Savaşın Gölgesinde Çocukluk İkinci Dünya Savaşı Döneminde Türkiye'de Korunmaya Muhtaç Çocuklar (1939-1945)

Öz

Bu makale, İkinci Dünya Savaşı yıllarında (1939-1945) Türkiye’de tırmanışa geçen çocuk yoksulluğu ve sokak çocukları meselesi; dönemin hükümet raporları, istatistikler ve basına yansıyan veriler üzerinden ele alınmaktadır. Türkiye savaşa girmemiş olsa da seferberlik ekonomisinin getirdiği üretim düşüşü ve şiddetli hayat pahalılığı, aile yapısında ciddi sarsıntılara yol açmıştır. Bu dönemde sayıları hızla artan kimsesiz ve korunmasız çocuklar, devlet kayıtlarına "acil müdahale edilmesi gereken bir toplumsal kriz" olarak geçmiştir. Çalışmanın ana dayanağını, hükümet tarafından görevlendirilen komisyonların hazırladığı teknik raporlar oluşturmaktadır. Bu belgeler doğrultusunda çocuklar; kimsesiz, yoksul, bakımsız ve aylak şeklinde dönemin kendi resmi sınıflandırmasıyla incelenmiştir. Özellikle büyük şehirlerdeki denetim boşluğu ve hızlı nüfus hareketlerinin çocukları suç ortamına nasıl ittiği, köy ve kent arasındaki farklar üzerinden analiz edilmektedir. Dönemin gazete haberleri ise bu raporlardaki teknik verileri desteklemekte ve sokaktaki çocukların durumunun ulaştığı vahim boyutları tüm çıplaklığıyla gözler önüne sermektedir. İncelenen raporlar ve dönemin basın dili, devletin bu meseleye sadece bir hayırseverlik penceresinden bakmadığını kanıtlamaktadır. Çocuk; milli müdafaa ve nüfus politikalarının bir gereği olarak, "ülkenin gelecekteki savunucusu ve üreticisi" şeklinde konumlandırılmıştır. Dolayısıyla çocukları korumaya yönelik harcamalar, bir yardım faaliyeti değil, devletin bekası için yapılan zorunlu bir yatırım olarak meşrulaştırılmıştır. Çalışma, savaşın yarattığı kriz ortamında Cumhuriyet yönetiminin sosyal sorumluluk anlayışının nasıl somut bir raporlama ve politika pratiğine dönüştüğünü ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İkinci Dünya Savaşı
• Türkiye
• Sokak Çocukları
• Kimsesiz Çocuklar
• Nüfus Politikası

Chıldhood In The Shadow Of War: Chıldren in Need Of Protectıon In Turkey Durıng The Second World War (1939-1945)

Öz

This article examines the rise of child poverty and the problem of street children in Turkey during the Second World War years (1939–1945) through government reports, statistical data and contemporary press sources. Although Turkey did not directly participate in the war, the wartime mobilization economy led to a significant decline in production and a sharp increase in the cost of living, causing serious disruptions within family structures. During this period, the rapidly increasing number of orphaned and unprotected children was recorded in official state documents as “a social crisis requiring urgent intervention.” The primary sources of this study consist of technical reports prepared by commissions appointed by the government. Based on these documents, children are analyzed according to the official classification used at the time: orphaned, poor, neglected, and idle children. The study particularly examines how the lack of effective supervision in large cities and rapid population movements pushed children into environments associated with crime, highlighting the differences between rural and urban settings. Contemporary newspaper reports complement the technical data contained in these reports and vividly illustrate the severe conditions faced by children living on the streets. The reports examined and the language of the period’s press demonstrate that the state did not approach this issue merely from a charitable perspective. Children were positioned within the framework of national defense and population policies as “the future defenders and producers of the nation.” Consequently, expenditures aimed at protecting children were justified not as acts of charity but as necessary investments in the survival and future strength of the state. This study reveals how, within the crisis environment created by the war, the Republican administration’s understanding of social responsibility was translated into concrete practices of reporting and policy-making.

Anahtar Kelimeler

• Second World War
• Turkey
• Street Children
• Orphaned Children
• Population Policy

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri
2. BCA, 30.10.0.0-179.236.5.
3. BCA, 490.1.0.0-266.1061.2.
4. Süreli Yayınlar
5. Akşam, 23 Teşrinisani 1941, No: 8294.
6. Akşam, 4 Temmuz 1942, No: 8514.
7. Akşam, 28 Mayıs 1943, No: 8837.
8. Akşam, 11 Haziran 1943, No: 8850.

9. Cumhuriyet, 31 Birincikanun 1943, No: 6958.
10. Cumhuriyet, 24 Nisan 1944, No: 7073.
11. Cumhuriyet, 30 Kasım 1945, No: 7644.
12. Cumhuriyet, 24 Nisan 1945, No: 7428.
13. Cumhuriyet, 8 Nisan 1945, No: 7412.
14. Cumhuriyet, 27 Ocak 1945, No: 7341.
15. Tan, 24 İlkteşrin 1939, No: 1521.
16. Tanin, 17 Şubat 1945, No: 4454.
17. Tasviri Efkâr, 20 İkinciteşrin 1941, No: 4880-524.
18. Vakit, 30 İkincikanun 1941, No: 8279.
19. Vatan, 14 İkinciteşrin 1940, No: 86.
20. Vatan, 10 Eylül 1940, No: 23.
21. Yeni Sabah, 23 Nisan 1942, No: 1423.
22. Telif Eserler
23. Aktar, A. (2021). Varlık Vergisi ve Türkleştirme Politikaları, İstanbul: Aras Yayınları.
24. Atay, F. R. (2017). Pazar Konuşmaları (1941-1950), İstanbul: Pozitif Yayınları.
25. Aydın, M. K. (2019). “Milli Korunma Kanunu’nun Hayata Geçirilişi (1940) ve Tek Parti Dönemi Uygulamaları”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 29/1.
26. Berber Babalık, B. (2024). “II. Dünya Savaşı Yıllarında Korunmaya Muhtaç Çocuklar ve Çocuk Esirgeme Kurumu Faaliyetleri” Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9, 111-126.
27. Boratav, K. (2005). Türkiye İktisat Tarihi 1908-2002, Ankara: İmge Kitabevi.
28. Burgaç, M. (2018). “Savaşın Çocukları: İkinci Dünya Savaşı Yıllarında İstanbul’da Sokak Çocukları Sorunu ve Çözüm Arayışları” Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18, 173-182.
29. Cillov, H. (1972). Türkiye Ekonomisi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Yayınları.
30. Gölcüklü, F. (1956). “Türkiye’de Çocuk Suçluluğu”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 11, 151-181.
31. İbrahim Mert Öztürk, İ. M. (2013). “İkinci Dünya Savaşı Türkiye’sinde Olağanüstü Ekonomik Kararlar: Milli Korunma Kanunu ve Varlık Vergisi”, Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt: 32/54.
32. Metinsoy, M. (2016). İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye: Gündelik Yaşamda Devlet ve Toplum, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
33. Sağlam Tekir, H. (2023). “İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’de Gündelik Hayatta Kadın”, Zor Yıllar: İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye, ed. Nebahat Arslan ve Hürü Sağlam Tekir, İstanbul: Aktif Yayınevi.
34. Tekeli İ. & İlkin, S. (2014). İktisadi Politikaları ve Uygulamalarıyla İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi, C. 2, İstanbul: İletişim Yayınları.
35. Tekir S.& Şahin, E. (2023). "İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’de İktisadi Hayat ve Hükümetin Aldığı Tedbirler," Zor Yıllar: İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye, ed. Nebahat Arslan ve Hürü Sağlam Tekir, İstanbul: Aktif Yayınevi.