Modern İran’da Şiî Sekülerleşme Süreci
Öz
“Batı” ve “İslâm” olarak ayrılan farklı dünyalarda sekülerleşme olarak tanımlanan genel anlamıyla dinin ideolojileşmesi süreci, Gencer’in tespit ettiği gibi hem ortak hem de dinlerin karakteri ve modernleşme sürecinin seyrine göre değişen farklı bir örüntü izlemektedir. Bu bakımdan, ancak farklı dinlerin hatta din-içi farklı mezheplerin karakteri ve modernleşme sürecinin seyirlerini karşılaştırarak dinlerin ideolojileşme tarzları tam anlaşılabilir. Bu açıdan İslâm Modernizmi gibi İran-Şiî sekülerleşmesi de Batı modernitesi ve Batılı akültürasyon dikkate alınmadan anlaşılamaz. Modernizm Mesih’in ahir zamanda “orada ve gelecekte” kuracağı yeni dünyayı öne çekme, Marx’ın deyimiyle tarihi hızlandırarak, hemen “burada ve şimdi” kurma projesidir. Dolayısıyla buradan modernizm-sekülerizm ilişkisi açığa çıkar ki modern dünyaya giden yolun sekülerden geçtiği görülür. Sekülerizm, nihai hedef olan yeni dünya düzenine giden yolu, ahir zamandaki yeryüzü cennetini daha fazla beklemeden “burada ve şimdi” kurma projesini ifade eder. Sekülerizm böylece tarihin askıya alındığı eskatolojik zihniyeti aşma yolu olarak bulunmuştur. Bu anlamda Batılı fikir ve politik dalgalarının etkisinde gelişen İran-Şiî sekülerleşmesi, güçlü bir medeniyet birikimine sahip İran’ın tarihsel ve kimliksel özelliklerini de yoğun olarak taşımaktadır. İran-Şiî sekülerleşmesinin tüm yönlerinde bunu görmek mümkündür. Burada Cemaleddin Afgânî (1838-1897), Muhammed Hüseyin Nâinî (1860-1936) ve Ruhullah Humeynî (1902-1989) üzerinden yapacağımız analizde öncelikle; i) Batıda olduğu gibi İran’da da “Mesih/Mehdi” inancının örtük bir şekilde sekülerleşmesi, ii) İslâm’ın ideolojileştirilmesi, iii) Sünnî dünyada olduğu gibi Şiî dünyada da “şeriat-kanun” dilemmasının yol açtığı fıkhî sekülerleşme tespit edilmeye çalışılacaktır. Bu bağlamda çalışmamızda yukarıda genel ve soyut olarak aktardığımız çerçevede İran-Şiî sekülerleşme süreci analiz edilecektir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Afgânî, Cemaleddin -Muhammed Abduh, Urvetu’l Vuska, çev. İbrahim Aydın, İstanbul, Bir Yayıncılık, 1987.
- Ağaoğlu, Ahmet, “İran İnkılabı”, Türk Tarihinin Ana Hatları eserinin müsveddeleri, Seri:II, No. 13/A, İstanbul, Akşam Matbaası. Ahavi, Şahruh, İran’da Din ve Siyaset. çev. Selahattin Ayaz. İstanbul: Yöneliş Yayınları, 1990,
- Algar, Hamid, Religion and State in Iran, Berkeley,1969.
- Amanat, Abbas, Apocalyptic Islam and Iranian Shi’ism, London, I.B. Tauris, 2009. Attridge, Harold W., “The Messiah and Millenniım: The Roots of Two Jewish-Christian Symbols”, Imaging The End, ed. Abbas Amanat-Magnus T. Bernhardsson, London, I.B. Tauris, 2002.
- Baktıaya, Adil, Osmanlı Suriyesi’nde Arapçılığın Doğuşu, İstanbul, Bengi Yayınları, 2009.
- Barber, Bernard, “Acculturation and Messianic Movement” American Sociological Review, Vol. 6, No. 5 (Oct., 1941).
- Baştürk, Efe, “Modern Egemenliğin ‘Nomos’u Olarak İstisna Hali” Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi (FLSF), 2012, Sayı 15.
- Bozkurt, Gülnihâl , Alman-İngiliz Belgelerinin ve Siyasi Gelişmelerin Işığı Altında Gayrimüslim Osmanlı Vatandaşlarının Hukuki Durumu (1839-1914), Ankara,1996.
- Bozorgi, Ahmed Cihan, “Şeyh Fazlullah Nûrî- Mirza Nâînî: Tezad Ya Su-i Tefehhüm”,1378.
- Derhaşi, Celal, “Nisbet-i Kanun ve Şeriat der İndişe-yi Siyasi Allame Mirza Nâînî”, Do Fasılname-yi Danuşu Siyasi, No.2 Yıl. 1384/2005.