ASYA’DA MÜSLÜMAN OLMAYAN TÜRK DEVLETLERİNDE TÜRK ATIŞI

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 165 - 224 , 30.03.2026

Umut Kansoy

https://doi.org/10.30692/sisad.1852527

https://izlik.org/JA89KL37HE

Öz

Türk atışı/Part atışı, süvarilerin dörtnala giderken 180 derece dönüp isabetli oklar atması yöntemine verilen addır. Türk Atışı, Orta Asya göçebeleri tarafından kullanılan ünlü bir süvari atış tekniğidir. Bu atış tekniği, proto-Türkler ve Türk hanedanları tarafından Partlar kurulmadan önce, Partlar döneminde ve Part Devleti yıkıldıktan sonra sürekli olarak uygulanmıştır. Dolayısıyla bahsettiğimiz atış tekniğine Türk atışı demek daha doğru olacaktır. Ancak akademik camiada bu atışa ısrarla Part atışı adı verilmektedir. Yakın zamanda yazılmış olan “Türk Atışı veya Galatı Meşhur Part Atışı I: Eski Çağlarda Türk Atışı” adlı makalede bu atış tekniğinin proto-Türkler devrinde uygulandığı ortaya konulmuştur. Bu çalışmada ise Asya’da kurulan Müslüman olmayan Türk devletlerinde MÖ 209 yılından MS 931 yılına kadar Türk atış tekniğinin izleri araştırılmıştır. Elde edilen tarihi kanıtlar sayesinde Asya Hun Devleti, Kuzey Liang Hun Devleti, Kuşan Devleti, Tuoba Devleti, Tuyuhun Devleti, Akhun Devleti, Göktürk Devleti, Uygur Devleti ve Büyük Kırgız Devleti döneminde “Türk atışı” yönteminin yaklaşık 522 yıllık bir zaman diliminde kesintisiz bir şekilde uygulandığı tespit edilmiştir. Çok çeşitli türlerdeki binlerce arkeolojik malzeme titiz bir şekilde taranmış ve incelenmiştir. Arkeolojik malzemelerden elde edilen verileri pekiştirmek ve daha anlaşılır bir hale getirmek amacıyla ana kaynaklar ve araştırma eserlerden yararlanılmıştır. Her bölüm, incelenen devletin tarihi hakkında en temel ve gerekli malumat ile başlatılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Part Atışı , Türk Atışı , Müslüman Olmayan Türk Devletleri , Süvari Okçu , Piyade Okçu

Etik Beyan

Etik ilkelerine uyulmuştur. Etik beyan gerektirecek bir durum yoktur.

Destekleyen Kurum

YOK

Proje Numarası

YOK

Turkish Shot in Non-Muslim Turkic States in Asia

https://izlik.org/JA89KL37HE

Öz

Turkish shot/Parthian shot is the name given to the method of cavalrymen turning 180 degrees while galloping and shooting accurate arrows. This shooting technique was continuously used by the proto-Turks and Turkish dynasties before the establishment of the Parthians, during the Parthian period and after the collapse of the Parthian State. Therefore, it would be more accurate to call the shooting technique we are talking about Turkish shooting. However, in the academic community, this shooting is persistently called Parthian shooting. In the recently written article titled “Turkish Shot or Common Mistake Parthian Shot I: Turkish Shot in Ancient Ages”, it has been revealed that this shooting technique was applied in the proto-Turkish period. In this study, traces of Turkish shooting technique were investigated in non-Muslim Turkish states established in Asia from 209 BC to 931 AD. Thanks to the historical evidence obtained, it was determined that the "Turkish shooting" method was applied for approximately 522 years uninterruptedly in Asian Hun State, Northern Liang Hun State, Kushan State, Tuoba State, Tuyuhun State, Akhun State, Gokturk State, Uyghur State and Great Kyrgyz State. Obtaining this evidence required a laborious and eye-straining effort. Primary sources (the Chinese Chronicles and the Divan-i Lugati't-Türk) and research works were used to reinforce and clarify the data obtained from the archaeological materials. Each chapter begins with the most basic and essential information about the history of the state being examined.

Anahtar Kelimeler

the Parthian Shot , the Turkish Shot , non-Muslim Turkish States , Cavalry Archer , Infantry Archer

Proje Numarası

YOK

Kaynakça

• ALBERT, G. (1912). Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Türkistan (Cilt 1). Berlin: Druck und Verlag Von Georg Reimer.
• APPELGREN-KIVALO, H. (Ed.). (1931). Alt-Altaische Kunstdenkmaler: Briefe und Bildermaterial von J.R. Aspelins Reisen in Sibirien und der Mongolei 1887-1889 (Cilt 1). Helsingfors/Helsinki: Helsingfors K.F. Puromies Buchdruckerei/National Institute of Informatics and Toyo Bunko.
• “Arkheologiçeskoye slavyano-ariyskih arodov v Sibiri do Yermaka”. Erişim 26 Aralık 2021. https://lsvsx.livejournal.com/729853.html?amp=1
• “Asian Traditional Archery Research Network (ATARN)”. Erişim 23 Haziran 2022. https://www.atarn.org/letters/ltr_feb99.htm
• “Ay’ı Kollarınızda Tutmak: İskit Bileşik Yayı (1. Kısım) 怀中揽月：斯基泰复合弓（上）”. Erişim 23 Haziran 2022. https://www.fx361.com/page/2016/0825/460537.shtml
• BABAYAR, G. (2002). Göktürk Kağanlığı Döneminde Batı Türkistan Yönetimi. Türkler Ansiklopedisi. (Cilt II, 75-194). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• BAHAR, H. (2009). The Excavation and The Conservation of Bilge Khan Monumental Grave Complex in Mongolia. 22nd CIPA Symposium, October 11-15. Kyoto, Japan. Erişim 28 Ekim 2019. https://www.academia.edu/197861/Bilge_Khan_Excavations_of_Mongolia_in_2001_2 003
• BAHAR, H. (2016). Bilge Kağan Kazıları 2001, 2003 ve Türk Arkeolojisinin Geleceği. Ed. Alpaslan Ceylan, 3. Uluslararası Türk Şöleni Türk Kültürü Sempozyumu Bildirileri Erzurum 2012 (207-226). İstanbul: Güneş Vakfı Yayınları. Bildiri Hali: https://www.academia.edu/7847016/Bilge_Kağan_Kazıları_2001_2003_ve_Türk_Arke olojisinin_Geleceği_Türklük_Şöleni_12_Mayıs_2012_Erzurum
• BALCI, T. G. (2018). Tabgaç Devleti (386-534). (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=6J0SJGcgsSEHLKMbaa8P8A &no=Cnoww7_evm9Tw8HGEUCiPQ
• BALCI, T.G. (2021). Tabgaçlar Bozkırdan Çin Tahtına. İstanbul: Kronik Kitap.
• “Başparmak Çekişi”. Erişim 20 Haziran 2022. http://www.tirendaz.com/tr/?page_id=1278
• BAYKUZU, T. D. (2002). Kuzey Liang Hun Devleti. Türkler Ansiklopedisi (Cilt. 1, 758-762). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• BAYKUZU, T. D. (2012). Asya Hun İmparatorluğu. Konya: Kömen Yayınları.
• BAYKUZU, T. D. (2013). İslam Öncesi Orta Asya Türklerinde Kur ve Kurluk. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 53/1, 221-250. doi:10.1501/Dtcfder_0000001328
• “Bir Göktürk Sarayı-Varahşa Sarayı Duvar Resimleri”. Erişim 25 Aralık 2021. https://www.altayli.net/varahsa-sarayi-duvar-resimleri.html
• BİRİNCİ, N. (Ed.). (1997). Türk Dünyası Kültür Atlası (İslam Öncesi Dönem). (Cilt 1). İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı.
• BISHOP, C. W. (December, 1918). The horses of T’ang T’ai-tsung. The Museum Journal, IX/3- 4, 244-272. https://www.penn.museum/documents/publications/journal/09- 3and4/horses_of_tang_tsung.pdf
• BORISENKO, A.Y. ve HUDYAKOV, Yu. S. (2018). Bronze Plaques from Northern Kyrgyzstan with Representations of Horsemen. Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia, 46/3, 100-106. doi: https://doi.org/10.17746/1563- 0110.2018.46.3.100-106
• BOZCU, M. M. (2009). Bezeklik Mağara Tapınaklarındaki Duvar Resimleri. (Doktora Dersi Seminer Çalışması). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul. https://www.academia.edu/19766147/BEZEKLİK_MAĞARA_TAPINAKLARINDAK İ_DUVAR_RESİMLERİ
• BRADFORD, R. E. (2009). The Guyuan Sarcophagus: Motifs and Explication. (Phd thesis). University of Pennsylvania. https://www.proquest.com/openview/3f94d1d7bc9f9459ab05757b342d55ea/1?pqorigsite=gscholar&cbl=18750 “Cave 249 of Mogao Grottoes, Dunhuang, Gansu Province”. Erişim 28 Temmuz 2022. https://artsandculture.google.com/asset/甘肅敦煌西魏莫高窟249窟窟頂壁畫 /rgENfYg0_YfhqQ
• CİHAN, C. (2018). Türklerde Kuş Tüyünün Hâkimiyet ve Rütbe Alameti Olarak Kullanılması. Ed. Hasan Kara, Turhan Çetin ve Yusuf İnel, III. Uluslararası Sosyal Bilimler Araştırmaları Kongresi Bildiriler Kitabı (202-212). Ankara: Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi (ANKAD) Yayınları.
• CLOTTE, J. (Ed.). (2011). Rock Art in Central Asia: A Thematic Study. Paris: ICOMOS.
• COMPARETI, M. (2012). “Classical Elements in Sogdian Art: Aesop’s Fables Represented in The Mural Paintings at Penjikent”, Iranica Antiqua, XLVII, 303-316. doi: 10.2143/IA.47.0.2141966
• COQ, A. von L. (1925). Bilderatlas zur Kunst und Kulturgeschichte Mittel-Asiens (Cilt 1). Berlin: D. Reimer [etc.].
• ÇANDARLIOĞLU, G. (2012). Uygurlar. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (Cilt XLII, 242-244). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
• ÇİN ULUSAL MÜZESİ (中国国家博物馆). (2019). Çin Kültürel Miras Tarihi (Tarihi kültürel kalıntıların 2.000’den fazla enfes resmini seçin ve resim ve metinleri birleştirerek sizi muhteşem bir tarih müzesine götürün!) 文物中国史 (精选2000余幅精美历史文物图 片，以图文结合的方式，带您走进一座恢弘的历史博物馆！). EPUB, Pekin: World Book Publishing Co., Ltd. Pekin Şubesi (世界图书出版有限公司北京分公司). https://tr.tr1lib.vip/book/13843412/252c80?dsource=recommend
• “Çin tarihinde Han ve Han olmayan halklar arasında yaşanan savaşlarda kullanılan silahların ayrıntılı bir açıklaması”. Erişim 3 Şubat 2026. https://kknews.cc/history/enyl5n.html
• ÇORUHLU, Y. (2007). Erken Devir Türk Sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• ÇORUHLU, Y. (2011). Erken Devir Türk Sanatı: İç Asya’da Türk Sanatının Doğuşu ve Gelişmesi. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• ÇORUHLU, Y. (Haziran 2016). “Türk Atışı” - Türk Sanatı’nda “Geriye Dönerek Ok Atma” Teması. Türk Dünyası Araştırmaları, 222, 9-36.
• DALKHAA, S., YILMAZ, A. ve KONYAR, E. (2023). “Günümüz Moğolistan’ın Göçebe Hayatına Etnoarkeolojik Bir Bakış”, Türk Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi (TÜBAAR), 32, 65-82. doi: https://doi.org/10.22520/tubaar.1288689
• “Did the Three Kingdoms era have stirrups? When was this cavalry combat multiplier invented?”. Erişim 21 Haziran 2022. https://zhuanlan.zhihu.com/p/72354419
• DIEN, A. E. ve KNAPP, K. N. (ed). (2019). The Cambridge History of China: The Six Dynasties, 220-589 (Vol 2). United Kingdom: The Cambridge University Press.
• “Джигиты. Киргизия. Horsemen. Kyrgyzstan. 12 Wuhan International Acrobatic Art Festival 2016”. Erişim 30 Ocak 2026. https://www.youtube.com/watch?v=7f8PtLtwBN0
• DOLGAR-OOL, Ç. (2004). Altay-Sayan Kaya Resimlerine Göre Tuva Geleneksel Kültürünün Kaynakları. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, Bişkek, Kırgızistan. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=GJZSl3FiQTq1ODBrn1Fi2A &no=OpskiZk7-tdor6-Hej6iqg
• “Drevneyşiye pamitniki geroiçeskovo eposa narodov Yujnoy Sibiri”. Erişim 20 Haziran 2022. http://kronk.spb.ru/library/gryaznov-mp-1961.htm#_41
• DROMPP, M. R. (2002). The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest. Türkler Ansiklopedisi. (Cilt. 1, 480-488). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• “Eastern Han Dynasty Lady 东汉女士服”. Erişim 1 Temmuz 2022. https://dragonsarmory.blogspot.com/2019/10/eastern-han-dynasty-lady.html
• EBERHARD, W. (2022). Çin Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• ERKIPÇAK, H. T. (2022). Akhunların Bir Alt Kolu Olarak Alkan Hunları. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ege Üniversitesi, İzmir.
• ESİN, E. (1978). “İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi ve İslâma Giriş”. Türk Kültürü ElKitabı: Türk Kültür Târihinin Erken Çağları Üzerine Araştırmalar (Seri II, Cild 1/b: 1- 360). İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası.
• ESİN, E. (2004). Orta Asya’dan Osmanlıya Türk Sanatından İkonografik Motifler. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• “Fragment of a Lid (?) with a Hunting Scene 5th–6th century”. Erişim 10 Mayıs 2021. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/38464
• GÖKSU, E. (2017). Okla Yükselen Millet. Uluslararası Gazi Süleyman Paşa ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu-III (2469-2481). Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi.
• “Göktürk Horse Archer Bronze Relief”. Erişim 18 Ocak 2026. https://www.instagram.com/p/CoG78bsxKB/?img_index=2
• GÖMEÇ, S. (1997). Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
• GÖMEÇ, S. (2002). Tarihte ve Günümüzde Kırgız Türkleri. Ankara: Akçağ Yayınları.
• GÖMEÇ, S. (2008). Eski Türk Ordusunun Genel Mahiyeti. Orkun Dergisi, 130, 1-15. Erişim 20 Haziran https://www.academia.edu/35506273/Eski_Türk_Ordusunun_Genel_Mahiyeti_Prof_Dr _Saadettin_Gömeç
• GÖMEÇ, S. (2022). Köl Tigin, Bilge Kagan Ve Tunyukuk Yazitlarinin Bulunduğu Bölgelerdeki Arkeoloji Çalışmaları. Ed. Şaban Doğan, Moğolistan Kültürel Mirasi İçinde Türk Yazitlarinin Bugünü ve Geleceği Çalıştayları Bildiriler Kitabı (152-169). İzmir: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Yayınları.
• GÜLEZ, S. G. (2019). Çin Kaynaklarında Tang Hanedanlığı Dönemi Anxi (Kuça) Genel Valiliği ve Antik İpek Yolu’na Etkileri. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• GÜNERİ, S. (2019). “Altay Dağları Bölgesi Kaya Resimleri: Klasik Türk Dönemi-2 Evresi Türk Tasvir Sanatına Dair Yeni Kavramlar”, Arkeoloji ve Sanat, 159, 149-160.
• HALL, A. ve FARRELL, J. (2008). Bows and Arrows from Miran, China. Journal of the Society of Archer-Antiquaries, 51, 89-98.
• “Han Dynasty Stone Tomb Section”. Erişim 2 Şubat 2026. https://www.flickr.com/photos/101561334@N08/10131327335/in/photostream/
• “Han, Tang ve Ming hanedanlarının yay ve okları nelerdir? Her hanedanda geleneksel yayların gelişim tarihi nedir?”. Erişim 16 Ocak 2026. https://www.zhihu.com/question/292555721/answer/693172830
• HELLER, A. (2013). Preliminary Remarks on Painted Coffin Panels from Tibetan Tombs. Ed. Brandon Doston, Kazushi Iwao ve Tsuguhito Takeuchi, Scribes, texts, and rituals in Early Tibet and Dunhuang: proceedings of the third old Tibetan studies panel held at the seminar of the International Association for Tibetan Studies, Vancouver 2010 (11- 23). Wiesbaden: Reichert Verlag.
• https://www.academia.edu/4648200/Preliminary_Remarks_on_Painted_Cof_n_Panels_ from_Tibetan_Tomb “Hiç “Han-Hu Savaşı”nı yansıtan bronz bir ayna gördünüz mü?”. Erişim 2 Şubat 2026. https://www.gddaguanmuseum.com/nd.jsp?id=423
• “Historical Archery with Mongol Cavalry”. Erişim 30 Ocak 2026. https://www.youtube.com/watch?v=iPcuD2_4sz4
• “How the Hindu Bird God Garuda Came to Appear in Journey to the West”. Erişim 6 Temmuz 2022. https://journeytothewestresearch.com/2018/04/24/how-the-bird-god-garudacame-to-appear-in-journey-to-the-west/
• HUANG, B. (2021). Deciphering the Shi Jun Sarcophagus Using Sogdian Religious Beliefs, Tales, and Hymns. Religions, 12/12, 1-18. doi: https://doi.org/10.3390/rel12121060
• HUDYAKOV, Yu. S. (2014). Bronzovıye Blaşki s Izobrajeniyem Strelayuşşih Vcadnikov iz Kırgızistana i Kitaya. Vestnik Novosibirskovo Gasudarstvennovo Universiteta, 4/13, 40- 48. https://sciup.org/147219077
• “Hu-Han Savaşı Silahları Üzerine Bir Araştırma (胡汉战争兵器考)”. Erişim 21 Haziran 2022. http://m.jb.mil.cn/yjcz_4658/gbtg/201707/t20170720_35581.html
• “Hunan Changsha Ma Wangdui adlı Han hanedanı mezarı”. Erişim 19 Temmuz 2022. http://turkish.cri.cn/chinaabc/chapter20/chapter200314.htm
• “Humayinshan ve Mobei Muharebesi: Batı Han Hanedanlığı'nın Xiongnu'ya Karşı Kuzey Seferleri”. Erişim 2 Şubat 2026. https://www.allhistory.com/article/5ec5e8b9fcd3560001b7afc7
• İBEKEYEVA, S. (2015). Göktürk Devri Kazakistan Kaya Resimleri. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• İDİL, A. (2012). Yerel Kaynaklara Göre Kırgızistan Tarihi. Bişkek: Avrasyapress Basımevi. “Imperii drevnevo Kitaya. Ot Tsin’ k Han’. Velikaya smena dinastiy”. Erişim 26 Haziran 2022. http://loveread.me/view_global.php?id=54948
• “İslamiyet Öncesi Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi”. Erişim 21 Haziran 2021. https://www.arkeolojisanat.com/shop/blog/islamiyet-oncesi-turk-sanatinda-hayvansembolizmi_3_1107795.html
• I-TIEN, H. (義田,邢), (2019). “Composition, Typology, and Iconography of the “SinoBarbarian Battle Scene” in Han Mural and Pictorial Stone Carvings (漢代畫象胡漢戰 爭圖的構成、類型與意義)”, Advances in Social Science, Education and Humanities Research, 368, 63-132 + 226.
• JING, W. ve RUIWEN, S. (2018). “Mahabharata ve Elçi Salonu'nun doğu duvarındaki duvar resimleri [J]”, Saray Müzesi Dergisi, 3, 57-70 (王静,沈睿文.《摩诃婆罗多》与大使厅 东壁壁画[J]. 故宫博物院院刊, 3: 57-70).
• JULIANO, A. L. (2006a). Converging Traditions in the Imagery of Yu Hong’s Sarcophagus: Possible Buddhist Sources. Journal of Inner Asian Art and Archaeology, 1, 29-49. doi: https://doi.org/10.1484/J.JIAAA.2.301918
• JULIANO, A. L. (2006b). Chinese Pictorial Space at the Cultural Crossroads. Ed. Matteo Compareti, Paola Raffetta ve Gianroberto Scarcia, Eran ud Aneran Studies (Studies Presented to Boris Il’ič Maršak on the Occasion of His 70th Birthday) (Vol I, 293-316). Venezia: Cafoscarina. https://www.academia.edu/6567274/Ērān_ud_Anērān_Studies_Presented_to_B_I_Marš ak_1st_part_; http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/juliano.html
• JUNXI, L. ve FENG, G. (2005). Northern Wei Coffin Panel Paintings from Zhijiapu. Chinese Archaeology, 5/1, 209-217. doi:10.1515/CHAR.2005.5.1.209
• KAHRAMAN, M. (2014). İslam Öncesi Türk Savaşçısının Donanımı ve Temel Savaş Aletleri. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Trakya Üniversitesi, Edirne. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=0VD_xTN9bOGj1o3MEm9JA&no=EaX0_IQniFGfnBP5oleQDg
• KALKIR, N. (2021). “Han Hanedanlığının Savaşçı İmparatoru: Han Wu Di 汉武帝”, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 20/79, 1484-1497. doi: https://doi.org/10.17755/esosder.835869
• KANSOY, U. (2021). Türk Atışı veya Galatı Meşhur Part Atışı I: Eski Çağlarda Türk Atışı. Türkiyat Mecmuası, 31/2, 711-774. doi: https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.958889
• KAYALI, Y. (2017). Kuşan İsminin, Toplumunun ve Hükümdar Unvanlarının Kökeni Üzerine. DTCF Dergisi, 57/2, 1020-1036. doi:10.1501/Dtcfder_0000001549
• “Khalchajan”. Erişim 10 Mayıs 2021. https://fritzvoepel.net/rekonstruktion/khalchajan/ “Kırgızistan (2. Kısım) Tacikistan Ulusal Müzesi”. Erişim 14 Mayıs 2021. http://guoqing.china.com.cn/zhuanti/node_8007294.htm
• KIZLASOV, I. L. (2020). Vospriyatiye Posleduyuşçimi Kul’turami Pamitnikov Predıduşçih. Istoriko-Kul’turnıye Osobennosti Razmeşçeniya Hrama V Kotlovine Sorgá (Hakasiya). Arkeologiyanın Məseleleri–Voprosı Arheologii, 4/10, 24-46. doi: https://doi.org/10.52967/akz2020.4.10.24.46
• KIZLASOV, L. R. ve KIZLASOV, I. L. (1990). Sayan-Altay Türklerinin Yeni Runik Yazısı. Çev. Muvaffak Duranlı. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 38, 85-136. Erişim 25 Haziran 2022. https://dergipark.org.tr/tr/pub/belleten/issue/44134/544153
• KIM, H. (2020). Study of Stone-joint Metal Clamps in China and Korea during the 6th-8th Centuries. The Silk Road (The Journal of the Silk Road House), 18, 81-108. https://edspace.american.edu/silkroadjournal/wpcontent/uploads/sites/984/2021/03/Kim-Stone-Joint-Metal-Clamps.pdf
• KIM, M. (2014). Claims of Buddhist Relics in the Eastern Han Tomb Murals at Horinger: Issues in the Historiography of the Introduction of Buddhism to China. Ars Orientalis, 44, 135-154. doi: https://doi.org/10.3998/ars.13441566.0044.008
• KISELÖV, S. V. (1949). Drevnyaya istoriya Yujnoy Sibiri. Materialı i issledovaniya po arheologii SSSR (MIA), 9, 1-364. Erişim 26 Aralık 2021, http://kronk.spb.ru/library/kiselov-sv-1949-t.htm; Erişim 28 Aralık 2025. https://archaeolog.ru/media/series/mia/%D0%9C%D0%98%D0%90-9-kiselev.pdf
• KOÇYİĞİT, H. (2021). Han Hanedanliği Döneminde Hunlarin Çinlilerle Savaşlari. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Haci Bayram Veli Üniversitesi, Ankara.
• “Конные национальные игры, труппа «Галкыныш» под руководством Пыгы Байрамдурдыева, Туркменистан”. Erişim 30 Ocak 2026. https://www.youtube.com/watch?v=a1-EmokkeHk
• KONSTANTINOVİÇ, N. A. (2018). Sarmatı (Pervaya tajelaya konnitsa stepey). Rusya: Eksmo. ISBN: 978-5-04-093284-9
• “Kooros kanepe”. Erişim 20 Temmuz 2022. https://en.wikipedia.org/wiki/Kooros_couch KOROL, G. G. (2020). Novıye Nahodki Blyah v Vide Vsadnikov “Turskoy” Traditsii (Rannesrednevekovaya Metalliçeskaya Plastika Tsentral’noy Azii). Problemy Istorii, Filologii, Kul’tury, 2, 151-167. doi: 10.18503/1992-0431-2020-2-68-151–167 “Kopyönskiy Çaatas”. Erişim 18 Ocak 2026. https://old.bigenc.ru/archeology/text/2095133
• KUBAREV, V.D., TSEVEENDORJ, D. ve YAKOBSON, E. (2005). Petroglifı Tsagaan-Salaa i Baga-Oygura (Mongolskiy Altay), Ed. Anatoly Panteleevich Derevyanko, İzdatelstva İnstituta Arheologii g Etnografii SO RAN (Ин-т археологии и этнографии СО РАН), Novosibirsk – Ulan Bator – Yudjin.
• KUHRT, A. ve Sherwin-White, S. (Ed.). (1987). Hellenism in The East. Berkley ve Los Angeles: University of California Press.
• KURBANOV, A. (2010). The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis, Vol I-II. (PhD thesis). the Department of History and Cultural Studies of the Free University, Berlin. Erişim 10 Mayıs 2021. https://refubium.fuberlin.de/bitstream/handle/fub188/8366/01_Text.pdf?sequence=1&isAllowed=y ve https://refubium.fuberlin.de/bitstream/handle/fub188/8366/02_Illustrations.pdf?sequence=2&isAllowed=y
• KURBANOV, A. (2014). The Hephthalites: iconographical materials. Tyragetia (Serie Nouă), VIII/1, 317-334.
• KUZUOĞLU, R. ve Gökçek, L. G. (2005). 2003 Yılı Bilge Kagan Anıt Mezar Kazısı. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7/13, 29-58. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/844438
• LERNER, J. A. (December 2005). Aspects of Assimilation: The Funerary Practices and Furnishings of Central Asians in China. Sino-Platonic Papers, 168, 1-68.
• LEWIS, M. E. (2016). Imperii drevnevo Kitaya. Ot Tsin’ k Han’: Velikaya smena dinastiy. (Çev. Sergey A. Belousov). Moskva: Tsentrpoligraf. ISBN: 978-5-227-06557-5.
• “Linyi Yinan Beizhai Han Mezarı Müzesi, Yinan Han Mezarı Taş Oymaları, Yinan Han Mezar Kompleksi”. Erişim 3 Şubat 2026. https://www.sohu.com/a/315612690_120143233 “Litsa iz proşlovo”. Erişim 19 Temmuz 2022. http://branibor.blogspot.com/2016/11/blogpost_492.html?zx=d3b44e28fa41b3a0
• “Liu Bang’in Şiiri, Güçlü Rüzgârın Şarkısı”. Erişim 6 Mayıs 2021. http://dragonsarmory.blogspot.com/2019/04/liu-bangs-poem-song-of-mighty-wind.html
• LIU, C. J. (2005). Ritual Concepts and Political Factors in The Making of Tang Dynasty Princess Tombs (643-706 A.D.). (PhD thesis). School of Oriental and African Studies University, London. doi: https://doi.org/10.25501/SOAS.00029229
• “Luçnik strelyayuşçiy na skaku. Halçayan. Glina s okraskoy. Rubej n. e.”. Erişim 10 Mayıs 2021. http://contrafacts.ru/foto/foto42.php
• MAHMÛD EL-KÂŞGARÎ. (2007). Dîvân-ü Lugâti’t-Türk. (Çev. ve düzenleme Serap Tuba Yurteser ve Seçkin Erdi). İstanbul: Kabalcı Yayınevi. (Özgün eser 1072-1074 tarihlidir).
• MAKSUD, F. ve MURADALIYEV, R. (Temmuz 2020). Göktürkler ve Üzenginin Yayılması Üzerine. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2/4, 287-302. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gttad/article/767100
• MARTINOV, A.İ. (2013). Altay Kaya Resimleri: Biçiktu-Boom. (Çev. Z. Bağlan Özer). Ankara: Atatürk Kültür, Ankara: Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi.
• MIZRAK, E. Ç. (2014). Yüeh-Chih’lerin Kökenleri Ve Göç Süreçleri. Tarih Okulu Dergisi (TOD), 7/XIX, 371-404. doi: http://dx.doi.org/10.14225/Joh588
• MIZRAK, E. Ç. (2017). Bozkır Kavimleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• “Mission Pelliot, Touen-houang 1., PL. XLIII.”. Erişim 10 Mayıs 2021. http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B6-3/V-1/images/PDF/0099.pdf
• “Mogao Grottoes Cave 249”. Erişim 4 Temmuz 2022. https://www.edunhuang.com/cave/10.0001/0001.0001.0249
• MOR, G. (2016). Divanü Lûgati’t Türk’te Kuş Adları Üzerine Bir İnceleme. Researcher: Social Science Studies, 4/7, 74-95. doi:10.18301/rss.71
• NICOLLE, D. ve MCBRIDE, A. (2011). Attila ve Göçer Kavimler. çev. Levent Cinemre. Ed. Martin Windrow. İstanbul: Türkiye İşbankası Kültür Yayınları.
• NIKONOROV, V. P. (1997). Armies of Bactria 700 BC-450 AD (Vol II). Yorkshire, UK: Montvert Publications.
• OKTAY ÇEREZCİ, J. Ö. (2013). Orta ve İç Asya’da VI-IX. Yüzyıllar Arasında Maden Sanatı: Göktürk Devri, (Yayınlanmamış Doktora tezi), Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• OKTAY ÇEREZCİ, J. Ö. (2020). Göktürkler Dönemi Maden Sanatı ve İşçiliği. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• OKTAY ÇEREZCİ, J. Ö. (2024a). Göktürk Dönemi Sanatından İzlerle Hazar Dönemi Sanatı. Ed. Beyza Nur Çeçdepe. Yeditepe Yayınevi, İstanbul.
• OKTAY ÇEREZCİ, J. Ö. (2024b). “Hazar Dönemi Kale Duvarlarındaki Tasvirler Üzerine”. Ed. Candan Ülkü, Halil Elemana, 26. Orta Çağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı (779-814). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
• OLBRYCHT, M. (2015). Arsacid Iran and The Nomads of Central Asia-Ways of Cultural Transfer Some Preliminaries. Bonn Contributions to Asian Archaeology, 7, 333-390. doi: https://doi.org/10.6084/m9.figshare.9746519
• ÖGEL, B. (2015). Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi (Cilt. 1). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• ÖZKAYA, A. S. (2019). Kültür Tasnifi ve Türk Askerî Kültürüne Giriş. Ed. A. Sefa Özkaya, Hunlar’dan Günümüze Türk Askerî Kültürü (Tarih, Strateji, İstihbarat, Teşkilat, Teknoloji) (11-141). İstanbul: Kronik Kitap.
• ÖZTÜRK, R. (2007). Grek ve Latin Kaynaklarına Göre İskit, Sarmat ve Avrupa Hunlarında Askeri Kültür (M.Ö. V. YY-M.S. VI. YY). (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Gazi Üniversitesi, Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=3E3SNx5SkustVuLfqmVp4g &no=3aRWOYCEIYQzGuuXLE-ghA
• PASHAZANOUS, H. (h.ş. 1401/2022). A study of Iranian Hunting Scenes and Motifs on the Ancient Chinese and Sogdian Tombs and its Relationship with the Concept of “Paradise of Xiwangmu”, Honar-Ha-Ye-Ziba: Honar-Ha-Ye-Tajassomi, 27/2, 49-57. https://sid.ir/paper/985804/fa
• PAUL, P. (2003). Les grottes de Touen-Houang (Vol. I-VI). Ulusal Bilişim Enstitüsü “Dijital İpek Yolu” / Toyo Bunko, 2003. Erişim 4 Temmuz 2022. https://codh.repo.nii.ac.jp/?action=pages_view_main&active_action=repository_view_ main_item_detail&item_id=198&item_no=1&page_id=30&block_id=41
• PAUL, P. (1920-24). Les grottes de Touen-Houang (Vol. I-VI). Paris: Librarie Paul Geuthne.
• PCHELIN, N. (2014). Turfan. Expedition Silk Road: journey to the West: treasures from the Hermitage/ Exhibition catalogue (64-78). Hermitage Amsterdam: De Nieuwe Kerk.
• POLOS’MAK, N. ve BOGDANOV, Y. (2016). Noin-ulinskaya kollektsiya. Rezul’tatı rabotı rossiysko-mongol’koy ekspeditsii, 2006–2012 gg. Novosibirsk: INFOLIO.
• PUGACHENKOVA, G. A., DAR, S. R., SHARMA, R. C., JOYENDA, M. A. ve SIDDIQI, H. (1994). Kushan Art. Ed. János Harmatta. History of Civilizations of Central Asia, Vol II, (323-385). France: UNESCO Publishing.
• ROUX, J. P. (1972). “Türk Göçebe San‘atının Dini Bakımdan Anlamı”. Türk Kültürü El-Kitabı: İslamiyetten Önceki Türk San‘atı Hakkında Araştırmalar (Cilt: II, Kısım I a: 74-87, Ekler: 433-436). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• SAMASHEV, Z. (2013). Köne Türki Grafïkası. Astana: Prosper Print “Sayanskoye kol’tso Rossii #5 Sulekskaya i Oşkol’skaya pisanitsı”. Erişim 27 Haziran 2022. https://yarodom.livejournal.com/1992383.html
• SAVAŞ, M. M. (2021). Ak Hunlar. İstanbul: Selenge Yayınları.
• SAZAK, G. (2013). Varahşa Sarayı Duvar Resimleri. Tarih Dergisi, 57/1, 1-23. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/102227
• “Shandong Eyalet Müzesi/IMG_7368.JPG”. Erişim 2 Şubat 2026. https://echo978.pixnet.net/albums/218829517/photos/2332632301
• “Shandong Eyalet Müzesi, Linyi Belediye Müzesi ve Xuzhou Han Hanedanı Taş Kabartma Müzesi koleksiyonlarından “Han ve Hu Hanedanları Arasındaki Savaşlar”ı tasvir eden Han Hanedanı taş kabartmalarının keyfini çıkarın”. Erişim 2 Şubat 2026. https://www.sohu.com/a/169158168_772510#google_vignette
• “Shanxi Museum-Tomb of Yu Hong”. Erişim 24 Ekim 2021. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7d/Shanxi_Museum_- _tomb_of_Yu_Hong_2.JPG
• SINOR, D. (2002). [Kök] Türk İmparatorluğunun Kuruluş ve Yıkılışı. Der. Denis Sinor. İç Asya Tarihi (383-424). İstanbul: İletişim Yayınevi.
• “Sulek Pisinitsa - Pichiktig-Tak”. Erişim 28 Haziran 2022. https://megalithica.ru/sulekskayapisanicza-pichiktig-tak.html
• “Sulekskaya pisanitsa 4/7”. Erişim 28 Haziran 2022. https://wikimapia.org/15182830/Sulekskaya-pisanitsa#/photo/2753305
• SUNG, Je H. (2019). A Study of 'Parthian Shot' in Parthia Era. The Korean Journal of History for Physical Education, Sport, and Dance, 24/4, 83-99. doi: https://doi.org/10.24826/KHSPESD.24.4.6
• “Swat Bowl”. Erişim 10 Mayıs 2021. https://www.britishmuseum.org/collection/object/A_1963-1210-1
• TANABE, K. (1989). A Discussion of One Kushano-Sasanian Silver Plate and Relation to Gandharan Art. Orient, 25, 51-80. doi:https://doi.org/10.5356/ORIENT1960.25.51
• “Tang Cavalry 大唐骑兵”. Erişim 5 Temmuz 2022. http://dragonsarmory.blogspot.com/2016/10/tang-cavalry.html
• “Tang Gilded Bronze Ornament”. Erişim 18 Ocak 2026. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=101296625
• TAO, T. ve WERTMANN, P. (2010). The coffin paintings of the Tubo period from the northern Tibetan Plateau. Ed. Mayke Wagner ve Wang Wei. Archäologie in China – Bridging
• Eurasia (Vol. 1, 187-212). Mainz: Deutsches Archäologisches Institut, EurasienAbteilung, Außenstelle Peking. https://www.dainst.blog/bridging-eurasia/wpcontent/uploads/sites/2/2020/05/ACEA1_2010_Tong-Wertmann_TUBO.pdf
• TAŞAĞIL, A. (Haz.) (2007). Türk Dünyası Kültür Atlası (İslam Öncesi Dönem), I. İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı.
• TAŞAĞIL, A. (2012). Türk. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (Cilt XLI, 467-474).
• İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
• TAŞAĞIL, A. (2018). Türk Model Devleti Gök Türkler. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
• TAŞAĞIL, A. (2020). Bozkırların İlk İmparatorluğu Hunlar. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• “The search for immortality: The Tomb of Lady Dai”. Erişim 20 Temmuz 2022. https://smarthistory.org/tomb-of-lady-dai/
• “The Second Coffin of Lady Dai”. Erişim 28 Temmuz 2022. https://www2.oberlin.edu/images/Art250/250-120.JPG
• “THE SOGDIANS Influencers on the Silk Roads”. Erişim 20 Haziran 2022. https://sogdians. si.edu/the-sogdians-at-home/
• “The Yu Hong Tomb of the Sui in Taiyuan, Shanxi Province”. Erişim 20 Haziran 2022. http://www.china.org.cn/e-kaogu/1999zhong/k-8.htm
• TOK, Z. (2020). Tuyuhun Tarihi (MS III.-VII. Yüzyıl). (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=UpF5A6yVXVXBdHgQtmLti w&no=OHZERrXId4EPA0NmIhr9vg
• TOK, Z. (2021) Bozkırın Kayıp Hakimi Tuyuhun Devleti (MS III.-VII. Yüzyıl). Ed. Doğan Mert Demir. İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
• “Tomb of Yu Hong”. Erişim 8 Şubat 2021. https://en.wikipedia.org/wiki/Tomb_of_Yu_Hong TORAMAN, A. (2024). Arkeolojik Veriler Işiğinda Türklerde At Koşumlari ve Savaş Aletleri - Altay Bölgesi. Ankara: Sonçağ Akademi.
• “Total War” Üç Krallık temasına mı sahip olacak? Üç Krallık dönemindeki gerçek savaşlar ve silahlar hakkında konuşun”. Erişim 6 Mayıs 2021. https://zhuanlan.zhihu.com/p/32951431
• “Tun-huang Bin Buddha Mağaraları”. Erişim 8 Mayıs 2021. http://www.turkbilimi.com/tunhuang-bin-buddha-magaralari-mo-kao-magaralari-turkler/
• USKİNOVNA, A. G. ve MUSURMONKULOVNA, A. Z. (January-2019). Culture and Art of the Kushan Kingdom. East African Scholars Multidisciplinary Bulletin, 2/1, 1-3. doi: 10.36349/easmb.2019.v02i01.001
• “Üç metrelik silahlar sadece bir piyade savaşında mı dizilebilir? Çince “zhangba mızrağı”nı biliyor musunuz (3) (步战三米大枪只能列阵？你了解中国“丈八矛”吗（三）)”. Erişim 21 Haziran 2022. https://www.bilibili.com/read/cv3883720
• ÜREN, U. (Aralık 2019). Doğu Avrupa’da Kafatası Şekillendirme Geleneği ve Batı Hunları. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4/2, 55-83. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/892419
• “WLB Cod.bibl.fol.23 Stuttgart Psalter”. Erişim 30 Ocak 2026. https://manuscriptminiatures.com/4868/13187#image
• “Восточная стена: Живопись Афрасиаба. Л. И. Альбаум”. Erişim 24 Şubat 2026. https://historicus.media/vostochnaya-stena
• WUJUN, S. (武军, 孙). (2012). Kuzey Hanedanları, Sui ve Tang Hanedanlıklarında Çin’deki Soğd Mezarlarının Görüntüleri Üzerine Kültürel ve Estetik Araştırma (北朝隋唐入华 粟特人墓葬图像的文化与审美研究). (PhD thesis). China, Northwestern University
• WUJUN, S. (2014) Çin’deki Soğdlu Mezarlarında Yansıyan Cenaze ve Dini Kültür, Çin: Çin Sosyal Bilimler Yayınevi (入华粟特人墓葬图像的丧葬与宗教文化，孙武军[专著]， 中国社会科学出版社).
• “Wu Liang Tapınağı"nın taş oymalarının kopyalanması (Bölüm 11/2)”. Erişim 3 Şubat 2026. https://collections.culture.tw/ntm_collectionsweb/collection.aspx?GID=M7MSMIMXM 2
• YABALAK, H. (2019). Afrasyab Duvar Resimlerinin İkonografik Çözümlemesi. (Yayınlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi). Akdeniz Üniversitesi, Antalya. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
• YATSENKO, S. A. (2011). 6. YY’ın İkinci Yarısı-8. YY’ın İlk Yarısı (Ötekilerin İmajları)-II. Çev. Hicran Karataş. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 3/11, 112-141. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/155379
• YEVTYUHOVA, L. A. (1948). Arheologiçeskiye Pamitniki Yeniseykih Kırgızov (Hakasov). Abakan: Hakasskiy Nauçno-issledovatelʹskiy İnstitut Yazıka lit. i İstorii.
• YILDIZ, N. (2017). İslamiyet Öncesi Türk Sanatında Av Sahneleri ve Hayvan Mücadele Sahnelerinin İkonografisi. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Uludağ Üniversitesi, Bursa.
• https://www.academia.edu/43506847/%C4%B0slamiyet_%C3%96ncesi_T%C3%BCrk _Sanat%C4%B1nda_Av_Sahneleri_ve_Hayvan_M%C3%BCcadele_Sahnelerinin_%C4 %B0konografisi
• “Yinan’daki Doğu Han Hanedanlığı Taş Kabartma Mezarı”. Erişim 3 Şubat 2026. http://www.jiaxiangwang.com/arch/a-sdlinyi-yinan-donghanhuaxiang.htm “Yinan Han Türbeleri ve Xinliang Köprüsü”. Erişim 3 Şubat 2026. https://www.lifeweek.com.cn/article/7406
• YORULMAZOĞLU, E. İ. (2021). İslamiyetten Önce Türkler: Yabancı Kaynaklara Dayalı Bir Tarih Araştırması. İstanbul: İnkılap Kitapevi.
• YUANLIN, Z. (张元林) (Ocak 2002). Çin’deki Dunhuang Duvar Resimlerinin Tam Koleksiyonu: Batı Wei Hanedanlığı (Cilt 2). ([中国美术分类全集]中国敦煌壁画全集 2 西魏), Çin: Tianjin Halkın Güzel Sanatlar Yayınevi (天津人民美术出版社).
• YÜCEL, Ü. (1999). Türk Okçuluğu. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• YÜ, Y. (2002). Hsiung-nu (Şyunğ-nu). Çev. Selçuk Esenbel. Erken İç Asya Tarihi (167-208). Der. Denis Sinor. İstanbul: İletişim Yayınevi.