A Study on the Eschatological Conceptions of Ancient Civilizations (Ancient Egypt, Hittites, Assyria and Babylonia)

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 595 - 617, 30.11.2025

Mehmet Reşit Altın , Kenan Has

https://doi.org/10.30692/sisad.1713618

Öz

The aim of this study is to examine certain eschatological approaches that have acquired a distinctive place in historical memory from their earliest formations to the present day. Eschatological thought, which can be regarded as inherent in the ontological structure of humankind, has persisted from ancient times to the present—once a current issue of the past, and still a persistent subject of theological debate today. This mode of thought has maintained its vitality throughout history due to the sacred and political dimensions it encompasses.
In this context, the study focuses on the reflections of eschatological themes—still influential today—within the religious systems of Ancient Egypt, the Hittites, the Assyrians, and the Babylonians. The concept of “eschatology,” which constitutes the main axis of this research, is itself representative of the study’s overall content, owing to its semantic richness. The historical and experiential backgrounds presented by these ancient belief systems contribute to a better understanding of certain eschatological phenomena.
The eschatological narratives in these traditions often follow a mythological trajectory: social and cosmic unrest preceding the arrival of a savior figure, the conflict between the forces of order and chaos, and ultimately the triumph of order. Following this divine victory, a new era under divine sovereignty is depicted—an ideal age characterized by peace, security, happiness, and justice. Additionally, narratives that portray the disruption or destruction of cosmic order are occasionally encountered.
Overall, this study examines the reflections of eschatological and cosmological approaches in the religions of Ancient Egypt, the Hittites, the Assyrians, and the Babylonians. The study argues that the eschatological concepts found in these belief systems share common themes with those present in later and contemporary religious traditions.

Anahtar Kelimeler

Eschatology , Anticient Religions , Chaos and Order , History of Religions

ESKİÇAĞ TOPLUMLARININ (ESKİ MISIR, HİTİT, ASUR VE BABİL) ESKATOLOJİK ALGISINA DAİR İNCELEME

Öz

Bu çalışmanın amacı, tarihsel bellekte ilk oluşumlarından günümüze kadar özgün bir yer edinmiş bazı eskatolojik yaklaşımları incelemektir. İnsanoğlunun ontolojik yapısındaki eskatolojik düşünce, eski dönemlerden itibaren varlık göstermiş; geçmişin güncel meselesi, günümüzün ise hâlâ tartışılan teokratik bir konusu olmuştur. Bu düşünce biçimi, içerdiği kutsallık ve politik güç unsurlarıyla zaman içinde canlılığını korumayı sürdürmüştür.
Bu çerçevede, çalışmada günümüzde etkisini sürdüren eskatolojik temaların Eski Mısır, Hitit, Asur ve Babil dinlerindeki yansımaları ele alınmaktadır. Çalışmanın temelini oluşturan “eskatoloji” kavramı, sahip olduğu anlam zenginliğiyle çalışmanın içeriğini de özetleyici bir mahiyettedir. Söz konusu kadim inanç sistemlerinin sunduğu tarihsel ve deneyimsel arka plan, bazı eskatolojik fenomenlerin daha iyi anlaşılmasına katkı sunmaktadır.
İncelenen dinlerdeki eskatolojik anlatılar; kurtarıcı öncesinde yaşanan toplumsal ve kozmik çalkantılar, düzen ve kaos güçleri arasındaki çatışmalar ile nihayetinde düzenin zaferiyle sonuçlanan mitolojik bir süreç şeklinde kendini göstermektedir. İlahi zaferin ardından tanrısal egemenlikte hüküm süren huzur, güven, mutluluk ve adaletle nitelenen ideal bir çağ tasvir edilmektedir. Buna ek olarak, kozmik düzenin bozulması veya evrenin son bulması gibi temsillere de zaman zaman rastlanmaktadır.
Genel olarak bu çalışmada, Eski Mısır, Hitit, Asur ve Babil dinlerindeki eskatolojik ve kozmolojik yaklaşımların yansımaları ele alınmıştır. Böylece, söz konusu inanışlardaki eskatolojik düşüncelerin günümüze ulaşan din ve inanç sistemlerinde ortak temalar taşıdığı savunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Eskatoloji , Antik Dinler , Kaos ve Düzen , Dinler Tarihi

Destekleyen Kurum

-

Kaynakça

• ALP, S. (2001). Hitit Çağında Anadolu, İstanbul: Tübitak Yayınları.
• ARA, M. (2022). Ancient Roots Of Creation And Afterline Beliefs, New York: Peter Lang.
• ASLAN, C. VE PEKŞEN O. (2021). Yeni Asur Döneminde Asur Devleti’nin Batı Seferlerinin İktisadi Kazanımları ve Bu Kazanımların Korunmasına Yönelik Faaliyetler. Near East Historial Review, 11(1), 1-5.
• AYDIN, F. (2015). Dinlerde Kurtuluş Anlayışı (Teorik Bir Giriş Denemesi). Pesa Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1(1), 71-101.
• BATUK, C. (2003). Tarihin Sonunu Beklemek Ortadoğu Eskatoloji Mitosları, İstanbul: İz Yayıncılık.
• BOTTERO J. ve KRAMER S. N. (2017). [(A. Tümertekin, Çev)] Mezopotamya Mitolojisi, İstanbul: İş Bankası Yayınları.
• BOTTERO, J. (2012). Mezopotamya-Yazı, Akıl ve Tanrılar, [(M. E. Özkan ve A. Er, Çev.)]. Ankara: Dost Kitabevi.
• BRYCE, T. (2002). Hitit Dünyasında Yaşam ve Toplum, [(M. Günay, Çev.)]. Ankara: Dost Kitabevi.
• BUDGE, W. (2015). Antik Mısır’da Ölüm Sonrası Yaşam ve Tanrılar, [(Belirtilmemiş, Çev.)]. İzmir: İlya Yayınevi.
• BUDGE, W. (2001). Mısır’da Ölüm Sonrası Fikri, [(R. Ekiz, Çev.)]. İzmir: Ege Meta Yayınları.
• BULTMANN, R. (2006). Tarih ve Eskatoloji Sonsuzluğun Mevcudiyeti, [(E. Kuşçu, Çev.)]. Ankara: Elis Yayınları.
• ÇELEBİ, N. (2023), Mezopotamya İnanışlarında Sin-Şamaş Örneği. Uluslararası Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 6(2), 224-227.
• ÇINAR, A. K. (2012). Hitit İnanç Sistemi İçerisinde Yazılıkaya Tanrı Tasvirlerinin Değerlendirilmesi (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara Üniversitesi.
• MIEROOP, M. V. D. (2019). Eski Mısır Tarihi, [(A. O. Bozkurt, Çev.)]. İstanbul: Homer Kitabevi.
• DEMİRCİ, K. (2013). Eski Mezopotamya Dinlerine Giriş, İstanbul: Ayışığı Kitaplar Yayınları.
• ELIADE, M. (2002). Babil Simyası ve Kozmolojisi, [(M. E. Özcan, Çev.)]. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• ELIADE, M. (2000). Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi, C.1, [(A. Berkay, Çev.)] (İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• ELIADE, M. (1994). Ebedi Dönüş Mitosu, [(Ü. Altuğ, Çev.)]. Ankara: İmge Kitabevi.
• ERDEM, F. (2020). Eski Mezopotamya’da Kehanet Geleneği, (Basılmamış Doktora Tezi), Pamukkale Üniversitesi.
• ESİNOĞLU, B. (1996). Dinlerin Gizemi, İstanbul: Ceylan Yayıncılık.
• FONTANILLE, I. K. (2005). Hititler, [(N. Yiğitler, Çev.)] Ankara: Dost Kitabevi.
• FORMAN, W. ve QUIRKE, S. (1996). Hieroglyphs And Afterline İn Ancient Egypt, London: University Of Oklahoma Press.
• FRAZER, J. G. (2018). Adonis, Attis, Osiris- Doğu Dinleri Tarihi Araştırmaları Cilt 1, [(İ. H. Yılmaz, Çev,)]. İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
• FREEMAN, C. (2003). Mısır, Yunan ve Roma Antik Akdeniz Uygarlıkları, S. K. Angı, Çev.)]. Ankara: Dost Kitabevi.
• GÖZEN, Y. (2023). Metinlaerarasılık Bağlamında Eskatoloji Mitleri ve Dini Literatürde Kıyamet Tasvirleri, (Basılmamış Doktora Tezi), Hacettepe Üniversitesi.
• GURNEY, O. R. (1952). The Hitties, Baltimore: Penguin Books.
• HART, G. (2010). Mısır Mitleri, [(M. S. Türk, Çev.)]. Ankara: Phoenix Yayınları.
• HOLLAND, G. (2010). Gods İn The Desert Religions Of The Ancient Near East, Lanham: Rowman&Littlefield Publishers.
• HORUNLU, T. (2017). Asur Politikalarında Din, (Basılmış Yüksek Lisans Tezi), Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.
• KARAUĞUZ, G. (2020). Hitit Duaları Kil Kitapları, Konya: Çizgi Kitabevi.
• KILIÇ, Y. ve Uncu, E. (2011). Eski (Mezopotamya İnanç Sisteminin Yunanlılara Etkisi (İştar- Aphrodite Örneği). History Studies İnternational Journal Of History, 3(1), 183-201.
• KING, L. W. (2019). Babil Mitolojisi, [(İ. Korkmaz, Çev.)]. İstanbul: Maya Kitap.
• KÖROĞLU K. (2012). Eski Mezopotamya Tarihi, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Kitabı Mukaddes, (2011). Kutsal Kitap: Tevrat, Zebur, İncil, İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları.
• LEICK, G,( 2019). Kentin Mucidi Mezopotamya, [(E. Duru, Çev.)]. İstanbul: Say Yayınları.
• MACKENZIE, D. (2011). Babil ve Asur Mitleri, [(N. Benzergil. Çev.)]. İzmir: İlya Kitabevi.
• MACQUEEN, J.G. (2022). Hititler ve Hitit Çağında Anadolu, [(E. Davutoğlu. Çev.)]. Ankara: Akılçelen Kitaplar.
• MANDACI, E. (2020). Asurlularda Cenaze Ritüelleri ve Ölü Gömme Gelenekleri. Süleyman Demirel Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 49, 65-80.
• MANDACI, E. (2020). Asur Devleti’nde Doğal Afetler ve Doğal Afet Algısı. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 99-116.
• NARÇIN, A. (2015). A’dan Z’ye Asur, İstanbul: Ozan Yayıncılık.
• NEWMAN, S. (2010). The Real History Of The End Of The World, New York: Berkley.
• PINCH, G. (2019). Mısır Mitolojisi, [(E. Duru, Çev.)]. İstanbul: Say Yayınları.
• QUIRKE, S. (2015) Exploring Religion İn Ancient Egypt, Oxford: Wiley-Blackwell. SALVINI, A. B. (2019). Babil, [(E. Uluatam, Çev.)]. Ankara: Dost Kitabevi.
• SARIKÇIOĞLU, E. (1997). Dinlerde Mehdi Tasavvuru, Sansun: Sidre Yayınları.
• SEVER, E. (1993). Asur Tarihi, İstanbul: Kaynak Yayınları.
• SEVER, H. (1987). Asur Siyasi Tarihinin Ana Devreleri. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, 31(1-2), 421-428.
• SEVİNÇ, F. (2008). Hititlilerde Yeraltı Dünyası. Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 231-247.
• TAŞ, Y. ve KIYAK, A. (2022). Hristiyanlıkta Eskatoloji Mitleri. Ortadoğu ve Göç, 12(1), 49-76.
• ÜNAL, A. (2003), Hititler Devrinde Anadolu, C.2, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• ÜNSAL, V. (2013). Eski Anadolu’da Teokratik Devlet Düzeni Hitit ve Urartı, Ankara: Berikan Yayınevi.
• WILKINSON, T. (2013). Eski Mısır, İstanbul: Say Yayınları.