New Findings on the Spiritual Lineage of Sheikh Çıkrıkçı Naqshi Mustafa at the Candia Khalwati Lodge and Some Observations on Sufi Life in Crete

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 355 - 373, 31.07.2025

Şeyma Yeşilçavdar Sekman

https://doi.org/10.30692/sisad.1641340

Öz

The Sufi life in Crete has been shaped by the activities of various orders, including the Khalwati, Qadiri, Bektashi, and Mevlevi traditions. This study specifically examines the life of Sheikh Çıkrıkçı Naqshi Mustafa, the founding sheikh of the Candia Khalwati Lodge, as well as the spiritual lineage that followed him. Çıkrıkçı Mustafa emerged as a prominent Sufi leader in 18th-century Crete; however, he was lynched and killed as a result of a popular uprising incited by a lectern sheikh. Although he was a Khalwati sheikh, over time, he became associated with the Naqshbandi order. This association is noteworthy, as it represents an unprecedented historical phenomenon in which Çıkrıkçı Mustafa is attributed to two distinct and even opposing Sufi traditions in different sources. Following his death, the Candia Khalwati Lodge continued under his successors, with Ahmed Hilâlî Baba, in particular, establishing a new tekke as the spiritual patron of the city. After the population exchange, the sheikhs of the lineage continued their spiritual guidance activities in today's Aydın/Söke. Historical sources reflect both the religious and political struggles of the period, as well as the Sufi inclinations within the island's geography. Additionally, this study explores the desire to connect with a sheikh from outside the island and the notion of martyrdom through defying the command of a spiritual guide. Ultimately, this research aims to contribute to the understanding of Crete’s Sufi heritage, address existing gaps, and provide a broader perspective on the subject.

Anahtar Kelimeler

Crete , Candia , Sufism , Sufi order , Spiritual Lineage , Çıkrıkçı Nakshi Mustafa , Nakshbandi , Khalwati

YENİ BULGULAR IŞIĞINDA ŞEYH ÇIKRIKÇI NAKŞİ MUSTAFA’NIN GİRİT KANDİYE HALVETİ DERGÂHI SİLSİLESİ VE GİRİT TASAVVUF HAYATINA DAİR BAZI TESPİTLER

Öz

Girit tasavvufî hayatı, Halvetî, Kâdirî, Bektaşî ve Mevlevî gibi çeşitli tarikatların faaliyetleriyle şekillenmiştir. Bu çalışma, özellikle Kandiye Halvetî dergâhının kurucu şeyhi Çıkrıkçı Nakşî Mustafa'nın hayatını ve onu takip eden silsilesini incelemektedir. Çıkrıkçı Mustafa, 18. yüzyılda Girit'te önemli bir tasavvufî lider olarak öne çıkmış, ancak bir kürsü şeyhinin kışkırtmasıyla başlayan halk ayaklanması sonucu linç edilerek öldürülmüştür. Halvetî şeyhi olan Çıkrıkçı Mustafa zaman içerisinde Nakşibendî tarikatı ile ilişkilendirilmiştir. Bu durum incelemeye değerdir çünkü çeşitli kaynaklarda Çıkrıkçı Mustafa’nın birbirine zıt akslarda olan iki ayrı tarikata nispet edilmiş olması benzeri görülmemiş bir tarihi gelişmedir. Çıkrıkçı Mustafa'nın ardından, Kandiye Halvetî dergâhı, onun halifeleri tarafından devam ettirilmiş ve özellikle Ahmed Hilâlî Baba, dergâhın şehir bânîsi olarak yeni bir tekke inşa etmiştir. Mübadeleden sonra silsile şeyhleri irşat faaliyetlerine Aydın/Söke’de devam etmişlerdir. Kaynaklar, dönemin hem dini hem siyasi çekişmelerini ve aynı zamanda da ada coğrafyasındaki tasavvufî eğilimlerini yansıtmaktadır. Ada dışında bir şeyhe bağlanmak isteği ve mürşidin emrine karşı koyup şehit olma isteği üzerinde durulmuştur. Bu çalışma, Girit'teki tasavvufî mirasın anlaşılmasına katkıda bulunmayı, eksikleri tamamlamayı ve bakış açısı oluşturmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Girit , Kandiye , Tarikat , Silsilename , Tasavvuf , Çıkrıkçı Nakşi Mustafa , Halveti , Nakşibendi

Destekleyen Kurum

İstanbul Medeniyet Üniversitesi Doktora eğitimi sürecinde bursiyeri olmaktan gurur duyduğum Türk Tarih Kurumu'na teşekkür ederim.

Kaynakça

• AVCI, İ. (2017). Yeni Bilgiler Işığında Giritli Şairlere Ek. Y. ATAYETER & İ. AVCI (Ed.) içinde, Uluslararası Akdeniz Medeniyetleri Sempozyumu, (ss. 325-355). Yayın Yeri: Ankara.
• AYDIN, A. (2009a). Hanyalı Nuri Divanı’ndan Hareketle Giritli Şairlere Ek. TUBAR=Türklük Bilimi Araştırmaları, 26. Yayın yeri: Ankara.
• AYDIN, A. (2009b). Hanyalı Nuri Osman ve Divanı [Ph.D.]. Gazi University. Yayın yeri: Ankara.
• AYDIN, B., & Günalan, R. (2023). Yunanistan Medreseleri. Ketebe Yayınevi. Yayın yeri: İstanbul.
• BİLGİ, B. K. (2019). Giritli Hilâlî Dîvânı [MA]. İnönü Üniversitesi. Yayın yeri: Malatya
• BOA, A. MKT. DV. 45/17, 2.
• BOA, A. MKT. UM. 62/96, 1.
• BOA, A. MKT. UM. 297/74, 1.
• BOA, A. MKT. UM. 300/84.
• BOA, Evkaf defterleri, EV. d. 39651/2.
• BOA, I. DH. 389/25734, 1.
• DİL BEYTİ (t.y.) / Nutk-u Şerifler. Nûr-i Fahr-i Âleme Bir Zerre Olmaz Âfitâb isimli bestenin Notaları ve sözleri. https://dilbeyti.com/gufteler/nur-i-fahr-i-aleme-bir-zerre-olmaz-
• ERKAL, A. E. (2008c). Ustazade Yunus Bey’in Girit Fethi Tarihi: Osmanlı-Venedik Girit Savaşı (1645-1669) (C. 1). Grafmat Basım. Yayın yeri: İzmir.
• ERKAL, A. E. (2008a). Fetihten Mübadeleye Kadar Girit Olayları: Hüzünlü Mazide Yaşananlar (C. 2). Grafmat Basım. Yayın yeri: İzmir.