Gulât-ı Şîa’nın Ehl-i Beyt Taraftarlığının Sosyopolitik Nedenleri

Ahl al-Sunnah and Shia, which constitute the two main mainstreams of Islamic thought, are very close to each other in basic beliefs and practices. In this respect, the Islamic tradition has never experienced sectarian differentiation at the level of religious differentiation, Christianity and other religions. In essence, the differentiation between Sunnism and Shiism, which was shaped around the leadership problem of the Islamic society after the period of the Prophet, evolved into different political and theological formations by incorporating different elements and approaches over time. The issue has become quite complex as Shiism addressed the problem of politics on a religious basis and made it a founding element of its own theological tradition. Shiite tradition has developed many different interpretations and approaches to politics and imamate issue. While Zaydiyya and Ithna’ashariyya built their systems on a relatively moderate and scientific basis, the groups called Ghulat Shia developed different extreme interpretations. In the early period, the ghulat movements, which were shaped as the usurpation of the right of the caliphate of the Ahl al-Bayt, the opposition to the innocent imam and Abu Bakr and Omar, tried to base their theses on religious, political, sociocultural and economic motives. These movements saw no harm in attributing themselves to a person from the Ahl al-Bayt in order to gain the support of the people. The basic aim of this article is to find out and demonstrate the socio-political reasons for the Ghulat Shia's support for the Ahl al-Bayt with a holistic approach.

İslam düşünce tarihinin iki ana kutbunu oluşturan Ehl-i sünnet ve Şîa temel inanç ve uygulamalarda birbirine oldukça yakındır. Bu yönüyle İslam geleneği mezhebi farklılaşmayı hiçbir zaman din farklılaşması, Hristiyanlık ve sair dinler düzeyinde tecrübe etmemiştir. Özü itibarıyla Hz. Peygamber dönemi sonrası İslam toplumunun liderlik sorunu etrafında şekillenen Sünnîlik ve Şiîlik farklılaşması zamanla bünyesine farklı unsurlar ve yaklaşımlar katarak farklı siyasi ve kelâmi oluşumlara doğru evrilmiştir. Şiiliğin siyaset problemini dini bir zeminde ele alıp kendi kelam geleneğinin kurucu unsuru haline getirmesiyle beraber konu oldukça girift bir hale gelmiştir. Şiî gelenek siyaset/imâmet hususunda birbirinden farklı çok sayıda yorum ve yaklaşım geliştirmiştir. Zeydiyye ve İsnaaşeriyye nispeten mutedil ve ilmi bir zeminde sistemlerini inşa ederken Gulât-ı Şiâ olarak adlandırılan kesimler birbirinden farklı uç yorumlar geliştirmişlerdir. Erken dönemde Ehl-i beyt’in hilâfet hakkının gasbı, masum imam ve Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer karşıtlığı olarak şekillenen gulât hareketleri dinî, siyasî, sosyokültürel ve ekonomik sâiklerle tezlerini temellendirmeye çalışmışlardır. Bu hareketler halkın desteğini kazanmak için kendilerini Ehl-i beyt’ten bir şahsa isnat etmekte bir sakınca görmemişlerdir. Araştırmanın amacı, Gulât-ı Şîa’nın Ehl-i beyt taraftarlığının sosyopolitik nedenlerini bütüncül bir yaklaşımla ortaya koymaktır.