Z Kuşağının Değer ve Norm Edinimi: Dijital Kültür, Aile ve Eğitim Arasındaki Etkileşim

Öz

Günümüz dünyası, insanlık tarihinin en hızlı ve kapsamlı dönüşümlerinden birine sahne olmaktadır. Dijitalleşmedeki, yapay zekâ uygulamalarındaki, iletişim teknolojilerindeki ilerlemeler bireylerin yaşam biçimlerini, sosyokültürel değerleri, normları etkilemektedir. Bilgiye erişimin sınırsızlaştığı, iletişim araçlarının mekânsal engelleri ortadan kaldırdığı dijital kültür ortamında toplumsal ilişkiler hem çeşitlenmekte hem de yeni formlar kazan-maktadır. Bu dönüşümün en görünür etkileri ise Z kuşağının değer, norm ve davranışları edinme biçimlerinde ortaya çıkmaktadır. Dijital platformlar ve internet ortamda yetişen Z kuşağı, yalnızca teknolojinin kullanıcısı olmakla birlikte dijital kültürün üreticisi ve taşıyı-cısıdır. Dijital kültürün bireyler ve kuşaklar üzerindeki belirleyici etkisi, toplumsal değerlerin aktarım süreçlerini de açıkça değiştirmektedir. Çoklu etkileşimin aynı anda deneyimlendi-ği, bilginin hızla dolaşıma girdiği ve geleneksel toplum yapısının görece zayıfladığı dijital ortamlar, çocukların değerleri yalnızca aile ve okuldan değil, sosyal medya içerikleri, çev-rimiçi topluluklar, küresel kültürü yansıtan görseller ve dijital oyunlar aracılığıyla edinme-sine neden olmaktadır. Bu durum, bir taraftan değerlerin çeşitlenmesine katkı sağlarken diğer taraftan yerel ve kültürel unsurların görünürlüğünü azaltmakta, değerlerin sürekliliğini tehdit etmektedir. Bu da kuşaklar arasında algı farklılıklarını derinleştirmekte ve ortak değer, norm edinimini zayıflatmaktadır. Söz konusu süreçte aile kurumu merkezi bir rol üstlenmektedir. Aile, çocuğun duygusal ve ahlaki gelişimindeki birincil aşama olmakla birlikte birçok ebeveyn dijital teknolojilerin hızlı değişimine uyum sağlamakta güçlük çekmektedir. Dijital yeterlilikteki bu eşitsizlik, ebeveyn-çocuk iletişiminde kopukluklara, otorite boşluklarına ve değer aktarımında belirsizliklere kapı aralamaktadır. Buna karşın dijital okuryazarlığı yüksek aileler, çocukların dijital kültürle sağlıklı bir ilişki kurmasına imkân tanımaktadır. Sonuç olarak günümüzde değerlerin dijital içeriklerle desteklenmesi, Z kuşağı çocukların ilgi alanlarına uygun biçimde sunulması ve dijital pedagojik stratejiler-le bütünleştirilmesi önem taşımaktadır. Ayrıca ebeveyn ve eğitimcilerin dijital okuryazarlık becerilerinin güçlendirilmesi, çocukların dijital kültür içinde güvenli, değer merkezli bir sos-yalleşme süreci yaşamalarına katkı sağlayacaktır. Bu çalışma, dijital kültür ile toplumsal değerler arasında bütünleştirici bir yaklaşım geliştirerek çocukların aile-toplum eksenindeki değer ve norm edinim süreçlerini desteklemeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Z kuşağı
• dijital kültür
• dijital sosyalleşme
• aile ve eğitim
• değer aktarımı.

Generation Z's Acquisition of Values and Norms The Interaction Between Digital Culture, Family, and Education

Öz

Today's world is witnessing one of the fastest and most comprehensive transformations in human history. Advances in digitalisation, artificial intelligence applications, and commu-nication technologies are affecting individuals' lifestyles, sociocultural values, and norms. In a digital culture environment where access to information is unlimited and communica-tion tools eliminate spatial barriers, social relationships are both diversifying and taking on new forms. The most visible effects of this transformation are evident in Generation Z's ways of acquiring values, norms, and behaviours. The Generation Z, raised on digital plat-forms and the internet, are not only users of technology but also producers and carriers of digital culture. The decisive impact of digital culture on individuals and generations is also clearly changing the processes of transmitting social values. Digital environments, where multiple interactions are experienced simultaneously, information circulates rapidly, and traditional social structures are relatively weakened, cause children to acquire values not only from family and school but also through social media content, online communities, images reflecting global culture, and digital games. While this contributes to the diversifica-tion of values on the one hand, on the other hand, it reduces the visibility of local and cul-tural elements, threatening the continuity of values. This deepens the differences in percep-tion between generations and weakens the acquisition of common values and norms. The family institution plays a central role in this process. While the family is the primary stage in a child's emotional and moral development, many parents struggle to adapt to the rapid changes in digital technologies. This inequality in digital literacy opens the door to discon-nections in parent-child communication, authority gaps, and uncertainties in the transmis-sion of values. In contrast, families with high digital literacy enable children to establish a healthy relationship with digital culture. Consequently, it is important today to support values with digital content, present them in a way that suits the interests of Generation Z children, and integrate them with digital pedagogical strategies. Furthermore, strengthening the digital literacy skills of parents and educators will contribute to children experiencing a safe, value-centred socialisation process within digital culture. This study aims to support children's value and norm acquisition processes within the family-society axis by develo-ping an integrative approach between digital culture and social values.

Anahtar Kelimeler

• Generation Z
• digital culture
• digital socialisation
• family and education
• value transfer.

Kaynakça

1. Batu, M., & Yıldırım, A. (2024). How is Generation Z using artificial intelligence? An examination of the new digital generation. 4th Digital Transformation and Society Symposium, Istanbul, Turkey.
2. Bauman, Z. (2007). Liquid Times: Living in an Age of Uncertainty. Polity Press.
3. Bektaş, A. (2025). Communication technologies today being a child in the age of artificial intelligence. Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(2), 826-841. https://doi.org/10.52122/nisantasisbd.1753483
4. Bingöl, O. (2017). Siyasal kayitsizlik: Apati. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(9), 44-51. https://izlik.org/JA79GT55CR
5. Bostrom, N. (2014). Superintelligence: Paths, dangers, strategies. Oxford University Press. Bucher, T. (2018). If...Then: Algorithmic power and politics. Oxford University Press.
6. Cassirer, E. (1980). İnsan üstüne bir deneme. (Necla Arat, Çev.), Remzi Kitabevi.
7. Castells, M. (2010). The Rise of the Network Society. Wiley-Blackwell.
8. Cevizci, A. (2002). Felsefe Sözlüğü. Paradigma Yayınları.

9. Coşkun, O., & Kuşçu, E. (2021). Artificial intelligence’s pupil natural language processing. Turkophone, 8(3), 116–129.
10. Dewey, J. (1996). Demokrasi ve Eğitim (M. S. Otaran, Çev.). Başarı Yayınları.
11. Floridi, L. (2013). The ethics of information. Oxford University Press.
12. Floridi, L. (2019). The logic of information: A theory of philosophy as conceptual design. Oxford University Press.
13. Floridi, L., Cowls, J., Beltrametti, M., Chatila, R., Chazerand, P., Dignum, V., ... & Vayena, E. (2018). AI4People—An ethical framework for a good AI society: Opportunities, risks, principles, and recommendations. Minds and Machines, 28(4), 689–707. https://doi.org/10.1007/s11023-018-9482-5
14. Giddens, A. (1991). Modernity and self-ıdentity: Self and society in the late modern age. Stanford, CA: Stanford University Press.
15. Göka, E. (1999). Bilimlerin Vicdanı Psikiyatri. Ütopya Yayınevi.
16. Güngör, E. (1995). Ahlâk Psikolojisi ve Sosyal Ahlâk. Ötüken Yayınları.
17. Güngör, E. (1998). Değerler Psikolojisi Üzerine Araştırmalar. Ötüken Neşriyat.
18. Güvenç, B. (2015). İnsan ve Kültür. Boyut Yayıncılık.
19. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Centre for Curriculum Redesign.
20. Jenkins, H. (2006). Convergence culture: Where old and new media collide. NYU Press.
21. Jenkins, H., Ito, M., & Boyd, D. (2016). Participatory culture in a networked era: A conversation on youth, learning, commerce, and politics. Polity Press.
22. Kağitçibaşi, Ç (2000). Kültürel Psikoloji, Kültür Bağlamında İnsan ve Aile. Evrim Yayınevi
23. Kağıtçıbaşı, Ç. (2007). Family, self, and human development across cultures. Lawrence Erlbaum.
24. Kağitçibaşi, Ç (2010). Benlik, Aile ve İnsan Gelişimi-Kültürel Psikoloji. Koç Üniversitesi Yayınları.
25. Kayıkçı, M. Y., & Bozkurt, A. K. (2018). Generation Z and Alpha in the digital age, robots, and artificial intelligence applications in tourism. Social Sciences Texts, 1, 54–64.
26. Kaymakcan, R. & Meydan, H. (2016). Ahlak, Değerler ve Eğitimi. Dem Yayınları.
27. Kiliç, M. (2011). Değerler Filozofisi ve Hukuksal Değerler. Eğitime Bakış Dergisi, (7), s.51-54.
28. Kitchin, R. (2014). The data revolution: Big data, open data, data infrastructures and their consequences. Sage.
29. Kutlusoy, Z. (2019). Artificial intelligence from a philosophical perspective. In G. Telli (Ed.), Artificial intelligence and the future (pp. 25–43). Doğu Kitap Evi.
30. Livingstone, S., & Third, A. (2017). Children and young people’s rights in the digital age. New Media & Society, 19(5), 657–670.
31. Long, D., & Magerko, B. (2020). What is AI literacy? Competencies and design considerations. In Proceedings of the 2020 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (pp. 1–16). https://doi.org/10.1145/3313831.3376727
32. Mascheroni, G., & Holloway, D. (2021). The internet of toys: Practices, affordances and the political economy of children’s smart play. Palgrave Macmillan.
33. McCarthy, J., Minsky, M. L., Rochester, N., & Shannon, C. E. (2006). A proposal for the Dartmouth summer research project on artificial intelligence. AI Magazine, 27(4), 12– 14.
34. Mead, G. H. (1972). Mind, Self, and Society. C. W. Morris (Ed.). Chicago: The University of Chicago Press.
35. Nilsson, N. J. (2009). The quest for artificial intelligence: A history of ideas and achievements. Cambridge University Press.
36. O'Neil, C. (2016). Weapons of Math Destruction: How Big Data Increases Inequality and Threatens Democracy. Crown Publishing Group.
37. Öztürk, E. (2022). Nörososyoloji ve Nöropragmatizm, Sosyal davranışın Nörolojisi Üzerine. Nobel Yayınları.
38. Prensky, M. (2001). Digital natives, digital immigrants. On the Horizon, 9(5), 1–6. https://doi.org/10.1108/10748120110424816
39. Selwyn, N. (2019). Should robots replace teachers? AI and the future of education. Polity Press.
40. Solmaz, M (2025). 4. Endüstri devrimi ve toplumsal değişme: Veri toplumunun sosyolojik analizi. Sonçağ yayınları.
41. Twenge, J. (2017). iGen. Atria Books.
42. Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.