ESKİŞEHİR’DEKİ OSMANLI DÖNEMİ ERKEK MEZAR TAŞLARI: BİÇİMSEL KATEGORİLER VE YAZIT VERİLERİ

Öz

Türk tarihinde 8. yüzyıldan bu yana kesintisiz devam eden mezar taşı geleneği, ilk elden yazılı taş belgeler niteliğinde olup ait oldukları dönemlere farklı açılardan ışık tutmaya devam etmektedir. Döneminin kültür yapısına, inanışına, beğeni ve modasına göre hazırlanmış bu taşlar, Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan geniş bir coğrafyada bu geleneğin izlerini sürebilmemize imkân tanımaktadır. Bu bakımdan her biri pek kıymetli mezar taşı araştırmaları neticesinde elde edilen bulgular, tarih, edebiyat, sanat gibi farklı disiplinlerde aydınlatıcı öneme sahiptir. İlk kez yayımlanan Eskişehir Osmanlı Dönemi erkek mezar taşları çalışması -bölgenin mezar taşlarının biçimsel kategorilerini, süsleme anlayışını ve yazıt içeriklerini belgelemek suretiyle- Osmanlı Dönemi mezar taşı işçiliği, sosyo-kültürel yapı ve mezar taşı yazıtlarının gelenek bütünsellerine özgün ve tamamlayıcı veriler kazandırmaktadır. Böylece hem Eskişehir’in yerel mezar taşı geleneğinin sanat tarihi bilim alanında tanımlanmasına hem de konunun geniş bir bağlamda değerlendirilmesine katkı sağlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Eskişehir
• Osmanlı Dönemi
• Erkek Mezar Taşları

Ottoman Period Male Tombstones in Eskişehir: Formal Categories and Inscription Data

Öz

The tradition of tombstones in Turkish history, which has continued uninterrupted since the 8th century, constitutes primary written stone documents that continue to shed light on their respective periods from various perspectives. Prepared according to the cultural fabric, beliefs, tastes, and fashions of their time, these stones enable us to trace the footsteps of this tradition across a wide geography stretching from Central Asia to Anatolia. In this respect, the findings obtained from the study of these highly valuable tombstones hold illuminating importance for various disciplines such as history, literature, and art. This study on Ottoman-period male tombstones in Eskişehir -published for the first time and documenting the formal categories, decorative conceptions, and inscription contents of the region's tombstones- provides unique and complementary data for understanding the entirety of the traditions surrounding Ottoman tombstone craftsmanship, socio-cultural structure, and tombstone inscriptions. Thus, it contributes both to the identification of Eskişehir's local tombstone tradition within the scholarly world and to the evaluation of the subject within a broader context. The findings and evaluations obtained from the Eskişehir case reveal the multilayered structure of the Ottoman tombstone tradition, encompassing both elements of continuity and indicators of local variation.

Anahtar Kelimeler

• Eskişehir
• Ottoman Period
• Male Tombstones

Kaynakça

1. AYDIN, N., Kaya, H. (2021). Kafkasya’dan Osmanlı Devleti’ne Yapılan Çerkez Göçleri. Tarih ve Günce, 9, 223-276.
2. AYDOĞDU, G. (1997). Amasya Mezar Taşları [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
3. AYDOĞDU, G. (2017). Şahideli ve Şahidesiz Prizmal Sandukaların 14. Ve 15. Yüzyıl Amasya Örnekleri. Celil Arslan (Ed.), Geleneksel Türk Mezar Taşları I. Ulusal Sempozyumu Kitabı içinde (s. 89-136). Kayseri: Erciyes Ünv.
4. BOZCALI, S. (t.y). Elker (Murtaza). İstanbul Ansiklopedisi içinde (Cilt. 9, s. 5020-5021. https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/9727 (Erişim tarihi: 10 Mayıs 2025).
5. BOZKURT, A. (2023). Eskişehir’de Yaşayan Tatarlar Üzerine Tespitler. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 11(30), 272-280.
6. ÇAL, H. (2000). İstanbul Eyüp’teki Erkek Mezar Taşlarındaki Başlıklar. İçinde Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla Eyüpsultan Sempozyumu III Tebliğler Kitabı (ss. 206-225). Eyüp Belediyesi.
7. ÇAL, H. (2015). Türklerde Mezar—Mezar Taşları. Aile Yazıları içinde (Sayı.8 s. 295-332). TC. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı.
8. ÇAL, H. (2018). Karadeniz Bölgesindeki 18. Yüzyıl Erkek Mezar Taşları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 87, 103-151.

9. ÇAL, H. (2021). Türkiye Mezar Taşı Tipleri 1: Güneş Tepelikliler. Belleten, 85(303), 645-689.
10. ÇAL, H. (2024). Selçuklu-Osmanlı Mezar Taşlarında Terim, Tip ve Yöntem Sorunları (1. bs). Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
11. ÇETİN, O. (2019). Osmanlı Mezar Taşlarında Bitkisel Motifler Etrafında Gelişen Kültür ve İnanç Dünyası: Eyüp Örneği. Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Dergisi, 6(36), 1189-1197.
12. ÇETİNASLAN, M. (2021). Taşların Dili İnögöl Mezarlıkları ve Mezar Taşları (2. bs). İnegöl Belediyesi.
13. EREN, S. (2011). Trabzon İli Gülbahar Hatun ve Tavanlı Camii Hazireleri ile Küçük İmaret Mezarlığı’ndaki Mezar Taşları. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
14. EREN, S. (2020). Trabzon Küçük İmaret Mezarlığı’ndaki 19. Yüzyıl Osmanlı Mezar Taşları Üzerine Bir Değerlendirme. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 6(11), 345-363.
15. ERKUT, H. (2023). Mevlânâ Hâlid-i Nakşibendî ve Hâlidîlik. Mutalaa, 3(1), 39-44.
16. GÖKTAŞ KAYA, L. (2013). Safranbolu Merkez Mezarlığı Mezar Taşları. İstanbul: Seçil Ofset.
17. GÜLER, G., & GÜLER, M. (2017). Mevlid-i Halil Camii Haziresi (1. bs). Şanlıurfa İli Kültür Eğitim Sanat ve Araştırma Vakfı Yayınları.
18. KARAMAĞARALI, B. (1992). Ahlat Mezar Taşları. Kültür Bakanlığı Yayınları.
19. KIRIMLI, H. (2017, Haziran 6). Kırım’dan Türkiye’ye Kırım Tatar Göçleri. Kırım Derneği. https://kirimdernegi.org.tr/temel-bilgiler/kirim-dan-turkiye-ye-kirim-tatar-gocleri
20. LAQUEUR, H.-P. (1997). Hüve’l-Baki İstanbul’da Osmanlı Mezarlıkları ve Mezar Taşları. Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
21. TEMREN, B. (1995). Bektaşi Geleneklerinde Gaib Erenlere İlişkin Sayısal Semboller. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 37(1-2), 65-70.
22. URL 1- Phebus Müzayede sayfası: https://phebusmuzayede.com/114499-osmanli-anonim-lastik-sirketi-nin-nizamname-i-dahilisi-kuruculari-mucteb-z-de-haci-mustafa-ve-hattat-murteza-biraderler-matbaa-i-amire-istanbul-1329-23-s-13x19-cm.html
23. YER, K. (2004). Trabzon Sülüklü Şehir Mezarlığı’ndaki 18. Yüzyıl Mezar Taşları. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.