II. MEŞRUTİYET DÖNEMİ BASININDA NECM-İ TERAKKİ GAZETESİ: YAYIN POLİTİKASI VE EĞİTİME DAİR TESPİTLERİ

Öz

Bu çalışma, II. Meşrutiyet Dönemi Osmanlı basınında eğitim ve siyaset ilişkisini, 1908-1909 yılları arasında yayımlanan Necm-i Terakki Gazetesi örneği üzerinden ele almaktadır. Osmanlı basınında sansür uygulamalarının tarihsel seyrini ele alan çalışmada, II. Abdülhamid döneminde basın üzerindeki sıkı denetim ile II. Meşrutiyet’in ilanından sonra oluşan görece özgür basın ortamı karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Sansürün kaldırılmasıyla birlikte basın yayın faaliyetlerinde yaşanan sayısal artışın, siyasal ve toplumsal tartışmaların daha görünür hâle gelmesini sağladığı vurgulanmıştır. Eğitimci kimliğiyle öne çıkan Hüseyin Hıfzı Efendi’nin kurucusu ve başyazarı olduğu Necm-i Terakki Gazetesi, meşrutiyet yanlısı yayın politikasıyla dikkat çekmiştir. Gazete, II. Abdülhamid dönemini sert biçimde eleştirirken İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin politikalarıyla paralel bir ideolojik çizgi benimsemiştir. 31 Mart Vakası ve Bosna-Hersek’in ilhakı gibi önemli gelişmeler karşısında anayasal düzeni savunan ve kamuoyunu yönlendirmeyi amaçlayan bir dil kullanılmıştır. Necm-i Terakki’yi dönemin diğer gazetelerinden ayıran temel unsur, eğitime verdiği önemdir. Gazete, Maarif Nezareti’ni eleştirmiş, öğretmenlerin koşullarını, müfredat sorunlarını ve özellikle kadın ve çocuk eğitimini toplumsal ilerlemenin temel unsurları olarak ele almıştır. Bu yönüyle Necm-i Terakki, II. Meşrutiyet basınının hem siyasal hem pedagojik karakterini yansıtan önemli bir örnek teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Necm-i Terakki
• II. Meşrutiyet
• Basın
• Eğitim.

The Newspaper Necm-i Terakki in the Press of the Second Constitutional Period: Its Publication Policy and Observations on Education

Öz

This study examines the relationship between education and politics in the Ottoman press during the Second Constitutional Period through the case of the Necm-i Terakki newspaper, published between 1908 and 1909. Focusing on the historical development of censorship practices in the Ottoman press, the study comparatively analyzes the strict control exercised over the press during the reign of Abdülhamid II and the relatively free press environment that emerged after the proclamation of the Second Constitutional Monarchy. It is emphasized that the abolition of censorship led to a quantitative increase in press activities, which in turn made political and social debates more visible. Founded and edited by Hüseyin Hıfzı Efendi, who was distinguished by his identity as an educator, Necm-i Terakki drew attention with its pro-constitutional publication policy. While the newspaper strongly criticized the Abdülhamid II period, it adopted an ideological stance parallel to the policies of the Committee of Union and Progress. In response to major events such as the 31 March Incident and the annexation of Bosnia-Herzegovina, the newspaper employed a discourse that defended the constitutional order and aimed to shape public opinion. The main feature that distinguished Necm-i Terakki from other newspapers of the period was the importance it attached to education. The newspaper criticized the Ministry of Education and addressed issues such as teachers’ working conditions, curriculum deficiencies, and particularly women’s and children’s education as fundamental elements of social progress. In this respect, Necm-i Terakki represents a significant example reflecting both the political and pedagogical character of the Second Constitutional Period press.

Anahtar Kelimeler

• Necm-i Terakki
• Second Constitutional Period
• Press
• Education.

Kaynakça

1. BİRİNCİ, A. (2007). Osmanlı Devleti’nde Matbuat ve Neşriyat Yasakları Tarihine Medhal. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 4(7), 291-349.
2. ÇAYLI, K. (2017). Tanzimat Dönemi İstanbul Basınında Sansür (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Sakarya Üniversitesi.
3. DEMİR, K. (2016). Osmanlı’da Dergiciliğin Doğuşu ve Gelişimi (1849-1923). Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (9), 71-112.
4. DEMİREL, F. (2007). II. Abdülhamid Dönemi Sansür. Ankara: Bağlam Yayıncılık.
5. GAZEL, A. & ORTAK, A. Ş. (2010). İkinci Meşrutiyet’ten 1927 Yılına Kadar Yayın İmtiyazı Alan Gazete ve Mecmualar. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 223-256.
6. GÖNENÇ, E. Ö. (2012). Türk Basınında Fransız Modeli ve Etkileri. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (19), 93-105.
7. GÜÇTEKİN, N. (2013). İstanbul’daki Müslim Özel Mektepleri (1873-1922) (Basılmamış Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi.
8. İNUĞUR, M. N. (1982). Basın ve Yayın Tarihi, İstanbul: Çağlayan Kitabevi.

9. KARAL, E. Z. (2003). Osmanlı Tarihi (1876-1907), cilt 8 Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
10. KODAMAN, B. (1993). Osmanlı Siyasi Tarihi (1876-1920). H. D. Yıldız (Ed.) içinde, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, cilt 12 (s. 91-200). İstanbul: Çağ Yayınları.
11. KOLOĞLU, O. (2006). Osmanlı’dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi, İstanbul: Pozitif Yayınları.
12. KURULOĞLU, F. (2015). Manastır’da Bir Türk Gazetesi Neyyir-i Hakikat. Orhan Neçare (Ed.) içinde, Yedinci Uluslararası Atatürk Kongresi, cilt 3 (s. 2065-2090). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
13. Necm-i Terakki Gazetesi, Sayı. 1-6, 8, 10, 15, 18, 43, 47.
14. ÖZEN, O. & KUZUCU, K. (2017). Türk Basın Tarihinde Artin Asaduryan Matbaası ve Matbaada Basılan Süreli Yayınlar. Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, (71), 117-138.
15. Salnâme-i Nezâret-i Maarif-i Umûmiye, (1317). İstanbul: Matbaa-i Âmire.
16. ŞİMŞEK, E. (2024). Necm-İ Terakki Gazetesi Transkripsiyon ve Değerlendirmesi (1908-1909), (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi.
17. TOPUZ, H. (2003). II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi, İstanbul: Remzi Kitabevi.
18. UZUNDAL, E. & AY, A. (2025). 19. Yüzyıl Osmanlı Basınında Medeniyet Tasvirleri: Zerrât Mecmuası Örneği. İnsan ve Toplum Bilimleri Akademi Dergisi (İNTOBA), 5(2), 88-111.