The Relationship Between Râbîta and Tawassul in Sûfî Training

Öz

This study aims to examine the definition, application conditions, types, relationship and Islamic foundations of the concepts of râbıta (Spiritual connection) and tawassul (Making an occasion), which play an important role in the Sûfî(mystic) discipline system. The main objective of the research is to reveal the Islamic authenticity of these two concepts in terms of the Qur'an and Sunnah and to systematically evaluate the theoretical and practical connection between them. While emphasising the compatibility of Sûfî educational methodology with human nature, the study discusses how râbıta and tawassul serve the goal of nafs purification and muhabbetullah (Allah’s love), especially through the Naqshbandiyya tradition. In this article, the definition, relationship, and Islamic foundations of the concepts of rābıta and tawassul in Sûfî discipline are systematically analyzed using comparative and historical-conceptual analysis methods. The study, which is supported by literature review and textual analysis, focuses on the function of both concepts in directing human's natural tendencies and their instrumental role in reaching the levels of fenāfillāh (To disappear in Allah) and ihsan (Blessing). As a result of the analyses, it has been determined that râbıta and tawassul overlap with the understanding of ‘wajīla’(occasion) in the Qur'an and Sunnah, but the dispute has intensified especially in the practices for deceased persons. The focal point of the discussions is the risk of perceiving these practices as shirk(To associate partners with Allah) or bid'ah (Traditions that emerged later in Islam). The study concludes that rābıta is a special form of devotion and tawassul is a general method of intimacy, and that both function as educational tools that guide people to the eternal when used within the framework of intention and direction.This research defines the boundaries of the two concepts, which are often confused in Sûfî terminology, and contributes to methodological discussions in Islamic sciences. It also contributes to the field by proposing a practical framework for how to balance human psychology and metaphysical goals.

Anahtar Kelimeler

• Sûfîsm
• Tawassul
• Vesîle
• Râbıta
• Tabarruq

Tasavvufî Terbiyede Râbıta Ve Tevessül İlişkisi

Öz

Bu çalışma, tasavvufî terbiye sisteminde önemli bir rol oynayan râbıta ve tevessül kavramlarının tanımı, uygulama şartları, çeşitleri, birbiriyle ilişkisi ve İslâmî temellerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel hedefi, bu iki kavramın Kur'ân ve Sünnet açısından İslâmîliğini ortaya koyarak, aralarındaki teorik ve pratik bağlantıyı sistematik bir şekilde değerlendirmektir. Çalışma, tasavvufî eğitim metodolojisinin insan fıtratıyla uyumunu vurgularken, özellikle Nakşibendiyye geleneği üzerinden râbıta ve tevessülün nefs tezkiyesi ve muhabbetullah hedefine nasıl hizmet ettiğini ele almaktadır. Makalede, tasavvufî terbiyede râbıta ve tevessül kavramlarının tanımı, ilişkisi ve İslâmî temelleri, karşılaştırmalı ve tarihsel-kavramsal inceleme yöntemleri kullanılarak sistematik bir şekilde incelenmiştir. Literatür taraması ve metin analiziyle desteklenen çalışmada, her iki kavramın insanın fıtrî eğilimlerini yönlendirmedeki işlevi, fenâfillâh ve ihsan mertebelerine ulaşmadaki araçsal rolü üzerinde durulmuştur. Yapılan incelemeler neticesinde, râbıta ve tevessülün Kur'ân ve Sünnet'teki "Vesîle" anlayışıyla örtüştüğü, ancak özellikle ölmüş şahıslara yönelik uygulamalarda ihtilafın yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Tartışmaların odak noktasını, bu pratiklerin şirk veya bid‘at olarak algılanma riski oluşturmaktadır. Çalışmada, râbıtanın özel bir bağlılık formu, tevessülün ise genel bir yakınlaşma metodu olduğu sonucuna varılmış; her ikisinin de niyet ve istikamet çerçevesinde kullanıldığında insanı bâkî olana yönlendiren birer eğitim aracı işlevi gördüğü ortaya konulmuştur. Bu araştırma, tasavvufî terminolojide sıklıkla karıştırılan iki kavramın sınırlarını belirlemekte ve İslâmî ilimlerdeki metodolojik tartışmalara katkı sunmaktadır. Ayrıca, insan psikolojisi ile metafizik hedefler arasındaki dengenin nasıl kurulabileceğine dair pratik bir çerçeve önererek alana katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Râbıta
• Tevessül
• Vesîle
• Teberrük

Kaynakça

1. Kaynakça Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l Hafâ. çev. Mustafa Genç. 4 Cilt. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2019.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Ebû Hâcir Muhammed Saîd Besyûnî. Beyrut: y.y., 1405/1985.
3. Arvasî, es-Seyyid Abdülhakîm. Râbıta-i Şerife. çev. Necip Fazıl Kısakürek. İstanbul: Büyük Doğu Yayınları, 15. Basım., 2012.
4. Asatillaev, Adaham. Tevhid İnancı Açısından Tevessül ve Rabıta. Bişkek: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
5. Buhârî, Ebu Abdullah Muhammed b. İsmâil. Sahih-i Buhârî. nşr. Mustafa Dib el-Buğâ. 7 Cilt. Şam: Dâru İbn Kesîr, Dâru’l-Yemâme, 5. Basım, 1993.
6. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitapevi Yayınları, 5. Basım, 2009.
7. Çalışkan, İsmail. Kur’ân-ı Kerim’e Göre Tevessül ve Vesile. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1992.
8. Çınar, Nazim. “Nakşbendî Hâlidî Şeyhi Ahmed b. Süleyman el-Ervâdî’nin Râbıta İle İlgili ‘Hakku’s-sülûk ve’r-Râbıta Ve Şemâili Cemî’i Silsile’ Risalesi”. Ağrı İslami İlimler Dergisi 5 (15 Aralık 2019), 35-56.

9. Elmustafa, Muhammed. Tevhid ve Şirk Açısından Kelâmcılara Göre Tevessül. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
10. Ertaş, Şefaat. Tevessülün Tasavvufî Kavramlarla İlişkisi ve Psikolojik Etkileri. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
11. Gazzâlî, Muhammed b. Muhammed. İhyâu Ulûmi’d-Dîn. çev. Ahmed Serdaroğlu. 4 Cilt. İstanbul: Bedir Yayınevi, 2002.
12. Gölpınarlı, Abdülbaki. Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri Tercemesi Ve Şerhi. İstanbul: İnkılap Yayınevi, 4. Basım, 2023.
13. Güler, Zekeriya. “Vesîle ve Tevessül Hadislerinin Kaynak Değeri”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 4/10 (2003), 45-98.
14. Gündüz, İrfan. “Tasavvufi Bir Terim Olarak Rabıta”. İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi 19 (2007), 23-53. Haksever, Ahmet Cahid. Günümüz Tasavvuf Meseleleri. Kdy Akademi, 2021.
15. Hâlid el-Bağdâdî, Mevlânâ. Halidiyye Risâlesi. çev. A. Suat Demirtaş. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2011.
16. Hoşafçı, Ali. Tevessül,Râbıta, İstiğase, Şefaat,Ta’zim, Ölü İşitir mi, Tesbih Çekmek Selefiler ve Tasavvufçuların Görüşleri Hadislerin Tahriç ve Değerlendirmeleriyle. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2009.
17. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Kazvini. Sünen. nşr. Muhammed Fuâd Abdulbâki. Kahire: Daru’l İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 2017.
18. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. İlahî Aşk. çev. Mahmut Kanık. İstanbul: İnsan Yayınları, 1988.
19. İmâm-ı Rabbânî, Ebü’l-Berekât Ahmed b. Abdilehad b. Zeynilâbidîn el-Fârûkî es-Sirhindî. Kelime Anlamlı ve Açıklamalı Mektûbât-ı Rabbânî. çev. Ali Kara. 7 Cilt. İstanbul: Kitap Kalbi Yayıncılık, 2017.
20. Kadiri, İbrahim Hilmi. Medaricü’l-Hakika Fi’r-Rabıta ‘İnde Ehli’t-Tarika. nşr. Adil Mahmud el-Behiyy, Abdüsselim Muhammed Sa’id. İskenderiyye, 1962.
21. Kızılkaya, Ercan. Rabıta Psikolojik İşlev Üzerinde Etkili Midir? İstanbul: Üsküdar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
22. Koçak, İhsan. “Ulemâ ve Sûfîler Arasında Tartışmalı Bir Konu Olan Tevessül Konusuna Dair Delillerin Değerlendirilmesi”. Genç Atebe Dergisi 4 (2023), 26-37.
23. Mâlikî, Muhammed b. Alevî el-. Mefâhim Yecib en Tusahhah. Kahire: Dâru’l-İnsan, 1985.
24. Meral, Sümeyye. Ayet ve Hadisler Işığında Tevessül ve Vesile. Gümüşhane: Gümüşhane Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
25. Müslim, el-Haccâc b. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Kahire, 1955.
26. Nakşibendi, el-Hac Mehmed Nuri Şemsüddin. Miftâh-ül Kulûb Kalplerin Anahtarı. İstanbul: Salah Bilici Kitapevi Yayınları, 1983.
27. Neccâr, Âmir. et-Tasavvufu’n-Nefsî. Kahire, 1977.
28. Sami, Şemseddin. Kâmûs-ı Türkî. ed. Raşit Gündoğan vd. İstanbul: İdeal Kültür ve Yayıncılık, 2. Basım, 2012.
29. Taşkın, Kemal. Tevessül, İstigâse ve Teberrük Hadisleri. Konya: Necmeddin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
30. Tek, Abdurrezzak. Tasavvuf Konusunda Bilinmesi Gereken 88 Soru. İstanbul: Beyan Yayınları, 3. Basım., 2019.
31. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. Sünen. nşr. Beşşâr Avvâd Maruf. Beyrut: Dâru’l-Garib’il-İslami, 1998.
32. Tosun, Necdet. “Râbıta”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/378-379. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
33. Yarar, Halil İbrahim. “Râbıta ve İlgili Bazı Tasavvufî Kavramların Sûfî Gelenek Açısından Tahlili”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 11/1 (2022), 509-529.
34. Yavuz, Yusuf Şevki. “Tevessül”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/6-8. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
35. Yılmaz, Hasan Kamil. 300 Soruda Tasavvufi Hayat. İstanbul: Erkam Yayınları, 2020.
36. Yılmaz, Hasan Kamil. Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: Ensar Neşriyat, 16. basım., 2013.
37. Yücel, Yavuz. Tasavvuf ve Tarikatlarda Rabıta. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993.
38. Kur’an-ı Kerim Meâli. haz. Halil Altuntaş, Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.