Kasım en-Nahcuvânî’nin Kızılbaşlık Reddiyesi ve Sonraki Reddiyelere Etkisi

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 189 - 211, 31.12.2025

Amine Çelik Aydın

https://doi.org/10.48203/siader.1764416

Öz

Kâsım en-Nahcuvânî’nin Risâle fî ahvâli’t-tâifeti’l-müştehirati bi-Kızılbaş adlı eseri, Safevîlere karşı kaleme alınan erken dönem reddiyelerden biridir. Nahcuvânî’nin kimliği hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır. Bununla birlikte müellifin kendi ifadelerinden onun Safevîlerle birlikte yaşamış olduğu anlaşılmaktadır. Nahcuvânî’nin kısa bir süre Safevîler ile yaşamış olması, risâlesinde doğrudan şahit olduğu ya da güvenilir kaynaklardan aktardığını belirttiği bilgilere yer vermesine imkân tanımıştır. Bu yönüyle eser, teorik bir reddiye olmanın ötesinde birincil kaynak olması açısından da önem taşımaktadır. Eserde Kızılbaşlar, sahabeye hakaret etmek, şahı ilâh kabul ederek ona secde etmek, haramları helâl saymak, Kur’ân’a saygısızlık göstermek ve ibadetleri terk etmek gibi gerekçelerle tekfir edilmektedir. Söz konusu iddiaların bazıları tarihî olarak tartışmalı olmakla birlikte, Nahcuvânî’nin metnindeki bu ithamlar sonraki reddiyeler için bir çerçeve oluşturmuştur. Nitekim XVI. yüzyıldan itibaren kaleme alınan fetva ve reddiyelerde Nahcuvânî’nin dile getirdiği eleştirilerin sıkça tekrarlandığı görülmektedir. Bu durum, Nahcuvânî’nin eserinin bireysel bir reddiye olmasının ötesinde reddiye literatürünü etkileyen metinlerden biri olduğunu göstermektedir. Bu makalede, Kâsım en-Nahcuvânî’nin Kızılbaşlara yönelttiği temel eleştiriler ile bu eleştirilerin sonraki metinlerdeki yansımaları karşılaştırılarak tarihsel bağlam içinde ele alınmaktadır. Ayrıca, erken dönemde Sünnî ulemânın Safevîleri nasıl nitelendirdiği ve onlara karşı nasıl bir söylem inşa ettiğini anlamaya katkı sağlamayı da amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam Mezhepleri Tarihi , Nahcuvânî , Şia , Safevîler , Kızılbaşlar

Etik Beyan

Bu çalışma İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü bünyesinde 2025 yılında kabul edilen “16. Yüzyılda İran’dan Osmanlı Devleti’ne Göç Eden Sünni Ulemanın Safevî Karşıtlığının Yaygınlaşmasına Etkisi” başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.

Qasim al-Nakhjūwānī’s Polemical Treatise against the Qizilbash and Its Influence on Later Works

Öz

Qâsim al-Nakhjivānī’s Risāla fī aḥwāl al-ṭāʾifa al-mushtahira bi-Qizilbāsh is one of the earliest polemical treatises written against the Safavids. Very little is known regarding Nakhjivānī’s personal biography; however, his own statements indicate that he resided among the Safavids for a period of time. This brief experience allowed him to incorporate into his treatise information that he either observed firsthand or obtained from sources he considered reliable. Consequently, the work assumes significance not solely as a theoretical refutation but also as a primary source for understanding the social and religious dynamics of the era. Within the treatise, the Qizilbash are anathematized on multiple grounds, including the insult of the Prophet’s Companions (Ṣaḥāba), the deification of the Shah and prostration before him, the legitimization of prohibited acts, the showing of disrespect toward the Qur’an, and the abandonment of prescribed forms of worship. While some of these allegations are historically contestable, the critiques articulated by Nakhjivānī established a framework that informed subsequent polemical writings. Indeed, from the sixteenth century onwards, his arguments were recurrently cited in fatwas and other refutations, demonstrating that the treatise’s influence extended beyond an individual work to shape broader anti-Qizilbash discourse. This article examines the principal criticisms directed by Nakhjivānī against the Qizilbash and evaluates their reception and adaptation in later texts within their historical context. Moreover, the study seeks to elucidate how early Sunnī scholars formulated their characterizations of the Safavids and developed corresponding discursive frameworks.

Anahtar Kelimeler

History of Islamic Sects , Nakhjūwānī , Shiʿism , Safavids , Qizilbāsh

Etik Beyan

This study is derived from the doctoral dissertation entitled “The Impact of Sunni Scholars Migrating from Iran to the Ottoman Empire in the 16th Century on the Spread of Anti-Safavid Sentiment,” which was accepted in 2025 at the Institute of Social Sciences, Istanbul University.

Kaynakça

• Anay, Harun. “Devvânî”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 9/257-262. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
• Angiolello, Giovan Maria. Seyyahların Gözüyle Sultanlar ve Savaşlar. İstanbul: Yeditepe, 2021.
• Antaki, Yusuf b. Cemaleddin el-. Risâle fi tekfiri’r-Revâfız. Ayasofya, 2277, 1a-22b.
• Aslan, Ali. El-Ahkamu’d-diniyye Adlı Eserin Tahkiki. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Âşıkpaşazâde. Âşıkpaşazâde Tarihi. İstanbul: Matbaâ-i Âmire, 1332.
• Atçıl, Abdurrahman. “Ottoman Religious Rulings Concerning the Safavids: Ebussuud Efendi’s Fatwas”. The Empires of the Near East and India: Source Studies of the Safavid, Ottoman, and Mughal Literate Communities. 97-106. Columbia University Press, 2018.
• Babayan, Kathryn. “The Safavid Synthesis: From Qizilbash Islam to Imamite Shi’ism”. Iranian Studies 27 (1994), 135-161.
• Bashir, Shahzad. “The Origins and Rhetorical Evolution of the Term Qizilbāsh in Persianate Literature”. Journal of the Economic and Social History of the Orient 57 (2014), 364-391.
• Bitlisî, Şerefhan. Şerefname. çev. Osman Aslanoğlu. İstanbul: Nûbihar, 2015.
• Cemalî, Muhammed Kerim Yusuf. Târih-i Tahavvülât-i İran Asr-ı Safevî. Isfahan: Dâneşkâh-ı Âzâd-ı İslami, 1391.
• Düğeym, Mahmud Seyyid ed-. Fihrisü’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye ve’t-Türkiyye ve’l-Farisiyye fî Mektebeti Râgıp Paşa. Suudi Arabistan: Sakifetü’s-Safâ, 2016.
• Düzdağ, M. Ertuğrul. Şeyhülislam Ebussuud Efendi Fetvaları. İstanbul: Kapı, 2012.
• Eberhard, Elke. Osmanische Polemik gegen die Safawiden im 16. Jahrhundert nach arabischen Handschriften. Freiburg i. Br: Schwarz, 1970.
• Ebussuud. Fetâva fî kıtâli Kızılbaş el-Alevi. Köprülü-Hacı Ahmed Paşa, 362.
• Feridun Ahmed Bey. Münşeâtü’s-Selâtin. 2 Cilt. İstanbul: Takvîmhâne‑i Âmire, 1848.
• Halebî, İbrahim b. Musa el-. Dürretu’l-Muvahhidin ve Riddetü’l-Mülhidin. Süleymaniye Fazıl Ahmet Paşa, 720, 1a-188a.
• Halebî, İbrahim b. Musa el-. Dürretu’s-Sultan ve Direttu’ş-Şeytan. Ayasofya, 2869, 1a-194a.
• Handmir, Gıyaseddin. Tarih-u Habibu’s-Siyer. 4 Cilt. Tahran: Ketabhâne-yi Hayyam, 1333.
• Hasenî, Ataullah. “Kızılbaş Istılâh-ı Menfûr der Asr-e Şah İsmail”. Târih-i İran 19 (2016), 69-114.
• Huncî, Emir Hüseyin. Tarih-i Şah İsmail-i Safevî. Dijital Yayıncı: Ketâbhâne-yi Akide, 1394.
• Huncî, Fazlullah Ruzbihan. Târih-i Âlem Ârâ-yı Eminî. ed. Muhammed Ekber Aşık. Tahran: Mirâs-ı Mektup, 2003.
• Isfahânî, Muhammed Yusuf. Hold-i Berin. Tahran: Çâphâneyi Şirin, 1372.
• Kahtanî, Ahmed b. Said el-. en-Nevâkız li Zuhuri’r-Revâfız. Medine: Ummu’l-Kura, Yüksek Lisans, 2000.
• Kahtanî, Enes b. Said el-. en-Nevakız li Zuhuri’r-Revâfız. Medine: Ummu’l-Kura, Yüksek Lisans, 2000.
• Kalaycı, Mehmet. Osmanlı Sünniliği. Ankara: Otorite, 2015.
• Kallek, Cengiz. “Kerekî”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 25/280-282. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
• Karamanlı, Hüsameddin M. “Nahcıvan”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 32/294-297. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
• Karlığa, H. Bekir. “Kadı Mir Meybüdî”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 24/118-119. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
• Kemalpaşazade. Risâle fi Kızılbaş. Murad Molla, 1829, 52b-56a.
• Kerekî, Ali b. Abdülâl. Nefehâtü’l-lâhût fî la’ni’l-Cibt ve’t-Tağut. Tahran: Mektebetü Ninova, ts.
• Khoyi, Muhammed Taghi̇ Emami̇. “Safevi̇ Devleti̇’ni̇n Kurulmasında Osmanlı-İran Arasındaki̇ Di̇nî İhti̇lafların Ortaya Çıkması Ve Göçleri̇n Başlaması”. Ankara Kongreye Sunulan Bildiriler: Osmanlı Tarihi. C. IV. (II. Kısım). Ankara, 2010.
• Kırlangıç, Hicabi. İdris-i Bidlisi, Selim Şah-name. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 1995.
• Kia, Chad. Art, Allegory and the Rise of Shiism in Iran, 1487–1565. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2019.
• Kurt, Yaşar. “Ni‘metullah b. Mahmûd”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 33/132-133. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
• Mazzaoui, Michel. The Origins of the Safawids. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag Gmbh, 1972.
• Melikoff, Irene. Efsaneden Gerçeğe Hacı Bektaş. çev. Turan Alptekin. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2010.
• Tezkirâtü’l-Mülük. çev. Vladimi Minorsky. Cambridge: Cambridge University Press, 1980.
• Mollaibrahimoğlu, Sümeyye. Osmanlı Ulemâsının Şîa’ya Bakışı: Kadızâde Mehmed Efendi (ö. 1582-1635). Rize: RTEÜ Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2022.
• Mutahhar b. Abdirrahman. Risâle fi tekfiri’ş-Şîati’ş-şeniati’l-beşiati’l-Erdebiliyye. Atatürk Kitaplığı, 698/9, 71a-138a.
• Münşi, İskender Bey. Tarih-i Âlem Ara-yı Abbâsi. çev. Ali Genceli. 4 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019.
• Nahcuvânî, Kâsım en-. Risâle fi beyani ahvâli’t-taifeti’l-müştehira bi Kızılbaş. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, 316, 3b-5b.
• Nahcuvânî, Kâsım en-. Risâle fi ahvâl-i’t-taifet-i Kızılbaş. Kütahya Vahid Paşa, 2278, 1a-7a.
• Nahcuvânî, Kâsım en-. Risâle fi Hakki Kızılbaş. Beyazıt Devlet Kütüphanesi Veliyüddin Efendi, 3255, 25-31.
• Nahcuvânî, Küçük Kâsım en-. Risâle fi Beyani Kızılbaş. Murad Molla, 1826, 298-301.
• Nahvî, Kâsım Küçük en-. Risâle fi Hakkı Kızılbaş. Diyarbakır İl Halk Kütüphanesi, 1480, 21a-22a.
• Özen, Şükrü. “Teftazani”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 40/299-308. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
• Parsadust, Menuçehr. Şah Tahmasb-ı Evvel. Tahran: Şirket-i Sehâmi-yi İntişâr, 1377.
• Pekrici, Ahmed el-. Risâle fî Ta’n Türahhâti’l-Mülhid ve’z-Zındık. Bursa İnebey Kütüphanesi, Ulucami, 1402/1, 1a-7b.
• Rahmetî, Muhammed Kazım. “Mülahâzât ve Tashîhât Bahş-i Dovvom”. Mirâs-ı Şihab 88 (1396).
• Rumlu, Hasan. Ahsenü’t-Tevarih. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2020.
• Rumlu, Hasan. Ahsenü’t-Tevarih (Şah İsmail Tarihi). çev. Cevat Cevan. Ankara: Ardıç, 2004.
• Şirazî, Abdi Beğ. Tekmiletü’l-Ahbar. çev. Şefaettin Deniz - Hasan Asadi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2021.
• Tabeş, Yakup vd. “Peydâî ve Şüyû-i i’tiyâd be afyûn der asr-ı Safevî”. Târih-i İran 21 (2017), 1-40.
• Tansel, Selahattin. Yavuz Sultan Selim. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2020.
• Teber, Ömer Faruk. “Haydariyye Taifesine Yönelik Eleştiriler: ‘Risâle fi Hakki’t- Taifeti’I-Haydariyye’ Ekseninde”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2007), 157-177.
• Teber, Ömer Faruk. “Osmanlı Belgelerinde Alevilik İçin Kullanılan Dinî - Siyasî Tanımlamalar”. Dini Araştırmalar 10/28 (2007), 19-38.
• Tekindağ, Şehabeddin. “Yeni Kaynak ve Vesikaların Işığı Altında Yavuz Sultan Selim’in İran Seferi”. İÜ Edebiyat Tarih Dergisi 17/22 (1968), 49-78.
• Vâsıfî, Zeyneddin Mahmud. Bedâyiü’l-Vekâyi. ed. Aleksandr Belderof. 2 Cilt. Tahran: Bünyad-ı Ferheng-i İran, 1349.
• Yavuz, Ahmet Bedri. 16. Asırda Osmanlı’da Safevi̇lere Yöneli̇k Di̇nî-Si̇yasî Reddi̇yeler. Ankara: Ankara Üniversitesi, Doktora, 2024.
• Yazıcı, Tahsin. “Huncî”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 18/374. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998.
• Yıldırım, Rıza. Aleviliğin Doğuşu. İstanbul: İletişim, 2021.
• Risâle alâ ahvâli’t-taifeti Kızılbaş. Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt, 7881/11, 82-85.
• Risâle fi Ahvali’t-Taifeti’l-Hariciyye. Konya Bölge Yazmalar, 9457, 144b-146a.
• Risâle fî Beyân Mezhebi’t-Taifeti’l-Kızılbaşiyye. Laleli, 3720, 99-103.
• Risâle fi Hakkı Kızılbaş. Laleli, 3720, 158-164.
• Risâle fi Taifeti Kızılbaş. Süleymaniye Serez, 04002, 105-106.