ARAPGİR KENT DOKUSU

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 375 - 393, 31.07.2025

Gülbanu Sandıkkaya , Erdal Eser

https://doi.org/10.30692/sisad.1661496

Öz

Arapgir, Malatya iline bağlı ve şehir merkezine 120 km mesafede yer alan ilçe merkezidir. Paleolitik dönemden itibaren yerleşmeye sahne olan ilçe geçmişten günümüze kadar birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Kentin karakterini oluşturan öğeler üç dönem içerisinde sınıflandırılabilir niteliktedir. Roma Dönemine tarihlenen antik yol, kale ve köprülerin varlığı araştırmalar sonucu ortaya çıkarılmıştır. İlçedeki kent dokusunun oluşup gelişerek günümüze gelen unsurlarının büyük çoğunluğunu ise Türk-İslam fetihleri sonrasında inşa edilen eserler oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra Ermeni kilise örnekleri de bulunmaktadır. Kentin ilk kurulduğu alanda kale ve çevresindeki alan merkez olup, Kozluk Çayı’nın oluşturduğu vadi boyunca paralel gelişim göstermiştir. Kent siluetini, birbirinden uzak küçük ölçekli yapılar ve köprüler oluşturmaktadır. Arapgir; Divriği, Kemaliye gibi ilçelerle çevrili önemli bir yol ağının üzerinde bulunduğu için ticaret gelişmiştir. Vadi alanının zaman içerisinde artan nüfusa yetersiz gelmesi üzerine yaylak olarak kullanılan ve günümüzde de ilçe merkezini oluşturan alana taşınılmıştır. Burada yapı ölçülerinin arttığı, sokak ve meydan düzenlemelerinin sistemli olarak geliştiği izlenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Arapgir , Kent Dokusu , Vadi Kent , Kozluk Çayı.

ARAPGİR URBAN TEXTURE

Öz

Arapgir is a district of Malatya Province located at a distance of 120 km Arapgir, where there have been settlements since the Paleolithic period, has been home to many civilizations. The elements that make up the character of the city are classified into three periods. The existence of ancient roads, castles and bridges dating back to the Roman Period is known. The vast majority of the elements that have come to the present day by forming and developing the urban fabric are artifacts built after the Turkish-Islamic conquests. In addition, there are examples of Armenian Churches. In the area where the city was first established, the castle and the surrounding area are the center and have developed along the valley in parallel with the Kozluk stream. The city skyline is formed by small-scale distant structures and bridges of the city, which are rich in water resources. Trade has developed as part of the road network in Arapgir, which is surrounded by districts such as Divriği and Kemaliye. With the increasing population, the valley area became insufficient and it was moved to the area used as a plateau. Here, it is observed that the building dimensions are increasing, the street and square arrangements are developing systematically.

Anahtar Kelimeler

Arapgir , Urban Texture , Valley City , Kozluk Stream.

Kaynakça

• AKPINARLI, F. & Çatalkaya Gök, E. (2016). Geleneksel Manusa Dokumalarının Teknik Motif Analizi ve Yeniden Uygulanması. İdil Sanat ve Dil Dergisi, 5 (24), 1123-1144.
• AKSIN, A & KARAKAŞ E. (2002). Nüfus İcmal Defterlerine Göre 19. Yüzyılda Arapgir. OTAM Dergisi, 13 (13), 90-125. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000485
• ALANOĞLU, M. (2017). Arapgir Hâfıziye (Ispanakçı) Medreseleri ve Kütüphânesi. Tarih ve Gelecek Dergisi, 3 (3), 27-25. https://doi.org/10.21551/jhf.363627
• AYTAÇ, İ. (2013). Geleneksel Türk-İslam Dönemi Mimari Eserleri II, Malatya: Malatya Belediyesi Yayınları.
• ÇAKAR E. & KARA, F. (2005). 17. Yüzyılın Ortalarında Arapgir Sancağında İskân ve Nüfus (1643 Tarihli Avarız-Hane Defterlerine Göre). FÜSBED, 15 (2), 385-412.
• DOĞAN, K. (2023). Malatya Arapgir İlçesinde Bulunan Vakıf Camilerindeki Taşınır Kültür Varlıkları (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). İnönü Üniversitesi.
• ERZEN, A. (1955/2014). Arapgir İsminin Kökeni ve Tarihi. In K. Eyüpgiller (Ed.), Arapgir: Tarih, Mimari ve Yaşam, Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri (s. 33-34). İstanbul: Arapgir Kültür Derneği Yayınları.
• EYİGÜN, Ö. (2020). Arapgir ve Çevresinin Tarihi Coğrafyası (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). İnönü Üniversitesi.
• EYÜPGİLLER, K. (2014). Arapgir Tarih, Mimari ve Yaşam, Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri. İstanbul: Arapgir Kültür Derneği Yayınları.
• GENÇ, V. (2020). Kim Bu Mülke Kondu Bundan Ezeli Arabgir C.1. İstanbul: Kerem Aydınlar Vakfı Yayınları.
• GÜNALTAY, Ş. (1987). Yakın Şark II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• HALAÇOĞLU, Y. (1991). Arapgir. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.3. İstanbul: TDV Yayınları. s. 328-329.
• İSKENDER, C. (1994). Ağın-Arapgir Çevresinin (Elazığ Kuzeybatısı) Jeomorfolojisi (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Fırat Üniversitesi.
• KARAKAŞ, E. (1996a). Arapgir’in Kuruluş ve Gelişmesi. FÜSBED, 8 (1), 175-190.
• KARAKAŞ, E. (1996b). Merkezi Fonksiyonları Açısından Ağın-Arapgir Kemaliye İlçeleri (Basılmamış Doktora Tezi). Fırat Üniversitesi.
• OĞUZER, K. (1991). Arapgir Ulu Cami’i Röleve ve Restorasyonu (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi.
• ÖZCAN, R. (2000). 1518 (H.924) ve 1522-1523 (H.928-929) Tarihli Arabgir Sancağı Tahrir Defterleri (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Fırat Üniversitesi.
• SARİS, M. (2011). Son Arapgirli Varsen Oruncakcıel. İstanbul: Birzamanlar Yayıncılık.
• ŞEN, K. (2018). Arapgir İlçesinin Kültür Varlıkları (Basılmış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi.
• ULAŞ, M. (2018). Arapgir Manusa Kumaş Dokumacılığı (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi.
• ULUÇAM, A. (1988). Arapgir Gümrükçü Osman Paşa Camii Hakkında. Vakıflar Dergisi, (20), 119-130.
• Url 1: https://www.houshamadyan.org/tur/haritalar/mamuret-uel-aziz-vilayeti/arapgir-kazasi/din/kiliseler-ve-manastir.html (Erişim Tarihi: 06.05.2021).
• ÜNAL, H. R. (1972). Arapgir’de Osmanlı Öncesi Devirden Bilinmeyen İki Anıt, AÜEFAD, (4) 57-62.
• YAKMAN, A. (2005). 163 Nolu Arapgir Şer’iyye Siciline Göre Arapgir (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). İnönü Üniversitesi.
• YÜCEL, F. (1967). Arapgir Tarihi, Arapgir: Arapgir Matbaası.