CUMHURİYET DÖNEMİ BASININDA TÜRKÇE EZAN UYGULAMASINA KARŞI BİREYSEL VE TOPLUMSAL MUHALEFET (1932–1938)

Öz

Bu çalışma, Türkçe ezan uygulamasına yönelik muhalefetin 1932–1938 yılları arasında ulusal basında nasıl temsil edildiğini incelemektedir. Amaçlı olarak sınırlandırılan inceleme korpusu, Cumhuriyet, Son Posta, Milliyet, Akşam, Vakit ve Tan gazetelerinde yer alan 28 haber ile Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivi belgelerinden oluşmaktadır. Haber, analiz birimi kabul edilmiş; kayıtlar gazete, yıl, yer, olay türü, aktör, haber çerçevesi, devlet müdahalesi ve sonuç değişkenleri bakımından nitel içerik analiziyle kodlanmıştır. Korpustaki haberlerin 23’ü 1933’e (%82,1), 12’si Son Posta’ya (%42,9), 8’i Vakit’e (%28,6) aittir; bu dengesiz dağılım, bulguların bütün basına veya topluma genellenmesini sınırlar. Haberlerde destek, kitlesel katılım ve reform söylemiyle; muhalefet ise çoğunlukla bireysel ya da sınırlı gruplar ile soruşturma, gözaltı, yargılama ve mahkûmiyet süreçleri üzerinden kurulmuştur. Sonuç olarak çalışma, toplumsal tutumların yaygınlığını değil, ulusal basının muhalefeti kamu düzeni, devlet otoritesi ve Cumhuriyet reformları ekseninde çerçeveleme biçimini ortaya koymaktadır. Altı gazeteyi aynı kodlama şemasıyla karşılaştırması ve basın temsili ile toplumsal gerçeklik arasındaki ayrımı açıkça kurması, çalışmanın özgün katkısını oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe Ezan
• Ulusal Basın
• İçerik Analizi
• Muhalefet
• Erken Cumhuriyet
• Din Politikaları.

Individual and Social Opposition to the Turkish Adhan in the Republican Press (1932–1938)

Öz

This study examines how opposition to the Turkish adhan was represented in the national press between 1932 and 1938. The purposively delimited corpus comprises 28 news items published in Cumhuriyet, Son Posta, Milliyet, Akşam, Vakit, and Tan, supplemented by documents from the Presidency’s Republican Archives. Each discrete news item was treated as the unit of analysis and coded through qualitative content analysis by newspaper, year, place, event type, actor, frame, state intervention, and reported outcome. Of the items, 23 appeared in 1933 (82.1%), 12 in Son Posta (42.9%), and 8 in Vakit (28.6%); this uneven distribution limits generalization to the press as a whole or to society. The reports framed support through mass participation and reformist language, whereas they usually represented opposition through individuals or small groups and through investigation, detention, trial, and conviction. The study therefore identifies how the selected national newspapers framed dissent around public order, state authority, and Republican reforms rather than measuring the prevalence of social attitudes. Its original contribution lies in comparing six newspapers with a common coding scheme and explicitly distinguishing press representation from social reality.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Adhan
• National Press
• Content Analysis
• Opposition
• Early Republican Period
• Religious Policies.

Kaynakça

1. Akgün, Seçil. "Türkçe Ezan." Tarih Araştırmaları Dergisi 13/24 (1980), 105-120.
2. Akşam. ‘Dün 10 Bin Kişi Türkçe Kur’an Kıraatini Dinledi.’ 30 Ocak 1932, 1; ayrıca 10 Nisan 1933.
3. Armağan, Mustafa. Türkçe Ezan ve Menderes: Bir Devrin Yazılamayan Gerçekleri. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
4. Avşar, Zakir ve Ayşe Elif Emre Kaya. ‘Arapça Ezan Yasağı ve Kaldırılması.’ Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 33/95 (2017), 123–160.
5. Aydar, Hidayet. "Ezanın Tarihi ve Başka Dillerde Okunması Meselesi." Balıkesir Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/1 (2016), 1-30.
6. Azak, Umut. ‘Secularism in Turkey as a Nationalist Search for Vernacular Islam: The Ban on the Call to Prayer in Arabic (1932–1950).’ Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée 124 (2008), 161–179. https://doi.org/10.4000/remmm.6025.
7. Berkes, Niyazi. İslamlık, Ulusçuluk, Sosyalizm. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1975.
8. Brockett, Gavin D. ‘Revisiting the Turkish Revolution, 1923–1938: Secular Reform and Religious “Reaction”.’ History Compass 4/6 (2006), 1060–1072.

9. Ceylan, Hasan Hüseyin. Kemalizmin Türkçe Ezan Hikâyesi. Ankara: Rehber Yayıncılık, 1996.
10. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). 30-10-0-0 / Muamelat Genel Müdürlüğü. Dosya No: 26-151-6. Belge Tarihi: 27 Nisan 1933.
11. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). 30-10-0-0 / Muamelat Genel Müdürlüğü. Dosya No: 103-670-7. Belge Tarihi: 18 Şubat 1933.
12. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). 30-10-0-0 / Muamelat Genel Müdürlüğü. Dosya No: 103-670-8. Belge Tarihi: 18 Şubat 1933.
13. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA). 30-10-0-0 / Muamelat Genel Müdürlüğü. Dosya No: 103-672-42. Belge Tarihi: 9 Kasım 1938.
14. Cumhuriyet. ‘Bugün Fatih Camiinde İkindi Ezanı Türkçe Okunacak.’ 30 Ocak 1932, 1; ‘Bursa’da Garip Bir Hadise.’ 18 Aralık 1932, 1; ayrıca 6 Şubat, 13 Şubat ve 31 Mart 1933.
15. Cündioğlu, Dücane. Türkçe Kur'an ve Cumhuriyet İdeolojisi. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 1998.
16. Dikici, Ali. "İbadet Dilinin Türkçeleştirilmesi Bağlamında Türkçe Ezan Denemesi ve Buna Gösterilen Tepkiler." Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 10 (2006), 77-104.
17. Gez, Başak Ocak. "İbadet Dilinin Türkçeleştirilmesi Aşamalarından Biri: Türkçe Ezan ve Uygulamaları." Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Dergisi 6-7 (1996), 157-176.
18. Gökalp, Ziya. Türkçülüğün Esasları. İstanbul: Varlık Yayınları, 1968.
19. Gökalp, Ziya. Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1976.
20. Jäschke, Gotthard. Yeni Türkiye'de İslâmlık. çev. Hayrullah Örs. Ankara: Bilgi Yayınevi, 1972.
21. Mardin, Şerif. Din ve İdeoloji. İstanbul: İletişim Yayınları, 1992.
22. Metinsoy, Murat. The Power of the People: Everyday Resistance and Dissent in the Making of Modern Turkey, 1923–38. Cambridge: Cambridge University Press, 2021.
23. Milliyet. ‘Dün Sultanahmet’te On Bin Kişi Kur’an Dinledi.’ 30 Ocak 1932, 1; ayrıca 29 Kasım 1932.
24. Okur, Hafız Yaşar. Atatürk'le On Beş Yıl: Dinî Hatıralar. İstanbul: Timaş Yayınları, 1998.
25. Özdemirci, İlbey. ‘Erken Cumhuriyet Döneminde Toplumsal Muhalefet: Bursa Olayı.’ Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 77/1 (2022a), 151–177. https://doi.org/10.33630/ausbf.961277.
26. Özdemirci, İlbey. Fötr Şapkalı Şıh: Cumhuriyet Sekülerleşmesi ve Taşra. İstanbul: İletişim Yayınları, 2022b.
27. Parlak, Deniz. Laikleşme Sürecinde Camiler: Geç Osmanlı’dan Erken Cumhuriyet’e. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
28. Son Posta. ‘Türkçe Ezan Okunacak.’ 30 Ocak 1932, 1; ‘Küstah Hatip.’ 19 Aralık 1932; ayrıca 3, 5, 11, 15, 24 ve 25 Şubat; 20 ve 28 Mart; 3, 9 ve 12 Nisan 1933.
29. Tan. 14 Ocak ve 27 Mart 1938.
30. Toprak, Hicret K. Mihrap Minber ve Devlet: Tek Parti Döneminde Diyanet İşleri Başkanlığı. İstanbul: Küre Yayınları, 2019.
31. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Türk Ceza Kanunu'nun Bazı Maddelerini Değiştiren Kanun (Kanun No: 4055). Resmî Gazete. Sayı: 4827. 6 Haziran 1941.
32. Vakit. 14 ve 15 Şubat; 9, 15 ve 27 Mart; 1, 12 ve 13 Nisan 1933.
33. Yaman, Ahmet. ‘Türkçe Ezan ve Namaz Projesinde Diyanet İşleri Reisliğinin Rolü Var mıydı?’ İslam Tetkikleri Dergisi 15/2 (2025), 675–680. https://doi.org/10.26650/iuitd.2025.1677039.
34. Zengin, Sabri. ‘Zile’de Türkçe Ezana Tepki Olayı.’ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi 9/1 (2014), 167–180.