve özgürlüklerini korumak amacıyla Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) uygulanmasını denetleyen ve Avrupa Konseyine üye devletlerin yargı yetkisini kabul ettiği uluslararası bir yargı organıdır. AİHM gelen başvurulara yönelik çeşitli raporlar yayımlamaktadır. Bu çalışmada, AİHS ve Yaşlılar (Older people and the European Convention on Human Rights, 2023) raporu incelenmektedir. Yaşlıların başvuruları özelinde bir doküman hazırlanması yaşlıların uğradıkları hak ihlallerine, ihlaller karşısındaki dezavantajlı konumlarına ve kırılganlıklarına dair artan dikkate işaret etmektedir. Raporun analiz sürecinde MAXQDA 2024 yazılımı kullanılarak içerik analizi yaklaşımı benimsenmiştir. Raporda tespit edilen hak ihlallerinin başlıcaları 6 karar ile özel ve aile hayatına saygı hakkı (madde 8), 5 karar ile adil yargılanma hakkı (madde 6) ve 3 karar ile işkence yasağıdır (madde 3). Yaşlıların AİHM’e başvuruları, maruz kaldıkları hak ihlallerinin yanı sıra yaşlanma deneyimlerinin şekillenmesinde yasal düzenlemelerin etkisini açığa çıkarmaktadır. Başvurucuların şikâyetlerinde serimlenen yaşlanma deneyimleri; emeklilikle beraber yoksullaşma, yaşlılıkta mekânsal koşullar ve yaşlı bireyin gözetilmesi ile bağımsızlığının korunması arasındaki denge etrafında yoğunlaşmaktadır. Mahkemenin yaklaşımında, yaşlılığın dikkate alındığı ancak küresel yaşlanma olgusunun insan hakları düzenlemelerine yeterince yansımadığı anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Küresel yaşlanma
• AİHM
• AİHS
• • Hak ihlalleri
• Yaşlı hakları

Human Rights in the Context of Global Aging: Older People in the ECHR

Öz

The European Court of Human Rights (ECtHR) is an international judicial body that monitors the implementation of the European Convention on Human Rights (ECHR) with the aim of protecting individuals’ fundamental rights and freedoms, and whose jurisdiction is accepted by the member states of the Council of Europe. The ECHR publishes various reports on the applications it receives. This study examines the ECHR and Older People report (Older people and the European Convention on Human Rights, 2023). The preparation of a document specifically on applications from older people points to the increasing attention being paid to the rights violations suffered by older people, their disadvantaged position in the face of violations, and their vulnerability. The content analysis approach was adopted using MAXQDA 2024 software in the analysis process of the report. The main rights violations identified in the report are the right to respect for private and family life (Article 8) with 6 decisions, the right to a fair trial (Article 6) with 5 decisions, and the prohibition of torture (Article 3) with 3 decisions. The applications of elderly people to the ECtHR reveal the impact of legal regulations on shaping their experiences of aging, in addition to the rights violations they have suffered. The experiences of aging described in the applicants’ complaints focus on impoverishment with retirement, spatial conditions in old age, and the balance between caring for the elderly and protecting their independence. The Court’s approach shows that while aging is taken into account, the global phenomenon of aging is not sufficiently reflected in human rights regulations.

Anahtar Kelimeler

• Aging
• Communication
• Digital age
• Social connectivity
• Social isolation

Kaynakça

1. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi. (1950). İnsan haklarının ve temel özgürlüklerin korunmasına ilişkin sözleşme. T.C. Anayasa Mahkemesi. https://www.anayasa.gov.tr/media/3542/aihs_tr.pdf google scholar
2. Ayabakan, B. Ç. (2022). Avrupa’da Yaşlanma, Aktif Yaşlanma ve Kuşaklar Arası Çatışma İlişkisine COVID-19 Güncellemesi. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 83, 225-247. https://doi. org/10.26650/jspc.2022.83.1108372 google scholar
3. Ayhan, E. (2025). Yaşlılıkta kırılganlık: Risk toplumu, bakım düzeni ve yapısal belirleyiciler. Senectus, 3(2), 253–275. https://doi.org/10.26650/senectus.2025.3.2.0982 google scholar
4. Ceylan, H. (2021). Yaşlılık ve refah devleti: İsveç üzerine bir alan araştırması (2. baskı). Nobel Akademik Yayıncılık. google scholar
5. Creswell, J. W. (2015). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (M. Bütün & S. B. Demir, Çev. Ed.). Siyasal Kitabevi. google scholar
6. Çalı, B. (2018). Coping with crisis: Whither the variable geometry in the jurisprudence of the European Court of Human Rights. Wisconsin International Law Journal, 35, 237–276. google scholar
7. Çelik, E. (2020). İnsan hakları bakımından kırılgan kavramına bir giriş ve kavramın AİHM kararlarındaki görünürlüğü. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. https://doi. org/10.33717/deuhfd.704840 google scholar
8. Demirel, E. (2025). Avrupa Sosyal Şartı’nda yaşlı hakları: Grup hakları zincirinde yeni bir halka [Yüksek lisans tezi, Maltepe Üniversitesi]. google scholar

9. European Court of Human Rights. (2023). Older people and the European Convention on Human Rights. https://www.echr.coe.int/Documents/FS_Older_persons_ENG.pdf google scholar
10. European Court of Human Rights. (2025). Annual report 2024. https://www.echr.coe.int/ documents/d/echr/annual_report_2024_eng google scholar
11. Eurostat. (2024). Proportion of population aged 65 and over (tps00028) [Data set]. European Commission. https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tps00028/default/table?lang=en google scholar
12. Glas, L. R. (2023). The age of subsidiarity? The ECtHR’s approach to the admissibility requirement that applicants raise their Convention complaint before domestic courts. Netherlands Quarterly of Human Rights, 41(2), 75–96. https://doi.org/10.1177/09240519231169837 google scholar
13. Gönüllü, C. (2023). Sosyal medyada linç kültürü ve yaşlı ayrımcılığı. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 23(60), 563–583. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.1146185 google scholar
14. Güçlü, Ş. (2024). Yaşlanma, yaşlılık ve mekânsal haklar bağlamında mekânın adil paylaşımı [Yüksek lisans tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi]. google scholar
15. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 170–189. google scholar
16. Kočanová, D., Kováč, V., Serzhanov, V., & Buleca, J. (2023). Differences and similarities in patterns of aging society in the European Union. E+M Ekonomie a Management, 26(1), 45–64. https:// doi.org/10.15240/tul/001/2023-1-003 google scholar
17. Koçakgöl, M. (2022). Kırılganlıkla ilgisi bakımından yaşlılar ve insan hakları ihlali olarak yaşlı istismarı. Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 19(2), 799–819. google scholar
18. Lanier, C.(2025).The particularities of agediscriminationbeforethe ECJ andthe ECtHR. International Journal of Discrimination and the Law. https://doi.org/10.1177/13582291251386738 google scholar
19. Mahler, C. (2021). Report of the Independent Expert on the enjoyment of all human rights by older persons (A/HRC/48/53). United Nations General Assembly. https://undocs.org/A/HRC/48/53 google scholar
20. Mikołajczyk, B. (2013). Is the ECHR ready for global ageing? The International Journal of Human Rights, 17(4), 511–529. https://doi.org/10.1080/13642987.2013.784490 google scholar
21. Office of the High Commissioner for Human Rights. (2010, May 25–26). Human rights of older persons: International human rights principles and standards [Background paper]. https://social. desa.un.org/sites/default/files/migrated/2012/06/background-paper_OHCHR.pdf google scholar
22. Office of the High Commissioner for Human Rights. (2021). Normative standards and obligations under international law in relation to the human rights of older persons (A/HRC/49/70). United Nations General Assembly. https://undocs.org/A/HRC/49/70 google scholar
23. Promotion and protection of all human rights, civil, political, economic, social and cultural rights, including the right to development. (n.d.). [Dataset]. https://doi.org/10.1163/2210-7975_HRD-9970-2016149 google scholar
24. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç., & Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227–256. https://doi.org/10.33400/ kuje.843306 google scholar
25. Spano, R. (2018). The future of the European Court of Human Rights: Subsidiarity, process-based review and the rule of law. Human Rights Law Review, 18(3), 473–494. https://doi.org/10.1093/ hrlr/ngy015 google scholar
26. Şişman, N. (2025). Bakım nesnesi olma/başarılı yaşlanma geriliminde emeklilik, yaşlılar ve yeni emek piyasası. Senectus, 3(2), 205–229. https://doi.org/10.26650/senectus.2025.3.2.0965 google scholar
27. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025, 9 Temmuz). Dünya nüfus günü, 2025 (Haber bülteni No. 54078). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dunya-Nufus-Gunu-2025-54078 google scholar
28. United Nations Statistics Division. (2024). Population growth, fertility and mortality indicators (SYB67_246_202411). United Nations. https://data.un.org/_Docs/SYB/PDFs/ SYB67_246_202411_Population%20Growth,%20Fertility%20and%20Mortality%20 Indicators.pdf google scholar
29. United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. (2024). World population prospects 2024: Summary of results. https://population.un.org/wpp/ google scholar
30. Yiğitbaşı, C. (2025). İnsan hakları bağlamında yaşlı hakları [Yüksek lisans tezi, İstanbul Aydın Üniversitesi]. google scholar