A Laboratory Period in Terms of the Development of Democracy in Turkish Political Life: Democrat Party and Opposition (1946-1960)

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 465 - 500, 30.11.2025

Selim Yıldız

https://doi.org/10.30692/sisad.1703087

Öz

In Turkish political history, the opposition that started within the Republican People's Party (CHP) and the Democrat Party (DP) in the period of 1946-1960, the events, attitudes and behaviors that developed along with it, political statements contain experiences and lessons in terms of Turkey's culture of democracy. Those who had opposed the CHP's one-party rule during the establishment of the DP, opposed the DP with the same sensitivity and left the party and founded the Millet Party (MP). Those who acted together with the founders of the party during the period when the DP was founded and the founders dominated the DP later separated and became opponents. In the following period, the Republican Nation Party (CMP), founded as a continuation of the MP, which was shut down by a court decision, negotiated with the CHP against the DP government, and the Liberty Party, founded by those who left the DP, was able to act together with the CHP. Unable to form an alliance with the CHP the CMP later merged with the Turkey Peasant Party. With the DP coming to power on May 14, 1950, the DP, which had no experience in power, and the CHP, which was in power until 1950 but had no experience in opposition, were effective in crystallizing the understandings of power and opposition throughout this process. Thus, in order to sustain democracy, election alliances, the rapprochement processes of the opposition parties against the DP under the name of "Union of Power" and the unification of some parties brought important results as an experience in Turkish political history.
In this article, the importance of intra-party opposition in terms of the development of democracy in the period between 1946-1960 is tried to be revealed.

Anahtar Kelimeler

Democracy, , Struggle, , Opposition

TÜRK SİYASİ HAYATINDA DEMOKRASİNİN GELİŞİMİ AÇISINDAN BİR LABORATUVAR DÖNEM: DEMOKRAT PARTİ VE MUHALEFET (1946-1960)

Öz

Türk siyasi tarihinde 1946-1960 döneminde Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ve Demokrat Parti (DP) içinde başlayan muhalefet, beraberinde gelişen olaylar, tutum ve davranışlar, siyasi söylemler Türkiye’nin demokrasi kültürü açısından tecrübe ve dersler içermektedir. DP'nin kuruluşu sırasında CHP'nin tek parti hâkimiyetine karşı çıkanlar, aynı hassasiyetle DP'ye karşı çıkarak ayrılmışlar ve Millet Partisi'ni (MP) kurmuşlardır. DP'nin kurulduğu ve kurucuların DP'ye hâkim olduğu dönemde partinin kurucularıyla birlikte hareket edenler daha sonra ayrılarak muhalif olmuşlardır. İlerleyen dönemde mahkeme kararıyla kapatılan MP'nin devamı olarak kurulan Cumhuriyetçi Millet Partisi (CMP), DP iktidarına karşı CHP ile müzakerelerde bulunmuş, DP'den ayrılanların kurduğu Hürriyet Partisi de CHP ile birlikte hareket edebilmiştir. CHP ile bir ittifak kuramayan CMP, daha sonra Türkiye Köylü Partisi ile birleşmiştir. 14 Mayıs 1950’de DP’nin iktidara gelişi ile iktidar tecrübesi olmayan DP ve 1950’ye kadar iktidar olan fakat muhalefet tecrübesi olmayan CHP, bu süreçte iktidar ve muhalefet anlayışlarının belirginleşmesinde etkili olmuşlardır. Böylece demokrasinin sürdürülebilmesi adına seçim ittifakları, DP’ye karşı muhalefet partilerinin “Güç Birliği” adıyla yakınlaşma süreçleri ve bazı partilerin birleşmesi Türk siyasi tarihinde bir tecrübe olarak önemli sonuçları beraberinde getirmiştir.
Bu makalede 1946-1960 arası dönemde parti içi muhalefetin demokrasinin gelişimi açısından önemi ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Demokrasi , Mücadele , Muhalefet

Kaynakça

• ABALIOĞLU, N. N. (1961). Atatürk İlkeleri Işığında Uyarmalar-Bir İflasın Kronolojisi (1950-1960). İstanbul: Cumhuriyet Yayınları.
• AĞAOĞLU, S. (1965). Aşina Yüzler. İstanbul: Ağaoğlu Yayınları.
• AĞAOĞLU, S. (1972). Demokrat Partinin Doğuşu ve Yükselişinin Sebepleri. İstanbul: Baha Matbaası.
• AĞAOĞLU, S. (1992). Siyasi Günlük Demokrat Parti’nin Kuruluşu. İstanbul: İletişim Yayınları.
• AKANDERE, O. (1998). Milli Şef Dönemi-Çok Partili Hayata Geçişte Rol Oynayan İç ve Dış Tesirler 1938-1945. İstanbul: İz Yayıncılık.
• AKYOL, H. (2010). Türkiye’de Sol Örgütler. Ankara: Phoenix Yayınları.
• ALDOĞAN, S. (1947). Halk Hâkimiyeti ve Politika Hürriyeti. İstanbul: Kenan Matbaası.
• ALDOĞAN, S. (1948, 12 Mart). Kimler Doğru Yoldalar Kimler Yanlış Yoldalar. Yeni Sabah.
• ARCAYÜREK, C. (1985). Demokrasinin İlk Yılları (1947-1951). İstanbul: Bilgi Yayınevi.
• ARIK, R. O. (1952). Türkiye Köylü Partisi-Gaye Prensipler Tüzük Program Beyanname. Ankara: Türkiye Basımevi.
• ARIK, R. O. (2017). Siyasi Yazılar Konuşmalar ve Türkiye Köylü Partisi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• ATABAY, M. (2005). II. Dünya Savaşı Sırasında Türkiye’de Milliyetçilik Akımları. İstanbul: Kaynak Yayınları.
• ATABAY, M. (2015). Türk Demokrasi Tarihi. Edirne: Paradigma Yayınları.
• AYDEMİR, Ş. S. (1991). İkinci Adam (II. Cilt). İstanbul: Remzi Kitabevi.
• AYDEMİR, Ş. S. (1993). Menderes’in Dramı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• AYDIN, T. (2023). 1957 Genel Seçimleri: Taşrada Değişen Siyaset Dengesi. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 22(3), 865-880.
• BABAN, C. (2009). Politika Galerisi. İstanbul: Timaş Yayınları.
• BAKIRCIOĞLU, Z. (2000). Remzi Oğuz Arık’ın Fikir Dünyası. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• BAŞGİL, A. F. (1961). Demokrasi Yolunda. İstanbul: Yağmur Yayınları.
• BAŞGİL, A. F. (2011). 27 Mayıs İhtilali ve Sebepleri. İstanbul: Yağmur Yayınları.
• Başvekil Vatan Cephesi Kurulmasını Teklif Etti. (1958, 13 Ekim). Hürriyet.
• BAYUR, Y. H. (1948, 11 Mayıs). Zavallı Bayar, Zavallı Demokrasi. Yeni Sabah.
• BAYUR, Y. H. (1954, 30 Ekim). İktidarla Muhalefet. Akşam.
• BEKATA, H. O. (1960). Birinci Cumhuriyet Biterken. Ankara: Çığır Yayınları.
• BERKES, N. (1997). Unutulan Yıllar. Ruşen Sezer (Haz.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Beş Milletvekili DP’den İhraç Edildi. (1948, 11 Mart). Yeni Sabah.
• BÖLÜKBAŞI, D. (2008). Türk Siyasetinde Anadolu Fırtınası: Osman Bölükbaşı. İstanbul: Doğan Yayınları.
• Cumhuriyet Halk Partisi Kurultayında Seçimlere Katılmamak ve Meclisten Çekilmek Teklifleri. (1954, 28 Temmuz). Akşam.
• Cumhuriyet Halk Partisi Büyük Kurultayının Olağanüstü Toplantısı Program-Tüzük Komisyonu Raporu, 10 Mayıs 1946.
• Cumhuriyet Halk Partisi Yedinci Kurultay Tutanağı (1948). Ankara: Ulus Basımevi.
• Cumhuriyetçi Millet Partisi Programı (1954). Ankara: Yeni Matbaa.
• Cumhuriyetçi Millet Partisi ile Köylü Partisi Birleşiyorlar. (1958,16 Ekim). Cumhuriyet.
• Cumhuriyetçi Millet Parti Seçimlere Girmiyor. (1954, 17 Ağustos). Akşam.
• Cumhuriyetçi Millet Partisinin Kararı İyi Karşılanmadı. (1954, 18 Ağustos). Akşam.
• Cumhuriyetçi Millet Partililer Bir Milli Misak İstiyor. (1954, 2 Kasım). Akşam.
• ÇAKMAK, D. (2008). Türk Siyasal Yaşamında Bir Muhalefet Partisi Örneği: Hürriyet Partisi (1955-1958). Gazi Akademik Bakış, 2 (3), 153-186.
• ÇAYLAK, Â (2010). Osman Bölükbaşı ve Siyasal Hareketi. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
• ÇELEBİ, O. (2015). Türkiye’de Demokrasinin Sancılı Doğumu: 1946 Seçimleri. Turkish Studies, 10/1, 251-272.
• ÇELİK, M. (2017). Erzurumlu Hüseyin Avni Ulaş. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• ÇUFALI, M. (2004). Türkiye’de Demokrasiye Geçiş Dönemi (1945-1950). Ankara: Babil Yayınları.
• ÇUFALI, M. (2012). Türk Parlamento Tarihi TBMM VIII. Dönem (1946-1950) Cilt: 1. Ankara: TBMM Kültür Sanat Yayın Kurulu Yayınları.
• DARENDELİOĞLU, İ. (1961). Türkiye’de Komünist Hareketler II. İstanbul: Toprak Yayınları.
• DARENDELİOĞLU, İ. (1962). Türkiye’de Komünist Hareketler I. İstanbul: Toprak Yayınları.
• DARENDELİOĞLU, İ. (1976). Türk Milliyetçiliği Tarihinde Büyük Kavga. İstanbul: Oymak Yayınları.
• DEMİRAY, T. (1955). Arkada Bıraktığım Küçük İşaret Taşları (1948-1950 Makaleleri). İstanbul: Türkiye Yayınevi.
• DEMİREL, A. (2017). Ali Şükrü Bey’in Tan Gazetesi. İstanbul: İletişim Yayınları.
• DEMİREL, A. (2018). Tek Partinin İktidarı. İstanbul: İletişim Yayınları.
• DEMİREL, A. (2020). Birinci Meclis’te Muhalefet-İkinci Grup. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Demokrat Parti Tüzük ve Programı (1946). Ankara: Galata Merkez Basımevi.
• Demokrat Parti Meclis Grubu Genel Kurul Toplantısı, 28 Mayıs 1950.
• Demokrat Parti Meclis Grubu Genel Kurul Toplantısı, 13 Haziran 1950.
• Demokrat Parti Meclis Grubu Genel Kurul Toplantısı, 11 Temmuz 1950.
• Demokrat Parti Meclis Grubu Genel Kurul Toplantısı, 5 Aralık 1950.
• Demokrat Parti Meclis Grubu Toplantısı, 9 Haziran 1953.
• Demokrat Parti Meclis Grubu Toplantısı, 13-20 Kasım 1956.
• Demokrat Parti Meclis Grubu Fevkalade Umumi Heyet Toplantısı, 12 Nisan 1960.
• Demokrat Parti Fevkalade Grup Toplantısı Zabıtnamesi, 27 Nisan 1960.
• Demokrat Partide Hiçbir Gevşeme Söz Konusu Değildir. (1948, 8 Ocak). Yeni Sabah.
• Demokrat Partide İhtilafın İç Yüzü. (1948, 9 Şubat). Yeni Sabah.
• Demokrat Partinin Geniş Tasfiyesi. (1948, 18 Şubat). Yeni Sabah.
• Demokrat Parti Genel İdare Kurulu ile Parti Meclis Grubu Arasındaki İhtilaf Şiddetleniyor. (1948, 12 Mart). Akşam.
• Ekmek Bugün Karne ile Verilecek. (1942, 14 Son Kanun). Tan.
• ERER, T. (1963a). Türkiye’de Parti Kavgaları. İstanbul: Ticaret Postası Matbaası.
• ERER, T. (1963b). On Yılın Mücadelesi. İstanbul: Ticaret Postası Matbaası.
• ERER, T. (2018). Yasakçılar. İstanbul: Ketebe Yayınları.
• EROĞUL, C. (1990). Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi. Ankara: İmge Kitabevi.
• EROL, M. S., GÜRSELER, C., SEYYEDİ, C. (2016). II. Dünya Savaşı Sürecinde Orta Doğu ve Türkler. Nesrin Sarıahmetoğlu, İlyas Kemaloğlu (Yay. Haz). İkinci Dünya Savaşı ve Türk Dünyası içinde (s. 369-383). İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği. ERTUĞRUL, F. (2000). Hasan Ali Yücel Kenan Öner Davası. Ankara: Güldikeni Yayınları.
• ERVERDİ, E. (2019). Nurettin Topçu Dünden Kalanlar ve Geleceğe Umutlar. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• GEVGİLLİ, A. (1989). Türkiye’de Kapitalizmin Gelişmesi ve Sosyal Sınıflar. İstanbul: Bağlam Yayınları.
• GÖNEL, T. (1977). Milli Kahraman Mareşal Fevzi Çakmak. İstanbul: Su Yayınları.
• GÜL, T. (1998). Türk Siyasal Hayatında Recep Peker. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• GÜRSOY NASKALİ, E. (t. y). Demokrat Parti I. Kongresi 1947 Tutanakları ve Yorumları. Kitapevi Yayınları.
• GÜRSOY NASKALİ, E. YILMAZ. Y. (2021). Demokrat Parti Grup Tutanakları (1950). Ankara: TTK Yayınları.
• Hasan Ali-Kenan Döner Komedisi. (1947, 26 Mayıs). Merhum Paşa.
• Hasan Ali Yücel Kenan Öner Davası Kapandı. (1947, 26 Aralık). Hisar.
• Hür Millet Partisi Bu Hafta Kuruluyor. (1954, 31 Ocak). Akşam.
• İnönü CHP’nin Rejim Meselesini Mutlaka Halledeceğini Söyledi. (1958, 13 Ekim). Yeni Sabah.
• İnönü CHP İl Kongresinde Konuştu. (1958, 13 Ekim). Cumhuriyet.
• İPEK, D. (2024). 27 Mayıs Öncesi Cepheleşme Hareketi: Vatan Cephesi Örneği (1958-1960). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33/2, 391-409. DOI: 10.35379/cusosbil.1447116.
• KABACALI, A. (2007). Türkiye’de Gençlik Hareketleri. İstanbul: Gürer Yayınları.
• KALPAKÇIOĞLU, F. N. (1990). 100 Soruda Türkiye’de Roman ve Toplumsal Değişme. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
• KARPAT, K. (2010). Türk Demokrasi Tarihi. İstanbul: Timaş Yayınları.
• KARPAT, K (2011). Türk Siyasi Tarihi. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Kenan Öner’in Siyasi Hatıraları. (1948, 9 Şubat). Yeni Sabah.
• KOÇAK, C. (2016). Tek Parti: Cumhuriyet ve Şefler. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Mahkemece Kapatılan Parti Mensupları. (1954, 19 Eylül). Akşam.
• Mareşal Çakmak Dün Vefat Etti. (1950, 11 Nisan). Kudret.
• Memlekette Müesses Nizam Korunacaktır. (1953, 20 Temmuz). Milliyet.
• Menderes İnönü’ye Dün Ağır Hücumlar Yaptı. (1958, 16 Ekim). Cumhuriyet.
• MERT, Y. L. (2008). Cumhuriyet Döneminde Kapatılan Siyasi Partiler. Ankara: İlkim Yayınları.
• Millet’de İhtilalci Yazıyı Yazan Ardıçoğlu Tevkif Edildi. (1953, 10 Temmuz). Vatan.
• Millet Partisi Fesholundu. (1954, 28 Ocak). Akşam.
• Millet Partisi Program ve Tüzük (1948). Ankara: Sakarya Basımevi.
• Millet Partisinin Büyük Kongresi Dün Toplandı. (1953, 2 Temmuz). Milliyet.
• Muhalefetin İş birliği Meselesi Yeni Safhada. (1954, 27 Mart). Akşam.
• Müstakil Demokratlar Grubu (1949). Demokrat Parti Kurucuları Bu Davanın Adam Değildirler. Ankara: Yeni Matbaa.
• Müzakere Dün Başladı. (1954, 18 Mart). Akşam.
• ÖNER, K. (1948). Siyasi Hatıralarım ve Bizde Demokrasi. İstanbul: Osmanbey Matbaası.
• Öner’in İstifası İçin Mareşal Ne Diyor? (1948, 9 Ocak). Yeni Sabah.
• PINAR, M. (2017). Anadoluculuk Ekseninde Türkiye Köylü Partisi (1952-1958). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (37), 317-340.
• PINAR, M. (2020). Anadoluculuk ve Köycülük Bağlamında Türkiye Köylü Partisi (1952-1958). İstanbul: Libra Yayınevi.
• SANÇAR, N (1947). Hasan Ali ile Hesaplaşma. İstanbul: Aylı Kurt Yayınları.
• SANDER, O. (2009). Siyasi Tarih 1918-1994. İstanbul: İmge Kitabevi Yayınları.
• SARAY, M. (2000). Sovyet Tehdidi Karşısında Türkiye’nin NATO’ya Girişi. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
• SEFERCİOĞLU, N. (2009). 3 Mayıs 1944 ve Türkçülük Davası. Ankara: Türk Ocakları Ankara Şubesi Yayınları.
• SERDENGEÇTİ, O. Y. (2002). Mabetsiz Şehir-Bu Millet Neden Ağlar? İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları.
• SEZER, H. E. (1976). Remzi Oğuz Arık. İstanbul: Toker Yayınları.
• TAHTAKILIÇ, A. (1989). Dönüşü Olmayan Yol. Ankara: Akademi Matbaası.
• TBMM Tutanak Dergisi (1946). B: 18, Cilt: 3 (18. 12. 1946). Ankara: TBMM Basımevi.
• TBMM Tutanak Dergisi (1953). B: 77, Cilt: 22 (6. 5. 1953). Ankara: TBMM Basımevi.
• TANÖR, B. (1995). Kurtuluş Üzerine 10 Konferans. İstanbul: Der Yayınları.
• TAŞKIN, Y. (2019). Milliyetçi Muhafazakâr Entelijansiya. İstanbul: İletişim Yayınları.
• TEZİÇ, E. (1976). 100 Soruda Siyasi Partiler. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
• TOPÇU, N. (2001). Millet Mistikleri. Ezel Erverdi, İsmail Kara (Haz.). İstanbul: Dergâh Yayınları.
• TUNAYA, T. Z. (2016). Türkiye’nin Siyasi Hayatında Batılılaşma Hareketleri. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• TUNCER, E. (2010). 1950 Seçimleri. Ankara: TESAV Yayınları.
• TUNCER, E., TUNCER, B. (2015). Meclis Aritmetiğinde Yaşanan Değişim. Ankara: TESAV Yayınları.
• TUNCER, H. (2012). İsmet İnönü’nün Dış Politikası (1938-1950). İstanbul: Kaynak Yayınları.
• TURGUT, M. (1993). Döne Döne Düşünmek. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• TURHAN, M. (2000). Milliyetçi Hareket, Ankara: Polietika Yayınları.
• TÜİK. (2012). Milletvekili Genel Seçimleri. Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu.
• Türkiye Köylü Partisi-Gaye Prensipler Tüzük Program Beyanname (1952). Ankara: Türkiye Basımevi.
• TÜRKMEN, İ. (2017). 1950’li Yıllarda Türk Dış Politikası. Serkan Kekevi, Yunus Emre Tekinsoy, İsmet Türkmen (Ed.), Türk Dış Politikası (1830-1989) içinde (s. 519-579). Ankara: Berikan Yayınevi.
• URAN, H. (2017). Meşrutiyet, Tek Parti, Çok Parti Hatıralarım. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
• UYAR, H. (2001). Türk Siyasal Yaşamında Cepheleşmelere Bir Örnek: Vatan Cephesi, İzmir: Büke Yayınları.
• UYAR, H. (2017). İki Darbe Arasında CHP 1960-1971. İstanbul: Doğan Kitap.
• UZUN, H. (2012). İktidarını Sürdürmek İsteyen Bir Partinin Kimlik Arayışı: CHP, ÇTTAD. XII/25, 101-139.
• Varlık Vergisi Hakkında Kanun. (1942, 12 Kasım). Resmî Gazete (Sayı: 5255).
• WHITE, J. B. (2016). Çağdaş Türkiye’de İslam ve Siyaset. Reşat Kasaba, Zuhal Bilgin (Ed.), Modern Dünyada Türkiye, 1839-2010, Cilt: 4 içinde (s. 376-395). İstanbul: Kitap Yayınevi.
• YALMAN, A. E. (1997). Yakın Tarih’te Gördüklerim Geçirdiklerim 2. Erol Şadi Erdinç, (Haz.). İstanbul: Pera Yayınları.
• Yarım Milyon İnsanın İhtiram Kolları Üstünde Çakmak Toprağa Tevdi Edildi. (1950, 13 Nisan). Kudret.
• Yeni Partinin İsmi Millet Oluyor-Osman Nuri Köni’nin Beyanatı. (1948, 11 Mayıs). Yeni Sabah.
• YEŞİL, A. (2001). Türkiye’de Çok Partili Siyasi Hayata Geçiş. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• YÜCEL, H. A. (1947). Davam. Ankara: Ulus Basımevi.
• ZÜRCHER, E. J. (2003). Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. (Yasemin Saner Gönen, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.