Modernleşme Bağlamında Kemalizm-Nasırcılık İlişkisi: Karşılaştırmalı Bir Analiz

Öz

Bu çalışma, Doğu'daki modernleşme arayışının en etkili iki örneği olan Kemalizm ile Nasırcılığı karşılaştırmalı bir perspektifle incelemektedir. Önce modernleşme kavramı kuramsal düzlemde tartışılmakta, ardından iki deneyimin tarihsel gelişimi ile düşünsel yapısı çözümlenmekte, son olarak modernleşme tasavvurları belirli analiz eksenleri üzerinden karşılaştırılmaktadır. Nitel yönteme dayanan çalışma; Türkçe, Arapça ve İngilizce literatürün yanı sıra resmî belgelerden ve dönemin aktörlerinin söylemlerinden yararlanmakta, verileri tarihsel analiz, metin analizi, vaka incelemesi ve karşılaştırmalı analizle değerlendirmektedir. Çalışma, her modelin de devlet merkezli ve yukarıdan aşağıya işleyen birer modernleşme modeli olduğu; aralarındaki ilişkinin doğrudan aktarımdan ziyade ilham temelinde geliştiği; Kemalizm'in öncü bir deneyim, Nasırcılığın ise özgün bir ardıl olduğu sonucuna ulaşmaktadır. Karşılaştırma, modernleşme hedeflerinin genel çerçevede örtüştüğünü; ancak milliyetçilik, din-devlet ilişkileri, Batılılaşma, toplumsal politikalar ve ekonomik model bakımından belirgin biçimde ayrışıldığını göstermektedir. Kemalizm içe dönük bir ulus-devlet milliyetçiliği, dışlayıcı laiklik, Batı merkezli kurumsal dönüşüm ve özel sektörü dışlamayan bir devletçilik geliştirirken; Nasırcılık dışa dönük Pan-Arap milliyetçiliği, pragmatik laiklik, seçici Batılılaşma ve sosyal adalet odaklı müdahaleci bir ekonomi benimsemiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kemalizm
• Nasırcılık
• Modernleşme
• İdeoloji
• Türkiye
• Mısır

The Relationship Between Kemalism and Nasserism in the Context of Modernization: A Comparative Analysis

Öz

This study examines Kemalism and Nasserism, two of the most influential examples of the pursuit of modernization in the East, from a comparative perspective. First, the concept of modernization is discussed at a theoretical level, then the historical development and intellectual structure of the two experiences are analyzed, and finally, the conceptions of modernization are compared through specific axes of analysis. This qualitative study utilizes Turkish, Arabic, and English literature, as well as official documents and the discourses of contemporary actors, evaluating the data through historical analysis, textual analysis, case studies, and comparative analysis. The study concludes that both models represent state-centric and top-down models of modernization; that their relationship developed on the basis of inspiration rather than direct transmission; and that Kemalism was a pioneering experiment, while Nasserism was a unique successor. The comparison shows that while the modernization goals generally overlap, they diverge significantly in terms of nationalism, religion-state relations, Westernization, social policies, and the economic model. While Kemalism fostered an inward-looking nation-state nationalism, exclusionary secularism, Western-centric institutional transformation, and statism that did not exclude the private sector; Nasserism embraced an outward-looking Pan-Arab nationalism, pragmatic secularism, selective Westernization, and an interventionist economy focused on social justice.

Anahtar Kelimeler

• Kemalism
• Nasserism
• Modernization
• Ideology
• Türkiye
• Egypt

Kaynakça

1. Abou-El-Fadl, Reem. Foreign Policy as Nation Making: Turkey and Egypt in the Cold War. Cambridge: Cambridge University Press, 2019.
2. Abou-El-Fadl, Reem. Rethinking the National Projects of Egypt and Turkey. Oxford: Oxford University. Faculty of Oriental Studies, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
3. Ahmad, Feroz. The Making of Modern Turkey. London: Routledge, 1993.
4. Akçalı, Yunus. Two Paths of Modernization: A Comparative Analysis of Turkey and Egypt. Porto: Universidade do Porto, Faculdade de Letras, Doktora Tezi, 2014.
5. Akturk, Ahmet Serdar. “Arabs in Kemalist Turkish Historiography”. Middle Eastern Studies 46/5 (2010), 633-653. https://doi.org/10.1080/00263206.2010.504553
6. Amin, Samir. Hawla Al-Nasiriyya Wa Al-Shuyu'iyya Al-Misriyya. İskenderiye: Dar al-Ayn, 2013.
7. Ansari, Muhammed C. Al-. Al-Nasiriyya Bi-Manzur Naqdi: Ayye Durus Li El-Mustaqbal? Beyrut: Al-Mu'assasa al-Arabiyya li al-Dirasat wa al-Nashr, 2002.
8. Arab Republic of Egypt. The Provisional Constitution of the United Arab Republic. Cairo: Government Press, 1964.

9. Atatürk, Mustafa Kemal. Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri. 2. Cilt. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2006.
10. Awad, Louis. Akni'at Al-Nasiriyya Al-Sab'a. Kahire: Maktabat Madbuli, 1987.
11. Awan, Muhammad Asif. “Gamal Abdel Nasser’s Pan-Arabism and Formation of the United Arab Republic: An Appraisal”. Journal of Research Society of Pakistan 54/1 (2017), 107-124.
12. Baş, Arda. “Atatürk Dönemi Türkiye-Mısır İlişkileri ve Günümüze Etkileri”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi 31/92 (2015), 31-76.
13. Binder, Leonard. “Gamal Abd al-Nasser: Iconology, Ideology, and Demonology”. Rethinking Nasserism: Revolution and Historical Memory in Modern Egypt. ed. Elie Podeh - Onn Winckler. 45-71. Gainesville: University Press of Florida, 2004.
14. Botman, Selma. The Rise of Egyptian Communism, 1939-1970. Syracuse: Syracuse University Press, 1988.
15. Cagatay, Soner. “Race, Assimilation and Kemalism: Turkish Nationalism and the Minorities in the 1930s”. Middle Eastern Studies 40/3 (2004), 86-101. https://doi.org/10.1080/0026320042000213474
16. Cipressa, Nuvola. Nasserism: The Ideology behind the Man. Rome: LUISS University, Luiss Guido Carli, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
17. Cizre-Sakallıoğlu, Ümit. “Kemalism, Hyper-Nationalism and Islam in Turkey”. History of European Ideas 18/2 (1994), 255-270. https://doi.org/10.1016/0191-6599(94)90009-4
18. Cook, Steven A. Ruling But Not Governing: The Military and Political Development in Egypt, Algeria, and Turkey. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2007.
19. Cumhuriyet Halk Partisi. C.H.P. programı: Dördüncü Büyük Kurultayca kabul edilen. Ankara: Ulus Basımevi, 1935.
20. Çeçen, Anıl. 100 Soruda Kemalizm: Başlangıcından Günümüze. Ankara: Kilit Yayınları, 2009.
21. Çiğdem, Ahmet. Bir İmkân Olarak Modernite: Weber ve Habermas. İstanbul: İletişim Yayınları, 2012.
22. Çoban Balcı, Aslıhan. “Modernleşme, Kemalizm ve Resmi İdeoloji Üzerine Tartışmalar”. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 2/2 (2016), 81-99. https://doi.org/10.22466/acusbd.286981
23. Dawisha, Adeed. Arab Nationalism in the Twentieth Century: From Triumph to Despair. Princeton: Princeton University Press, 2018.
24. Eisenstadt, Shmuel N. “Multiple Modernities in an Age of Globalization”. Canadian Journal of Sociology/Cahiers canadiens de sociologie 24/2 (1999), 283-295. https://doi.org/10.2307/3341732
25. Eisenstadt, Shmuel N. “Multiple Modernities in the Framework of a Comparative Evolutionary Perspective”. Comparative Sociology 1/3-4 (2002b), 199-210.
26. Eisenstadt, Shmuel N. “Multiple Modernities”. Multiple Modernities. ed. Shmuel N. Eisenstadt. 1–29. New Brunswick: Transaction Publishers, 2002a.
27. El-Ghonemy, Mohamad Riad. “An Assessment of Egypt’s Development Strategy, 1952–1970”. Rethinking Nasserism: Revolution and Historical Memory in Modern Egypt. ed. Elie Podeh - Onn Winckler. 253–263. Gainesville: University Press of Florida, 2004.
28. Enayat, Hamid. “Islam and Socialism in Egypt”. Middle Eastern Studies 4/2 (1968), 141-172. https://doi.org/10.1080/00263206808700097
29. Gerges, Fawaz A. Making the Arab World: Nasser, Qutb, and the Clash That Shaped the Middle East. Princeton: Princeton University Press, 2018.
30. Göle, Nilüfer. Melez Desenler: İslam ve Modernlik Üzerine. İstanbul: Metis Yayınları, 2011.
31. Göle, Nilüfer. The Forbidden Modern: Civilization and Veiling. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2011.
32. Güler, Zeynep. Süveyş’in Batısında Arap Milliyetçiliği: Mısır ve Nasırcılık. İstanbul: Yeni Hayat Kütüphanesi, 2004.
33. Gülsunar, Emrah. Jakobenizm ve Kemalizm: Eleştirel Bir Karşılaştırma. İstanbul: Yordam Kitap, 2015.
34. Gürpınar, Doğan. “The Reinvention of Kemalism: Between Elitism, Anti-Elitism and Anti-Intellectualism”. Middle Eastern Studies 49/3 (2013), 454-476. https://doi.org/10.1080/00263206.2013.783822
35. Hale, William. “Ideology and Economic Development in Turkey 1930–1945”. British Society for Middle Eastern Studies Bulletin 7/2 (1980), 100-117. https://doi.org/10.1080/13530198008705293
36. Hanioğlu, M. Şükrü. Atatürk: An Intellectual Biography. Princeton: Princeton University Press, 2011.
37. Kaya Osmanbaşoğlu, Gülsen. “Kemalizmin Üç Yorumu: Katı, Sıvı ve Gaz Kemalizmler”. Beytulhikme An International Journal of Philosophy 7/2 (2017), 233-255.
38. Kaya, Mahmut. “Batı Dışı Modernleşme Örneği Olarak Türkiye Modernleşmesi: Süreklilikler, Kopuşlar ve Çatallanmalar”. Turkish Studies 10/2 (2015), 545-564. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.7862
39. Kayıran, Mehmet - Mustafa Yahya Metintaş. “Atatürkçü Düşünce Sistemi: Atatürkçülük (Kemalizm)”. Atatürk Yolu Dergisi 13/51 (2013), 579-615. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000371
40. Khalidi, Walid. “Political Trends in the Fertile Crescent”. The Middle East in Transition. ed. Walter Z. Laqueur. 121-128. New York: F. A. Praeger, 1958.
41. Köker, Levent. Modernleşme, Kemalizm ve Demokrasi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
42. Kuru, Ahmet T. Pasif ve Dışlayıcı Laiklik: ABD, Fransa ve Türkiye. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2011.
43. Kuş, Başak. “Weak States, Unruly Capitalists, and the Rise of Étatism in Late Developers: The Case of Turkey”. British Journal of Middle Eastern Studies 42/3 (2014), 358-374. https://doi.org/10.1080/13530194.2014.963511
44. Langenderfer, Henry. “The Egyptian Executive: A Study in Conflict”. Human Organization 24/1 (1965), 89-95.
45. Mansfield, Peter. “Nasser and Nasserism”. International Journal 28/4 (1973), 670-688.
46. Mansfield, Peter. A History of the Middle East. London: Penguin, 2013.
47. Merryman, Juliann. Kemalism: A Revolutionary Ideology and Its Islamist Opposition. Syracuse: Syracuse University, Capstone Project, 2013.
48. Nasser, Gamal Abdel. The Philosophy of the Revolution. Cairo: Dar al-Maaref, 1955.
49. Öterbülbül, Selim. Turkish-Egyptian Relations (1922-1956) and the Impact of the Free Officers Revolution. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
50. Özel, Işık. “An Evaluation of the Economic Performance of Turkey in the 1930s Based on Late-Ottoman Economy”. New Perspectives on Turkey 23 (2000), 125-146.
51. Öztürk, Osman. Kemalizm, İdeoloji ve Hegemonya: Kuramsal Bir İnceleme. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
52. Parla, Taha. Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye’de Korporatizm. İstanbul: İletişim Yayınları, 1993.
53. Podeh, Elie - Onn Winckler. “Introduction: Nasserism as a Form of Populism”. Rethinking Nasserism: Revolution and Historical Memory in Modern Egypt. ed. Elie Podeh - Onn Winckler. 1-44. Gainesville: University Press of Florida, 2004.
54. Podeh, Elie. “The Drift Towards Neutrality: Egyptian Foreign Policy During the Early Nasserist Era, 1952–55”. Middle Eastern Studies 32/1 (1996), 159-178.
55. Sabeh, Umro. “Hel Kâne Cemâl Abdunnâsır Huve Atatürk El-Arab? (Cemal Abdülnasır Arapların Atatürk'ü müydü?)”. Elw3y Alarabi. Erişim Tarihi: 26 Mayıs 2026. https://tinyurl.com/ye35m2ms
56. Saylan, İbrahim - Çelikoğlu, İlkim Özdikmenli. “The Significance of the Kemalist Modernization for Modernization Theory”. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 22/40 (2020).
57. Sedat, Enver. Al-Bahth An Al-Zat (Benlik Arayışı). Kahire: Al-Maktab al-Misri el-Hadith, 1979.
58. Sharabi, Hisham. Governments and Politics of the Middle East in the Twentieth Century. Princeton: D. Van Nostrand Company, 1962.
59. Stephens, Robert. Nasser: A Political Biography. New York: Simon and Schuster, 1972.
60. Suvari, Ceyhan. “Din ve Resmi İdeoloji İlişkisi”. Resmi İdeoloji Sözlüğü. ed. Fikret Başkaya ve Tuncay Ersoy. 115-133. Ankara: Maki Basın Yayın, 2007.
61. Şahin, Canan. Resilience of the Nasserist Ideology in Egypt: From Its Emergence to the Arab Spring. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
62. Şallı, Ayşe. “Modernlik, Gelenek ve Din İlişkisi: Bir Modernleşme Kuramı Eleştirisi”. Kırıkkale Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 2/4 (2017), 55-82.
63. Tayhani, İhsan. “İçeride-Dışarıda Kemalizm Tartışmaları ve Dış Dünyanın Kemalizm Çözümlemesi”. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 6/15 (2007), 326-345. https://izlik.org/JA37UF42NA
64. Ter-Matevosyan, Vahram. Turkey, Kemalism and the Soviet Union: Problems of Modernization, Ideology and Interpretation. London: Palgrave Macmillan, 2019.
65. Timur, Taner. Türk Devrimi ve Sonrası. Ankara: İmge Kitabevi, 2013.
66. Trevelyan, Humphrey. The Middle East in Revolution. London: Macmillan, 1970.
67. Türegün, Adnan. “Policy Response to the Great Depression of the 1930s: Turkish Neomercantilism in the Balkan Context”. Turkish Studies 17/4 (2016), 666-690. https://doi.org/10.1080/14683849.2016.1227684
68. Vatikiotis, Panayiotis J. Nasser and His Generation. New York: St. Martin’s Press, 1978.
69. Vatikiotis, Panayiotis J. The Egyptian Army in Politics: Pattern for New Nations?. Indiana: Indiana University Press, 1961.
70. Yavuz, M. Hakan. “Understanding Turkish Secularism in the 21st Century: A Contextual Roadmap”. Southeast European and Black Sea Studies 19/1 (2019), 55-79. https://doi.org/10.1080/14683857.2019.1576367
71. Yolcu, Furkan Halit. “Building a Model While Debunking Another: The Rivalry of Arab Nationalism between ‘Abd al-Karim Qasim and Gamal Abdel Nasser”. Nationalism and Ethnic Politics 26/3 (2020), 319-335. https://doi.org/10.1080/13537113.2020.1788696
72. Younis, Sherif. Nidâʾ eş-Şaʿb: Târîh Nakdî li’l-Îdîûlûciyyeti’n-Nâsıriyye. Kahire: Dâr eş-Şurûk, 2012.
73. Zabbal, François. “Arab Atatürk: The Weight of History”. Notes Franco-Turques. Institut Français des Relations Internationales, 2014.