4./10. Yüzyıl Batı İslâm Dünyasında Slav Unsurunun Yükselişi: Fâtımî Devlet Adamı Cevher es-Sıkıllî (ö. 381/992)

Bu çalışma, 4./10. yüzyıl Batı İslâm dünyasında Slav kökenli unsurların siyasal ve askerî yükselişini, Fâtımî devlet adamı Cevher es-Sıkıllî (ö. 381/992) örneği üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Slav asıllı bir gulâm olarak Fâtımî saray çevresinde yetişen ve kısa sürede askerî hiyerarşi içinde temayüz eden Cevher, elde ettiği başarılar sayesinde yalnızca bir kumandan değil, aynı zamanda devlet teşkilâtının en üst kademelerinde söz sahibi bir aktör hâline gelmiştir. Özellikle Mağrib’de Fâtımî hâkimiyetinin tahkimi ve 358/969 yılında Mısır’ın fethi sürecindeki rolü, onun askerî-stratejik kapasitesini ve siyasî vizyonunu ortaya koymaktadır. Makale, Cevher’in hayatını kronolojik bir çerçevede ele almakta; bununla birlikte Fâtımî Devleti’nin askerî organizasyonu, gulâm sistemi ve vezâret kurumu bağlamında Slav kökenli unsurların devlet yapısındaki konumunu analiz etmektedir. Bu çerçevede Cevher’in merkezî otorite ile ilişkileri, halife ile kurduğu güven temelli bağ, idarî reformları ve Kahire’nin kuruluş sürecindeki rolü değerlendirilerek onun siyasal nüfuzu tarihsel bağlamına yerleştirilmektedir. Çalışma, Slav asıllı bir askerî elitin Fâtımî siyasal düzeninde üst düzey idarî makamlara yükselmesini mümkün kılan yapısal dinamikleri ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu doğrultuda etnisite, askerî liyakat, saray siyaseti ve merkezîleşme politikaları arasındaki etkileşim tartışılmakta; Fâtımî siyasal kültüründe sosyal hareketlilik kanallarının nasıl işlediği sorgulanmaktadır. Sonuç olarak Cevher es-Sıkıllî örneği, Batı İslâm dünyasında etnik kökenin tek başına belirleyici olmadığı; askerî başarı, sadakat ve devletin ihtiyaçlarının siyasal yükselişte temel rol oynadığı tezini destekleyen tarihsel bir vaka olarak değerlendirilmektedir.

This study aims to examine the political and military rise of Slavic elements in the Western Islamic world of the 10th/11th century through the example of the Fāṭimid statesman Jawdhar al-Siqillī (d. 381/992). Raised in the Fāṭimid court as a Slavic slave and quickly distinguishing himself within the military hierarchy, Jawdhar became not only a commander but also an influential actor at the highest levels of the state apparatus thanks to his achievements. His role in consolidating Faṭimid rule in the Maghreb and in the conquest of Egypt in 358/969 particularly demonstrates his military-strategic capacity and political vision. The article examines Jawdhar's life in a chronological framework; it also analyses the position of Slavic elements within the state structure in the context of the Fāṭimid military organisation, the gulam system, and the institution of the vizierate. In this context, Jawdhar's relations with the central authority, the bond of trust he established with the caliph, his administrative reforms, and his role in the founding of Cairo are evaluated, placing his political influence in its historical context. The study aims to reveal the structural dynamics that enabled a Slavic military elite to rise to high-level administrative positions in the Fāṭimid political order. In this regard, the interaction between ethnicity, military merit, court politics, and centralisation policies is discussed; the functioning of social mobility channels in Fāṭimid political culture is questioned. Ultimately, the example of Jawdhar al-Siqillī is considered a historical case supporting the thesis that ethnic origin alone was not decisive in the Western Islamic world; military success, loyalty, and the needs of the state played a fundamental role in political advancement.