Mosques And Masjids In The Town Of Sandıklı During The Ottoman Period Abstract

Öz

It is known that mosques, masjids and foundations(waqfs) played a crusial role in the establishment and development of Ottoman settlements. The examination of these struc-tures and institutions will undoubtedly make a significant contribution to local history stud-ies. This study focuses on the mosques and masjids that operated in the town of Sandıklı, one of the prominent district centers of the Karahisâr-ı Sâhib Sanjak during the Ottoman period. In total, twenty- two mosques and masjids are documented to have existed in the urban center of Sandıklı. Some of these have disappeared, some were demolished and rebuilt, some continued functioning after undergoing repairs, and only a few have survived to the present. Many masjids were later converted into mosques as their congregations grew. The research aims to identify when and by whom these places of worship were built, the periods of their service, their neighborhoods, inscriptions, architectural features, and the restorations and renovations they underwent. It also investigates their foundations estab-lished to ensure their continued existence and service.

Anahtar Kelimeler

• Sandıklı
• Mosque
• Masjid
• Waqf
• Afyonkarahisar
• City History.

Osmanlı Dönemi Sandıklı Şehir Merkezindeki Cami ve Mescitler

Öz

Osmanlı yerleşimlerinin kuruluşunda ve gelişiminde cami ve mescitler ile vakıfların önemli derecede etkin olduğu bilinmektedir. Bu yapıların ve kurumların incelenmesi hiç şüphesiz yerel tarih çalışmalarına önemli katkı sağlayacaktır. Bu çalışmada, Osmanlı döneminde Karahisâr-ı Sâhib Sancağına bağlı önemli kaza merkezlerinden biri olan Sandıklı şehrinde hizmet vermiş cami ve mescitler incelenmiştir. Sandıklı şehir merkezinde toplamda yirmi iki cami ve mescit tespit edilmiştir. Bunların bazıları yok olmuş, bazıları yıkılarak yeniden yapılmış, bazıları geçirdikleri tamiratlar ile hizmet vermeye devam etmiş ve pek azı gü-nümüze kadar ayakta kalmayı başarabilmiştir. Mescitlerin önemli bir kısmı zamanla ce-maatin artması ile camiye dönüştürülmüştür. Bu çalışma ile söz konusu cami ve mescitle-rin ne zaman ve kimler tarafından yaptırıldığı, hizmet verdikleri dönemler, bulundukları mahalleler, kitabeleri, özellikleri, geçirdikleri tamirat ve tadilatların tespiti amaçlanmıştır. Aynı zamanda, söz konusu eserlerin daimî surette varlığını ve hizmetlerini sürdürebilmesi için tesis edilen vakıflarının ortaya çıkarılması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sandıklı
• Cami
• Mescit
• Vakıf
• Afyonkarahisar
• Şehir Tarihi

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları
2. 1.1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi(BOA.)
3. BOA. Ali Emiri Sultan Mahmud I (AE.SMHD.I.), 11/725.
4. BOA. Ali Emiri Sultan Osman III (AE.SOSM.III.), 64/4756.
5. BOA. Sadaret Divan Kalemi Evrakı (A.DVN.), 121/71.
6. BOA. Sadaret Mektubi Kalemi Evrakı (A.MKT.), 14/20.
7. BOA. Cevdet Evkaf(C.EV.), 169/8436, 524/26498.
8. BOA. Evkaf Defterleri(EV.d.), 11426, 11754, 12142, 13512, 14527, 13833, 13890, 14849, 21870, 23435, 24577.

9. BOA. Maliyeden Müdevver Defterler(MAD.d.), 230.
10. BOA. Meşihat Şeriye Sicili Defterleri(MŞH.ŞSC.d. 267(564), 268(565), 283(580), 286(583), 301(598), 302(599), 315(612), 317(614).
11. BOA. Tapu Tahrir Defteri(TT.d.), 147.
12. 1.2. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyudu Kadime Arşivi, Tapu Tahrir Defteri (TKGM.KK.TT.d.).
13. TKGM.KK.TT.d. 96(154), 397(575).
14. 1.3. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA).
15. VGMA.d. 188, 189, 190, 195, 407, 413, 414, 416, 544, 545, 546, 547, 548, 549, 550, 590, 605, 608, 610, 611, 616, 1081, 1087, 1091, 1118, 1119, 1123, 1124, 1127, 1129, 1130, 1139, 1158, 1757, 1760, 2108, 3108, 3113, 3120, 3121.
16. Araştırma ve İnceleme Eserler
17. Aygen, M. S. (1973). Afyonkarahisar Camileri. Türkeli Matbaası.
18. Bulduk, Ü. (2013). XVI. Asırda Karahisar-ı Sahib (Afyonkarahisar) Sancağı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
19. Bostan, F. (2022). Sandıklı Türk Dönemi Eserleri [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
20. Emecen, F. M. (1989). XVI. Asırda Manisa Kazâsı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
21. Faroqhi, S. (2000). Osmanlı'da Kentler ve Kentliler Kent Mekânında Ticaret Zanaat ve Gıda Üretimi 1550-1560 (3. Baskı). (N. Kalaycıoğlu, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
22. Faroqhi, S. (2006). Kentlerde Toplumsal Yaşam. Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi 2. Cilt: 1600-11914 (2. Baskı, s.699-729) içinde. H. İnalcık, D. Quataert (Ed.). H. Berktay (Çev.). Eren Yayıncılık.
23. Gönçer, S. (1971). Afyon İli Tarihi (I). Yy.
24. Hakses, A. R. “Değişik Kaynaklardan Sandıklı Tarihi”. A. N. Turan (Derleyen). Sandıklı Postası (24 Aralık 1984), nr.65.
25. İnalcık, H. (2009). Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi I. Cilt: 1300-1600 (3. Baskı). H. Berktay (Çev.). Eren Yayıncılık.
26. Karakuş, A. O. (2009). Cumhuriyet Öncesi ve Sonrası Tarihte Sandıklı. Sandıklı Belediyesi.
27. Koyunoğlu, H. H. (2002). Sosyal Politika Açısından Vakıflar: XVII Yüzyıl İstanbul Örneği [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. Kur'an-ı Kerim. Erişim 27.04.2026. https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf/kuran-meal-2.
29. Küpeli, Ö. (2010). XVI. Yüzyılda Sandıklı Kasabası. Tarih İncelemeleri Dergisi, 25 (2): 503-526.
30. Özdemir, G. (2020). 575 Numaralı Evkaf Defterine Göre Karahisar-ı Sahib Sancağı'nda Vakıflar [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Önkal, A. ve Bozkurt, N. (1993). Cami: I. Dini ve Sosyokültürel Tarihi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 7, s.46-56) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
32. Öntuğ, M. M. (2012). Sandıklı Kazasının Eğitim ve Dinî Yapıları (XVIII. Yüzyıl). Sandıklı Araştırmaları Sempozyum Bildirileri 19-22 Ekim 2011 (s.225-246) içinde. N. Bilgin, M. Mutluer ve Ö. Öztekten (Yay. Haz.). Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
33. Özkılınç, A., Coşkun, A., Çalık, S., Karazeybek, M., Sivridağ, A. ve Yüzbaşıoğlu, M. (Hazırlayanlar) (1993). 438 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (937/1530) I Kütahya, Karahisâr-ı Sâhib, Sultan-önü, Hamîd ve Ankara Livâları Dizin ve Tıpkıbasım. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayını.
34. Öztürk, N. (1995). Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
35. Türkiye'de Vakıf Abideler ve Eski Eserler I (Adana-Adıyaman-Afyon-Ağrı-Amasya-Ankara-Antalya-Aydın). Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 1972.
36. Uysal, A. O. (2006). Germiyanoğulları Beyliğinin Mimarî Eserleri. Atatürk Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
37. Uzunçarşılıoğlu İsmail Hakkı (1347/1929). Afyon Karahisar, Sandıklı, Bolvadin, Çay, İshaklı, Manisa, Birgi, Muğla, Milas, Peçin, Denizli, Isparta, Atabey ve Eğirdir’deki Kitâbeler ve Sahip, Saruhan, Aydın, Menteşe, İnanç, Hamitoğulları hakkında malûmat. Maarif Vekaleti.
38. Üçer, S. S. (1934-1935). Afyonkarahisar Vilayeti Tarihi [Yayımlanmamış Bitirme Tezi]. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü.
39. Yediyıldız, B. (2012). Vakıf: Tarih. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 42. s.479-486) içinde. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
40. Yüksel, H. (1990). Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü Üzerine Bir Araştırma (1585-1683) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.