Türk Mitolojisinde Yaşam ve Ölümün Görsel Temsili: Umay Ana ve Erlik Han'ın Görsel Kodları ve Sembolik Anlamları
Öz
Türk mitolojisi, toplumun evren, yaşam ve ölüm anlayışını yansıtan zengin bir semboller sistemine sahiptir. Bu sistem içerisinde Umay Ana ve Erlik Han, Türk kozmolojisinin birbirini tamamlayan iki temel mitolojik figürü olarak öne çıkmaktadır. Umay Ana yaşamın, doğurganlığın ve koruyuculuğun; Erlik Han ise ölüm sonrası düzenin, dönüşümün ve yeraltı dünyasının temsilcisi olarak kabul edilmektedir. Ancak literatürde bu figürler çoğunlukla tarihsel, dinsel ve folklorik yönleriyle ele alınmış; görsel kimliklerini oluşturan ortak ikonografik kodlar ile bu kodların sembolik anlamları karşılaştırmalı olarak yeterince incelenmemiştir. Bu araştırmanın amacı, Umay Ana ve Erlik Han'ın ortak görsel kodlarını belirlemek ve bu kodların sembolik anlamlarını ikonografik ve göstergebilimsel yaklaşımlar doğrultusunda değerlendirmektir. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi kullanılmıştır. Veri kaynağını Umay Ana ve Erlik Han'a ilişkin mitolojik anlatılar ile bilimsel yayınlar oluşturmaktadır. Elde edilen veriler; figür, beden, saç, yüz, başlık, sakal, giysi, hayvan, bitki, nesne, araç ve mekân gibi görsel özellikler açısından kodlanmış, tekrar eden unsurlar ortak görsel kodlar olarak sınıflandırılmıştır. Veriler, Panofsky'nin ikonografik çözümleme yaklaşımı ile Barthes'ın gösterge bilimsel yaklaşımı doğrultusunda analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda Umay Ana'nın kadın, anne ve çocuk figürleri; ak-sarı saç, beyaz giysi, kuş, geyik, hayat ağacı ve çocukları korumaya yönelik nesneler aracılığıyla yaşamı, doğurganlığı, bereketi ve koruyuculuğu temsil ettiği belirlenmiştir. Erlik Han'ın ise ihtiyar erkek ve baba figürü; kara saç, uzun sakal, boynuz, kara hayvanlar, demir kılıç, yılan kamçı ve yeraltı dünyasıyla ilişkilendirilen semboller aracılığıyla güç, otorite, ölüm sonrası düzen ve dönüşümü simgelediği ortaya konulmuştur. Karşılaştırmalı analiz, her iki figürün popüler kültürdeki iyi-kötü karşıtlığından ziyade, Türk kozmolojisinde yaşam ve ölüm döngüsünü sürdüren birbirini tamamlayıcı iki temel ilke olarak görselleştirildiğini göstermektedir. Çalışmanın, Türk mitolojisindeki ortak ikonografik kodları sistematik biçimde ortaya koyarak literatüre katkı sağlaması ve mitolojik karakter tasarımlarına kuramsal bir temel oluşturması beklenmektedir.
Anahtar Kelimeler
Visual Representation of Life and Death in Turkish Mythology: An Iconographic Analysis of Umay Ana and Erlik Han
Öz
Turkish mythology encompasses a rich system of symbols reflecting society's understanding of the universe, life, and death. Within this system, Umay Ana and Erlik Han stand out as two complementary mythological figures representing the cosmological order of the Turks. While Umay Ana symbolizes life, fertility, and protection, Erlik Han is regarded as the ruler of the underworld, representing posthumous order, transformation, and death. However, previous studies have primarily examined these figures from historical, religious, and folkloric perspectives, whereas the common iconographic codes that constitute their visual identities and the symbolic meanings of these codes have not been comparatively investigated in sufficient depth. Therefore, this study aims to identify the common visual codes of Umay Ana and Erlik Han and to interpret their symbolic meanings through iconographic and semiotic approaches. This study employed document analysis, one of the qualitative research methods. The data consisted of mythological narratives concerning Umay Ana and Erlik Han, together with relevant scholarly publications. The collected data were coded according to visual characteristics such as figure, body, hair, face, headgear, beard, clothing, animals, plants, objects, vehicles, and spatial elements, and recurring features were classified as common visual codes. The data were analyzed using Panofsky's iconographic analysis and Barthes' semiotic approach. The findings indicate that Umay Ana is represented through the figures of a woman, mother, and child, as well as by golden-blond hair, white clothing, birds, deer, the Tree of Life, and protective objects associated with children, symbolizing life, fertility, abundance, and protection. In contrast, Erlik Han is represented by the figures of an elderly man and father, together with black hair, a long beard, horns, dark animals, an iron sword, a snake whip, and symbols associated with the underworld, signifying power, authority, posthumous order, and transformation. The comparative analysis demonstrates that these two figures should not be interpreted as representations of the duality of good and evil, as commonly portrayed in popular culture. Instead, they embody two complementary principles that sustain the cosmological cycle of life and death in Turkish mythology. By systematically identifying the common iconographic codes of these mythological figures, this study contributes to the literature and provides a theoretical framework for the visual representation and character design of Turkish mythological figures.
Anahtar Kelimeler
