Yapı Özellikleri ve Metinsellik Ölçütleri Bağlamında Bir Karadeniz Türküsü Peştamal Tezgahına

Öz

Modern dilbilim araştırmaları, anlamın parçalarda değil bütünde oluştuğu kabulüyle yapılmaktadır. Metin değerlendirme ölçütlerinin belirlenmesi üzerine yapılan çalışmalar, metindilbilimi doğurmuştur. Metindilbilim; metinleri, onları oluşturan tüm dinamikleri anlama dahil ederek çözümlemektedir. Bu yönüyle metindilbilim araştırmacıları hem sözcükleri tek tek birbirine bağlayan ve tutarlı bir bütün yapan unsurları hem de metnin üretildiği ve okura ulaştığı bağlamı inceleme konusu etmektedir. Metin, yazarından çıktığında da alıcısına ulaştığında da yeniden doğan bir yapıdır. Her metin, onu üretenin kendisinden, çevresinden izler taşıdığı gibi alıcının yorumuna, algısına, ön bilgisine bağlı olarak da anlam kazanmaktadır. Öyle ki alıcı bazen yazarın aktarma niyetinde olmadığı bir iletiyi bile kendi duygu durumu veya dünya bilgisiyle metinde bulabilir. Bu anlamda Anadolu türküleri, alıcısına sunduğu sonsuz veritabanıyla geniş bir inceleme sahası sun-maktadır. Bu çalışmada şiirsel metinlerden çağrışım zengini türkülerin metinleşme süreci, Peştamal Tezgahına türküsü örneğinde incelenerek alanyazına katkı sağlamak amaçlanmıştır. Doğu Karadeniz yöresine ait Peştamal Tezgahına türküsü, yöre türkülerinin karakteristiğini yansıtması bakımından inceleme konusu edilmiştir. Doğu Karadeniz tü-rkülerinden oluşturulan örneklemden tarama yoluyla seçilen Peştamal Tezgahına türküsü, kadın ağzından söylenmektedir. Bu çalışmada Peştamal Tezgahı’ na türküsü nitel araştırma tekniğiyle incelenmiştir. Türkü incelenirken metindilbilimin araştırma sahasına giren küçük yapı ve büyük yapı görünümleri ele alınmış ve türküde bu unsurların nasıl ortaya çıktığı araştırılmıştır. Bu çalışmayla türkü metninin yüzey ve derin yapısındaki anlamların ve bağlantıların ortaya çıkarılması suretiyle metnin çözümlenmesi hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• KARADENİZ
• METİNDİLBİLİM
• TÜRKÜ
• BAĞDAŞIKLIK
• TUTARLILIK

A Black Sea Folk Song in the Context of Its Structural Features and Textuality Criteria: Peştamal Tezgahına

Öz

Modern linguistic research is conducted with the assumption that meaning is formed not in parts but in the whole. Studies on determining text evaluation criteria have given rise to text linguistics. Text linguistics analyses texts by incorporating all the dynamics that con-stitute them into their meaning. In this respect, text linguistics researchers examine both the elements that connect individual words and form a coherent whole, and the context in which the text was produced and reached the reader. A text is a structure that is reborn both when it leaves its author and when it reaches its recipient. A literary text not only reflects the background and environment of its author, but also derives meaning through the read-er’s interpretation, perception, and prior knowledge. In fact, the recipient may sometimes find in the text a message not intended by the author, based on their own emotional state or worldview. In this context, Anatolian folk songs provide a rich field for analysis through the vast and diverse body of cultural data they offer to their audience. This study aims to contribute to the literature by examining the textualization process of evocative folk songs from poetic texts, using the example of the folk song "Peştamal Tezgahına". The folk song "Peştamal Tezgahına", from the Eastern Black Sea region, is examined for its reflection of the characteristics of regional folk songs. The folk song "Peştamal Tezgahına," selected through a screening process from a sample of Eastern Black Sea folk songs, was examined using qualitative research techniques. The folk song's analysis focused on both minor and major structural aspects, which fall within the purview of textual linguistics, and explored how these elements emerged within the folk song. The aim of this study is to analyze the folk song text by revealing the meanings and relationships embedded in both its surface and deep structures.

Anahtar Kelimeler

• Black Sea
• Textlinguistic
• Folk song
• Coherence
• cohesion

Kaynakça

1. Aksan, D. (2020). Anlambilim, anlambilim konuları ve Türkçenin anlambilimi. Ankara: Bilgi Yayınları.
2. Aktürk, M. Y.- Bingöl, O. (2025). Eskiçağda Toplumsal Cinsiyet Olgusu: Hititler Örneği.
3. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 10 (Özel Sayı: Vakanüvis 10. Yıl Özel Sayısı (Special Issue for the Decennial of Vakanüvis)), 130-151.
4. Aydın, İ.- Torusdağ, G. (2014). “Türkçe Öğretimi Çerçevesinde Yazınsal Bir Metin Çözümleme Örneği Olarak Refik Halit Karay’ın Bir Garip Hediye’si”. Uluslararası Türkçe Edebiyat kültür Eğitim Dergisi, 3(4), 109- 134.
5. Balcı, H. A. (2018). Metindilbilimin ABC’si. İstanbul: Say Yayınları.
6. Balyemez, S. (2010). “Bağdaşıklık ve Dede Korkut Hikâyeleri’nde Bağdaşıklık Görünümleri”. Turkish Studies, 5 (4), 133-173. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.1759
7. Beaugrande, R. de., Dressler W. U. (1981). Introduction to textlinguistics. London: Longman.
8. Beaugrande R. de. (1985). Textlinguistics in discourse studies. handbook of discourse analysis. Volume I, Disciplines of Discourse, Ed: A. Van Dijk, Academic Press.

9. Ceylan, İ., & Mete, F. (2018). “Türkçe kuralsız (devrik) cümle yapısının graf çizimler ile gösterilmesi. ”Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 33(3), 631–643.
10. Chomsky, N. (2009). Bilgi sorunları ve dil managua dersleri. Veysel Kılıç (Çev.). İstanbul: BGST Yayınları.
11. Chomsky, N. (2011). Dil ve zihin. (Çev.: Ahmet Kocaman). Ankara: Bilgesu Yayınları.
12. Comrie, B. (1985). Tense. New York: Cambridge University Press.
13. Dilidüzgün, Ş. (2017). Metindilbilim ve Türkçe öğretimi uygulamalı bir yaklaşım. Ankara: Anı Yayıncılık.
14. Ducrot, O.- Schaeffer, J. (1995). Nouveau dictionnaire encyclopédique des sciences dulanguage. Paris: Seuil.
15. Durak, M. (2007). Şiir cini. İstanbul: Multilingual Yayınları.
16. Günay, D. (2017). Metin bilgisi. İstanbul: Papatya Yayıncılık Eğitim.
17. Günay, D. (2018). Söylem çözümlemesi. İstanbul: Papatya Yayıncılık Eğitim.
18. Halliday, M. A. K.- Hasan, R. (1976). Cohesion in English. Longman Group Limited.
19. Lakoff, G.- Johnson, M. (2015). Metaforlar: Hayat, anlam ve dil. (Çev.: Gökhan Yavuz Demir). İstanbul: İthaki Yayınları. Leech, G. (1969). a linguistic guide to English poetry. London: Longman.
20. Melikoğlu, E. (2004). “Metinlerarasılık ve çokseslilik”. Disiplinlerarası Ortam ve Yöntem Sorunları, edt. Nedret Öztokat. İstanbul: Multilingual, 72-79.
21. Öztokat, N. T. (2005). Yazınsal metin çözümlemesinde kuramsal yaklaşımlar. İstanbul: Multilingual Yayınları.
22. Özünlü, Ü. (1987). Dilbilimi ve Edebiyat Konusu Olarak Yinelemeler. Dilbilimin Dünü, Bugünü, Yarını. 1. Dilbilimi Sempozyumu, 18, 19.
23. Rifat, M. (2020). XX. Yüzyılda dilbilim ve göstergebilim kuramları- 1. İstanbul: YKY Yayınları.
24. Saussure, F. D. (1998). Genel dilbilim dersleri. (Çev.: Berke Vardar). İstanbul: Multilingual Yayınları.
25. Somuncu, M. (2021). Süheyl ü Nevbahar’ın metin dilbilimsel yapısı. İstanbul: Kriter Yayınları.
26. Şenöz Ayata, C. (2005). Metindilbilim ve Türkçe. İstanbul: Multilingual Yayınları.
27. Tunç, Z. (2023). Türk Halklarının Doğum ile İlgili İnançlarında “Alkarısı”. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 8 (Özel Sayı: Dr. Recep Yaşa’ya Armağan), 3192-3209.
28. Uzun, L. S. (1995). Orhon Yazıtları’ nın metindilbilimsel yapısı. Ankara: Simurg Yayınları.
29. Yılmaz, Ö. (2012). 11. Sınıf Öğrencilerine Ait Öyküleyici Metinlerin Bağdaşıklık ve Tutarlılık Açısından İncelenmesi.
30. Zonguldak: Bülent Ecevit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). https://www.repertukul.com/PESTEMAL-TEZGAHINA-1647 Erişim tarihi: 05. 07.2025