ASYA’DA MÜSLÜMAN OLMAYAN TÜRK DEVLETLERİNDE TÜRK ATIŞI

Öz

Türk atışı/Part atışı, süvarilerin dörtnala giderken 180 derece dönüp isabetli oklar atması yöntemine verilen addır. Türk Atışı, Orta Asya göçebeleri tarafından kullanılan ünlü bir süvari atış tekniğidir. Bu atış tekniği, proto-Türkler ve Türk hanedanları tarafından Partlar kurulmadan önce, Partlar döneminde ve Part Devleti yıkıldıktan sonra sürekli olarak uygulanmıştır. Dolayısıyla bahsettiğimiz atış tekniğine Türk atışı demek daha doğru olacaktır. Ancak akademik camiada bu atışa ısrarla Part atışı adı verilmektedir. Yakın zamanda yazılmış olan “Türk Atışı veya Galatı Meşhur Part Atışı I: Eski Çağlarda Türk Atışı” adlı makalede bu atış tekniğinin proto-Türkler devrinde uygulandığı ortaya konulmuştur. Bu çalışmada ise Asya’da kurulan Müslüman olmayan Türk devletlerinde MÖ 209 yılından MS 931 yılına kadar Türk atış tekniğinin izleri araştırılmıştır. Elde edilen tarihi kanıtlar sayesinde Asya Hun Devleti, Kuzey Liang Hun Devleti, Kuşan Devleti, Tuoba Devleti, Tuyuhun Devleti, Akhun Devleti, Göktürk Devleti, Uygur Devleti ve Büyük Kırgız Devleti döneminde “Türk atışı” yönteminin yaklaşık 522 yıllık bir zaman diliminde kesintisiz bir şekilde uygulandığı tespit edilmiştir. Çok çeşitli türlerdeki binlerce arkeolojik malzeme titiz bir şekilde taranmış ve incelenmiştir. Arkeolojik malzemelerden elde edilen verileri pekiştirmek ve daha anlaşılır bir hale getirmek amacıyla ana kaynaklar ve araştırma eserlerden yararlanılmıştır. Her bölüm, incelenen devletin tarihi hakkında en temel ve gerekli malumat ile başlatılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Part Atışı
• Türk Atışı
• Müslüman Olmayan Türk Devletleri
• Süvari Okçu
• Piyade Okçu

Turkish Shot in Non-Muslim Turkic States in Asia

Öz

Turkish shot/Parthian shot is the name given to the method of cavalrymen turning 180 degrees while galloping and shooting accurate arrows. This shooting technique was continuously used by the proto-Turks and Turkish dynasties before the establishment of the Parthians, during the Parthian period and after the collapse of the Parthian State. Therefore, it would be more accurate to call the shooting technique we are talking about Turkish shooting. However, in the academic community, this shooting is persistently called Parthian shooting. In the recently written article titled “Turkish Shot or Common Mistake Parthian Shot I: Turkish Shot in Ancient Ages”, it has been revealed that this shooting technique was applied in the proto-Turkish period. In this study, traces of Turkish shooting technique were investigated in non-Muslim Turkish states established in Asia from 209 BC to 931 AD. Thanks to the historical evidence obtained, it was determined that the "Turkish shooting" method was applied for approximately 522 years uninterruptedly in Asian Hun State, Northern Liang Hun State, Kushan State, Tuoba State, Tuyuhun State, Akhun State, Gokturk State, Uyghur State and Great Kyrgyz State. Obtaining this evidence required a laborious and eye-straining effort. Primary sources (the Chinese Chronicles and the Divan-i Lugati't-Türk) and research works were used to reinforce and clarify the data obtained from the archaeological materials. Each chapter begins with the most basic and essential information about the history of the state being examined.

Anahtar Kelimeler

• the Parthian Shot
• the Turkish Shot
• non-Muslim Turkish States
• Cavalry Archer
• Infantry Archer

Kaynakça

1. ALBERT, G. (1912). Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch-Türkistan (Cilt 1). Berlin: Druck und Verlag Von Georg Reimer.
2. APPELGREN-KIVALO, H. (Ed.). (1931). Alt-Altaische Kunstdenkmaler: Briefe und Bildermaterial von J.R. Aspelins Reisen in Sibirien und der Mongolei 1887-1889 (Cilt 1). Helsingfors/Helsinki: Helsingfors K.F. Puromies Buchdruckerei/National Institute of Informatics and Toyo Bunko.
3. “Arkheologiçeskoye slavyano-ariyskih arodov v Sibiri do Yermaka”. Erişim 26 Aralık 2021. https://lsvsx.livejournal.com/729853.html?amp=1
4. “Asian Traditional Archery Research Network (ATARN)”. Erişim 23 Haziran 2022. https://www.atarn.org/letters/ltr_feb99.htm
5. “Ay’ı Kollarınızda Tutmak: İskit Bileşik Yayı (1. Kısım) 怀中揽月：斯基泰复合弓（上）”. Erişim 23 Haziran 2022. https://www.fx361.com/page/2016/0825/460537.shtml
6. BABAYAR, G. (2002). Göktürk Kağanlığı Döneminde Batı Türkistan Yönetimi. Türkler Ansiklopedisi. (Cilt II, 75-194). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
7. BAHAR, H. (2009). The Excavation and The Conservation of Bilge Khan Monumental Grave Complex in Mongolia. 22nd CIPA Symposium, October 11-15. Kyoto, Japan. Erişim 28 Ekim 2019. https://www.academia.edu/197861/Bilge_Khan_Excavations_of_Mongolia_in_2001_2 003
8. BAHAR, H. (2016). Bilge Kağan Kazıları 2001, 2003 ve Türk Arkeolojisinin Geleceği. Ed. Alpaslan Ceylan, 3. Uluslararası Türk Şöleni Türk Kültürü Sempozyumu Bildirileri Erzurum 2012 (207-226). İstanbul: Güneş Vakfı Yayınları. Bildiri Hali: https://www.academia.edu/7847016/Bilge_Kağan_Kazıları_2001_2003_ve_Türk_Arke olojisinin_Geleceği_Türklük_Şöleni_12_Mayıs_2012_Erzurum

9. BALCI, T. G. (2018). Tabgaç Devleti (386-534). (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=6J0SJGcgsSEHLKMbaa8P8A &no=Cnoww7_evm9Tw8HGEUCiPQ
10. BALCI, T.G. (2021). Tabgaçlar Bozkırdan Çin Tahtına. İstanbul: Kronik Kitap.
11. “Başparmak Çekişi”. Erişim 20 Haziran 2022. http://www.tirendaz.com/tr/?page_id=1278
12. BAYKUZU, T. D. (2002). Kuzey Liang Hun Devleti. Türkler Ansiklopedisi (Cilt. 1, 758-762). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
13. BAYKUZU, T. D. (2012). Asya Hun İmparatorluğu. Konya: Kömen Yayınları.
14. BAYKUZU, T. D. (2013). İslam Öncesi Orta Asya Türklerinde Kur ve Kurluk. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 53/1, 221-250. doi:10.1501/Dtcfder_0000001328
15. “Bir Göktürk Sarayı-Varahşa Sarayı Duvar Resimleri”. Erişim 25 Aralık 2021. https://www.altayli.net/varahsa-sarayi-duvar-resimleri.html
16. BİRİNCİ, N. (Ed.). (1997). Türk Dünyası Kültür Atlası (İslam Öncesi Dönem). (Cilt 1). İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı.
17. BISHOP, C. W. (December, 1918). The horses of T’ang T’ai-tsung. The Museum Journal, IX/3- 4, 244-272. https://www.penn.museum/documents/publications/journal/09- 3and4/horses_of_tang_tsung.pdf
18. BORISENKO, A.Y. ve HUDYAKOV, Yu. S. (2018). Bronze Plaques from Northern Kyrgyzstan with Representations of Horsemen. Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia, 46/3, 100-106. doi: https://doi.org/10.17746/1563- 0110.2018.46.3.100-106
19. BOZCU, M. M. (2009). Bezeklik Mağara Tapınaklarındaki Duvar Resimleri. (Doktora Dersi Seminer Çalışması). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul. https://www.academia.edu/19766147/BEZEKLİK_MAĞARA_TAPINAKLARINDAK İ_DUVAR_RESİMLERİ
20. BRADFORD, R. E. (2009). The Guyuan Sarcophagus: Motifs and Explication. (Phd thesis). University of Pennsylvania. https://www.proquest.com/openview/3f94d1d7bc9f9459ab05757b342d55ea/1?pqorigsite=gscholar&cbl=18750 “Cave 249 of Mogao Grottoes, Dunhuang, Gansu Province”. Erişim 28 Temmuz 2022. https://artsandculture.google.com/asset/甘肅敦煌西魏莫高窟249窟窟頂壁畫 /rgENfYg0_YfhqQ
21. CİHAN, C. (2018). Türklerde Kuş Tüyünün Hâkimiyet ve Rütbe Alameti Olarak Kullanılması. Ed. Hasan Kara, Turhan Çetin ve Yusuf İnel, III. Uluslararası Sosyal Bilimler Araştırmaları Kongresi Bildiriler Kitabı (202-212). Ankara: Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi (ANKAD) Yayınları.
22. CLOTTE, J. (Ed.). (2011). Rock Art in Central Asia: A Thematic Study. Paris: ICOMOS.
23. COMPARETI, M. (2012). “Classical Elements in Sogdian Art: Aesop’s Fables Represented in The Mural Paintings at Penjikent”, Iranica Antiqua, XLVII, 303-316. doi: 10.2143/IA.47.0.2141966
24. COQ, A. von L. (1925). Bilderatlas zur Kunst und Kulturgeschichte Mittel-Asiens (Cilt 1). Berlin: D. Reimer [etc.].
25. ÇANDARLIOĞLU, G. (2012). Uygurlar. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (Cilt XLII, 242-244). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
26. ÇİN ULUSAL MÜZESİ (中国国家博物馆). (2019). Çin Kültürel Miras Tarihi (Tarihi kültürel kalıntıların 2.000’den fazla enfes resmini seçin ve resim ve metinleri birleştirerek sizi muhteşem bir tarih müzesine götürün!) 文物中国史 (精选2000余幅精美历史文物图 片，以图文结合的方式，带您走进一座恢弘的历史博物馆！). EPUB, Pekin: World Book Publishing Co., Ltd. Pekin Şubesi (世界图书出版有限公司北京分公司). https://tr.tr1lib.vip/book/13843412/252c80?dsource=recommend
27. “Çin tarihinde Han ve Han olmayan halklar arasında yaşanan savaşlarda kullanılan silahların ayrıntılı bir açıklaması”. Erişim 3 Şubat 2026. https://kknews.cc/history/enyl5n.html
28. ÇORUHLU, Y. (2007). Erken Devir Türk Sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
29. ÇORUHLU, Y. (2011). Erken Devir Türk Sanatı: İç Asya’da Türk Sanatının Doğuşu ve Gelişmesi. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
30. ÇORUHLU, Y. (Haziran 2016). “Türk Atışı” - Türk Sanatı’nda “Geriye Dönerek Ok Atma” Teması. Türk Dünyası Araştırmaları, 222, 9-36.
31. DALKHAA, S., YILMAZ, A. ve KONYAR, E. (2023). “Günümüz Moğolistan’ın Göçebe Hayatına Etnoarkeolojik Bir Bakış”, Türk Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi (TÜBAAR), 32, 65-82. doi: https://doi.org/10.22520/tubaar.1288689
32. “Did the Three Kingdoms era have stirrups? When was this cavalry combat multiplier invented?”. Erişim 21 Haziran 2022. https://zhuanlan.zhihu.com/p/72354419
33. DIEN, A. E. ve KNAPP, K. N. (ed). (2019). The Cambridge History of China: The Six Dynasties, 220-589 (Vol 2). United Kingdom: The Cambridge University Press.
34. “Джигиты. Киргизия. Horsemen. Kyrgyzstan. 12 Wuhan International Acrobatic Art Festival 2016”. Erişim 30 Ocak 2026. https://www.youtube.com/watch?v=7f8PtLtwBN0
35. DOLGAR-OOL, Ç. (2004). Altay-Sayan Kaya Resimlerine Göre Tuva Geleneksel Kültürünün Kaynakları. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, Bişkek, Kırgızistan. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=GJZSl3FiQTq1ODBrn1Fi2A &no=OpskiZk7-tdor6-Hej6iqg
36. “Drevneyşiye pamitniki geroiçeskovo eposa narodov Yujnoy Sibiri”. Erişim 20 Haziran 2022. http://kronk.spb.ru/library/gryaznov-mp-1961.htm#_41
37. DROMPP, M. R. (2002). The Yenisei Kyrgyz from Early Times to the Mongol Conquest. Türkler Ansiklopedisi. (Cilt. 1, 480-488). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
38. “Eastern Han Dynasty Lady 东汉女士服”. Erişim 1 Temmuz 2022. https://dragonsarmory.blogspot.com/2019/10/eastern-han-dynasty-lady.html
39. EBERHARD, W. (2022). Çin Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
40. ERKIPÇAK, H. T. (2022). Akhunların Bir Alt Kolu Olarak Alkan Hunları. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ege Üniversitesi, İzmir.
41. ESİN, E. (1978). “İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi ve İslâma Giriş”. Türk Kültürü ElKitabı: Türk Kültür Târihinin Erken Çağları Üzerine Araştırmalar (Seri II, Cild 1/b: 1- 360). İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası.
42. ESİN, E. (2004). Orta Asya’dan Osmanlıya Türk Sanatından İkonografik Motifler. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
43. “Fragment of a Lid (?) with a Hunting Scene 5th–6th century”. Erişim 10 Mayıs 2021. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/38464
44. GÖKSU, E. (2017). Okla Yükselen Millet. Uluslararası Gazi Süleyman Paşa ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu-III (2469-2481). Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi.
45. “Göktürk Horse Archer Bronze Relief”. Erişim 18 Ocak 2026. https://www.instagram.com/p/CoG78bsxKB/?img_index=2
46. GÖMEÇ, S. (1997). Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
47. GÖMEÇ, S. (2002). Tarihte ve Günümüzde Kırgız Türkleri. Ankara: Akçağ Yayınları.
48. GÖMEÇ, S. (2008). Eski Türk Ordusunun Genel Mahiyeti. Orkun Dergisi, 130, 1-15. Erişim 20 Haziran https://www.academia.edu/35506273/Eski_Türk_Ordusunun_Genel_Mahiyeti_Prof_Dr _Saadettin_Gömeç
49. GÖMEÇ, S. (2022). Köl Tigin, Bilge Kagan Ve Tunyukuk Yazitlarinin Bulunduğu Bölgelerdeki Arkeoloji Çalışmaları. Ed. Şaban Doğan, Moğolistan Kültürel Mirasi İçinde Türk Yazitlarinin Bugünü ve Geleceği Çalıştayları Bildiriler Kitabı (152-169). İzmir: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Yayınları.
50. GÜLEZ, S. G. (2019). Çin Kaynaklarında Tang Hanedanlığı Dönemi Anxi (Kuça) Genel Valiliği ve Antik İpek Yolu’na Etkileri. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
51. GÜNERİ, S. (2019). “Altay Dağları Bölgesi Kaya Resimleri: Klasik Türk Dönemi-2 Evresi Türk Tasvir Sanatına Dair Yeni Kavramlar”, Arkeoloji ve Sanat, 159, 149-160.
52. HALL, A. ve FARRELL, J. (2008). Bows and Arrows from Miran, China. Journal of the Society of Archer-Antiquaries, 51, 89-98.
53. “Han Dynasty Stone Tomb Section”. Erişim 2 Şubat 2026. https://www.flickr.com/photos/101561334@N08/10131327335/in/photostream/
54. “Han, Tang ve Ming hanedanlarının yay ve okları nelerdir? Her hanedanda geleneksel yayların gelişim tarihi nedir?”. Erişim 16 Ocak 2026. https://www.zhihu.com/question/292555721/answer/693172830
55. HELLER, A. (2013). Preliminary Remarks on Painted Coffin Panels from Tibetan Tombs. Ed. Brandon Doston, Kazushi Iwao ve Tsuguhito Takeuchi, Scribes, texts, and rituals in Early Tibet and Dunhuang: proceedings of the third old Tibetan studies panel held at the seminar of the International Association for Tibetan Studies, Vancouver 2010 (11- 23). Wiesbaden: Reichert Verlag.
56. https://www.academia.edu/4648200/Preliminary_Remarks_on_Painted_Cof_n_Panels_ from_Tibetan_Tomb “Hiç “Han-Hu Savaşı”nı yansıtan bronz bir ayna gördünüz mü?”. Erişim 2 Şubat 2026. https://www.gddaguanmuseum.com/nd.jsp?id=423
57. “Historical Archery with Mongol Cavalry”. Erişim 30 Ocak 2026. https://www.youtube.com/watch?v=iPcuD2_4sz4
58. “How the Hindu Bird God Garuda Came to Appear in Journey to the West”. Erişim 6 Temmuz 2022. https://journeytothewestresearch.com/2018/04/24/how-the-bird-god-garudacame-to-appear-in-journey-to-the-west/
59. HUANG, B. (2021). Deciphering the Shi Jun Sarcophagus Using Sogdian Religious Beliefs, Tales, and Hymns. Religions, 12/12, 1-18. doi: https://doi.org/10.3390/rel12121060
60. HUDYAKOV, Yu. S. (2014). Bronzovıye Blaşki s Izobrajeniyem Strelayuşşih Vcadnikov iz Kırgızistana i Kitaya. Vestnik Novosibirskovo Gasudarstvennovo Universiteta, 4/13, 40- 48. https://sciup.org/147219077
61. “Hu-Han Savaşı Silahları Üzerine Bir Araştırma (胡汉战争兵器考)”. Erişim 21 Haziran 2022. http://m.jb.mil.cn/yjcz_4658/gbtg/201707/t20170720_35581.html
62. “Hunan Changsha Ma Wangdui adlı Han hanedanı mezarı”. Erişim 19 Temmuz 2022. http://turkish.cri.cn/chinaabc/chapter20/chapter200314.htm
63. “Humayinshan ve Mobei Muharebesi: Batı Han Hanedanlığı'nın Xiongnu'ya Karşı Kuzey Seferleri”. Erişim 2 Şubat 2026. https://www.allhistory.com/article/5ec5e8b9fcd3560001b7afc7
64. İBEKEYEVA, S. (2015). Göktürk Devri Kazakistan Kaya Resimleri. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
65. İDİL, A. (2012). Yerel Kaynaklara Göre Kırgızistan Tarihi. Bişkek: Avrasyapress Basımevi. “Imperii drevnevo Kitaya. Ot Tsin’ k Han’. Velikaya smena dinastiy”. Erişim 26 Haziran 2022. http://loveread.me/view_global.php?id=54948
66. “İslamiyet Öncesi Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi”. Erişim 21 Haziran 2021. https://www.arkeolojisanat.com/shop/blog/islamiyet-oncesi-turk-sanatinda-hayvansembolizmi_3_1107795.html
67. I-TIEN, H. (義田,邢), (2019). “Composition, Typology, and Iconography of the “SinoBarbarian Battle Scene” in Han Mural and Pictorial Stone Carvings (漢代畫象胡漢戰 爭圖的構成、類型與意義)”, Advances in Social Science, Education and Humanities Research, 368, 63-132 + 226.
68. JING, W. ve RUIWEN, S. (2018). “Mahabharata ve Elçi Salonu'nun doğu duvarındaki duvar resimleri [J]”, Saray Müzesi Dergisi, 3, 57-70 (王静,沈睿文.《摩诃婆罗多》与大使厅 东壁壁画[J]. 故宫博物院院刊, 3: 57-70).
69. JULIANO, A. L. (2006a). Converging Traditions in the Imagery of Yu Hong’s Sarcophagus: Possible Buddhist Sources. Journal of Inner Asian Art and Archaeology, 1, 29-49. doi: https://doi.org/10.1484/J.JIAAA.2.301918
70. JULIANO, A. L. (2006b). Chinese Pictorial Space at the Cultural Crossroads. Ed. Matteo Compareti, Paola Raffetta ve Gianroberto Scarcia, Eran ud Aneran Studies (Studies Presented to Boris Il’ič Maršak on the Occasion of His 70th Birthday) (Vol I, 293-316). Venezia: Cafoscarina. https://www.academia.edu/6567274/Ērān_ud_Anērān_Studies_Presented_to_B_I_Marš ak_1st_part_; http://www.transoxiana.org/Eran/Articles/juliano.html
71. JUNXI, L. ve FENG, G. (2005). Northern Wei Coffin Panel Paintings from Zhijiapu. Chinese Archaeology, 5/1, 209-217. doi:10.1515/CHAR.2005.5.1.209
72. KAHRAMAN, M. (2014). İslam Öncesi Türk Savaşçısının Donanımı ve Temel Savaş Aletleri. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Trakya Üniversitesi, Edirne. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=0VD_xTN9bOGj1o3MEm9JA&no=EaX0_IQniFGfnBP5oleQDg
73. KALKIR, N. (2021). “Han Hanedanlığının Savaşçı İmparatoru: Han Wu Di 汉武帝”, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 20/79, 1484-1497. doi: https://doi.org/10.17755/esosder.835869
74. KANSOY, U. (2021). Türk Atışı veya Galatı Meşhur Part Atışı I: Eski Çağlarda Türk Atışı. Türkiyat Mecmuası, 31/2, 711-774. doi: https://doi.org/10.26650/iuturkiyat.958889
75. KAYALI, Y. (2017). Kuşan İsminin, Toplumunun ve Hükümdar Unvanlarının Kökeni Üzerine. DTCF Dergisi, 57/2, 1020-1036. doi:10.1501/Dtcfder_0000001549
76. “Khalchajan”. Erişim 10 Mayıs 2021. https://fritzvoepel.net/rekonstruktion/khalchajan/ “Kırgızistan (2. Kısım) Tacikistan Ulusal Müzesi”. Erişim 14 Mayıs 2021. http://guoqing.china.com.cn/zhuanti/node_8007294.htm
77. KIZLASOV, I. L. (2020). Vospriyatiye Posleduyuşçimi Kul’turami Pamitnikov Predıduşçih. Istoriko-Kul’turnıye Osobennosti Razmeşçeniya Hrama V Kotlovine Sorgá (Hakasiya). Arkeologiyanın Məseleleri–Voprosı Arheologii, 4/10, 24-46. doi: https://doi.org/10.52967/akz2020.4.10.24.46
78. KIZLASOV, L. R. ve KIZLASOV, I. L. (1990). Sayan-Altay Türklerinin Yeni Runik Yazısı. Çev. Muvaffak Duranlı. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 38, 85-136. Erişim 25 Haziran 2022. https://dergipark.org.tr/tr/pub/belleten/issue/44134/544153
79. KIM, H. (2020). Study of Stone-joint Metal Clamps in China and Korea during the 6th-8th Centuries. The Silk Road (The Journal of the Silk Road House), 18, 81-108. https://edspace.american.edu/silkroadjournal/wpcontent/uploads/sites/984/2021/03/Kim-Stone-Joint-Metal-Clamps.pdf
80. KIM, M. (2014). Claims of Buddhist Relics in the Eastern Han Tomb Murals at Horinger: Issues in the Historiography of the Introduction of Buddhism to China. Ars Orientalis, 44, 135-154. doi: https://doi.org/10.3998/ars.13441566.0044.008
81. KISELÖV, S. V. (1949). Drevnyaya istoriya Yujnoy Sibiri. Materialı i issledovaniya po arheologii SSSR (MIA), 9, 1-364. Erişim 26 Aralık 2021, http://kronk.spb.ru/library/kiselov-sv-1949-t.htm; Erişim 28 Aralık 2025. https://archaeolog.ru/media/series/mia/%D0%9C%D0%98%D0%90-9-kiselev.pdf
82. KOÇYİĞİT, H. (2021). Han Hanedanliği Döneminde Hunlarin Çinlilerle Savaşlari. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara Haci Bayram Veli Üniversitesi, Ankara.
83. “Конные национальные игры, труппа «Галкыныш» под руководством Пыгы Байрамдурдыева, Туркменистан”. Erişim 30 Ocak 2026. https://www.youtube.com/watch?v=a1-EmokkeHk
84. KONSTANTINOVİÇ, N. A. (2018). Sarmatı (Pervaya tajelaya konnitsa stepey). Rusya: Eksmo. ISBN: 978-5-04-093284-9
85. “Kooros kanepe”. Erişim 20 Temmuz 2022. https://en.wikipedia.org/wiki/Kooros_couch KOROL, G. G. (2020). Novıye Nahodki Blyah v Vide Vsadnikov “Turskoy” Traditsii (Rannesrednevekovaya Metalliçeskaya Plastika Tsentral’noy Azii). Problemy Istorii, Filologii, Kul’tury, 2, 151-167. doi: 10.18503/1992-0431-2020-2-68-151–167 “Kopyönskiy Çaatas”. Erişim 18 Ocak 2026. https://old.bigenc.ru/archeology/text/2095133
86. KUBAREV, V.D., TSEVEENDORJ, D. ve YAKOBSON, E. (2005). Petroglifı Tsagaan-Salaa i Baga-Oygura (Mongolskiy Altay), Ed. Anatoly Panteleevich Derevyanko, İzdatelstva İnstituta Arheologii g Etnografii SO RAN (Ин-т археологии и этнографии СО РАН), Novosibirsk – Ulan Bator – Yudjin.
87. KUHRT, A. ve Sherwin-White, S. (Ed.). (1987). Hellenism in The East. Berkley ve Los Angeles: University of California Press.
88. KURBANOV, A. (2010). The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis, Vol I-II. (PhD thesis). the Department of History and Cultural Studies of the Free University, Berlin. Erişim 10 Mayıs 2021. https://refubium.fuberlin.de/bitstream/handle/fub188/8366/01_Text.pdf?sequence=1&isAllowed=y ve https://refubium.fuberlin.de/bitstream/handle/fub188/8366/02_Illustrations.pdf?sequence=2&isAllowed=y
89. KURBANOV, A. (2014). The Hephthalites: iconographical materials. Tyragetia (Serie Nouă), VIII/1, 317-334.
90. KUZUOĞLU, R. ve Gökçek, L. G. (2005). 2003 Yılı Bilge Kagan Anıt Mezar Kazısı. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7/13, 29-58. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/844438
91. LERNER, J. A. (December 2005). Aspects of Assimilation: The Funerary Practices and Furnishings of Central Asians in China. Sino-Platonic Papers, 168, 1-68.
92. LEWIS, M. E. (2016). Imperii drevnevo Kitaya. Ot Tsin’ k Han’: Velikaya smena dinastiy. (Çev. Sergey A. Belousov). Moskva: Tsentrpoligraf. ISBN: 978-5-227-06557-5.
93. “Linyi Yinan Beizhai Han Mezarı Müzesi, Yinan Han Mezarı Taş Oymaları, Yinan Han Mezar Kompleksi”. Erişim 3 Şubat 2026. https://www.sohu.com/a/315612690_120143233 “Litsa iz proşlovo”. Erişim 19 Temmuz 2022. http://branibor.blogspot.com/2016/11/blogpost_492.html?zx=d3b44e28fa41b3a0
94. “Liu Bang’in Şiiri, Güçlü Rüzgârın Şarkısı”. Erişim 6 Mayıs 2021. http://dragonsarmory.blogspot.com/2019/04/liu-bangs-poem-song-of-mighty-wind.html
95. LIU, C. J. (2005). Ritual Concepts and Political Factors in The Making of Tang Dynasty Princess Tombs (643-706 A.D.). (PhD thesis). School of Oriental and African Studies University, London. doi: https://doi.org/10.25501/SOAS.00029229
96. “Luçnik strelyayuşçiy na skaku. Halçayan. Glina s okraskoy. Rubej n. e.”. Erişim 10 Mayıs 2021. http://contrafacts.ru/foto/foto42.php
97. MAHMÛD EL-KÂŞGARÎ. (2007). Dîvân-ü Lugâti’t-Türk. (Çev. ve düzenleme Serap Tuba Yurteser ve Seçkin Erdi). İstanbul: Kabalcı Yayınevi. (Özgün eser 1072-1074 tarihlidir).
98. MAKSUD, F. ve MURADALIYEV, R. (Temmuz 2020). Göktürkler ve Üzenginin Yayılması Üzerine. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2/4, 287-302. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gttad/article/767100
99. MARTINOV, A.İ. (2013). Altay Kaya Resimleri: Biçiktu-Boom. (Çev. Z. Bağlan Özer). Ankara: Atatürk Kültür, Ankara: Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi.
100. MIZRAK, E. Ç. (2014). Yüeh-Chih’lerin Kökenleri Ve Göç Süreçleri. Tarih Okulu Dergisi (TOD), 7/XIX, 371-404. doi: http://dx.doi.org/10.14225/Joh588
101. MIZRAK, E. Ç. (2017). Bozkır Kavimleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
102. “Mission Pelliot, Touen-houang 1., PL. XLIII.”. Erişim 10 Mayıs 2021. http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B6-3/V-1/images/PDF/0099.pdf
103. “Mogao Grottoes Cave 249”. Erişim 4 Temmuz 2022. https://www.edunhuang.com/cave/10.0001/0001.0001.0249
104. MOR, G. (2016). Divanü Lûgati’t Türk’te Kuş Adları Üzerine Bir İnceleme. Researcher: Social Science Studies, 4/7, 74-95. doi:10.18301/rss.71
105. NICOLLE, D. ve MCBRIDE, A. (2011). Attila ve Göçer Kavimler. çev. Levent Cinemre. Ed. Martin Windrow. İstanbul: Türkiye İşbankası Kültür Yayınları.
106. NIKONOROV, V. P. (1997). Armies of Bactria 700 BC-450 AD (Vol II). Yorkshire, UK: Montvert Publications.
107. OKTAY ÇEREZCİ, J. Ö. (2013). Orta ve İç Asya’da VI-IX. Yüzyıllar Arasında Maden Sanatı: Göktürk Devri, (Yayınlanmamış Doktora tezi), Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
108. OKTAY ÇEREZCİ, J. Ö. (2020). Göktürkler Dönemi Maden Sanatı ve İşçiliği. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
109. OKTAY ÇEREZCİ, J. Ö. (2024a). Göktürk Dönemi Sanatından İzlerle Hazar Dönemi Sanatı. Ed. Beyza Nur Çeçdepe. Yeditepe Yayınevi, İstanbul.
110. OKTAY ÇEREZCİ, J. Ö. (2024b). “Hazar Dönemi Kale Duvarlarındaki Tasvirler Üzerine”. Ed. Candan Ülkü, Halil Elemana, 26. Orta Çağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı (779-814). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
111. OLBRYCHT, M. (2015). Arsacid Iran and The Nomads of Central Asia-Ways of Cultural Transfer Some Preliminaries. Bonn Contributions to Asian Archaeology, 7, 333-390. doi: https://doi.org/10.6084/m9.figshare.9746519
112. ÖGEL, B. (2015). Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi (Cilt. 1). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
113. ÖZKAYA, A. S. (2019). Kültür Tasnifi ve Türk Askerî Kültürüne Giriş. Ed. A. Sefa Özkaya, Hunlar’dan Günümüze Türk Askerî Kültürü (Tarih, Strateji, İstihbarat, Teşkilat, Teknoloji) (11-141). İstanbul: Kronik Kitap.
114. ÖZTÜRK, R. (2007). Grek ve Latin Kaynaklarına Göre İskit, Sarmat ve Avrupa Hunlarında Askeri Kültür (M.Ö. V. YY-M.S. VI. YY). (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Gazi Üniversitesi, Ankara. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=3E3SNx5SkustVuLfqmVp4g &no=3aRWOYCEIYQzGuuXLE-ghA
115. PASHAZANOUS, H. (h.ş. 1401/2022). A study of Iranian Hunting Scenes and Motifs on the Ancient Chinese and Sogdian Tombs and its Relationship with the Concept of “Paradise of Xiwangmu”, Honar-Ha-Ye-Ziba: Honar-Ha-Ye-Tajassomi, 27/2, 49-57. https://sid.ir/paper/985804/fa
116. PAUL, P. (2003). Les grottes de Touen-Houang (Vol. I-VI). Ulusal Bilişim Enstitüsü “Dijital İpek Yolu” / Toyo Bunko, 2003. Erişim 4 Temmuz 2022. https://codh.repo.nii.ac.jp/?action=pages_view_main&active_action=repository_view_ main_item_detail&item_id=198&item_no=1&page_id=30&block_id=41
117. PAUL, P. (1920-24). Les grottes de Touen-Houang (Vol. I-VI). Paris: Librarie Paul Geuthne.
118. PCHELIN, N. (2014). Turfan. Expedition Silk Road: journey to the West: treasures from the Hermitage/ Exhibition catalogue (64-78). Hermitage Amsterdam: De Nieuwe Kerk.
119. POLOS’MAK, N. ve BOGDANOV, Y. (2016). Noin-ulinskaya kollektsiya. Rezul’tatı rabotı rossiysko-mongol’koy ekspeditsii, 2006–2012 gg. Novosibirsk: INFOLIO.
120. PUGACHENKOVA, G. A., DAR, S. R., SHARMA, R. C., JOYENDA, M. A. ve SIDDIQI, H. (1994). Kushan Art. Ed. János Harmatta. History of Civilizations of Central Asia, Vol II, (323-385). France: UNESCO Publishing.
121. ROUX, J. P. (1972). “Türk Göçebe San‘atının Dini Bakımdan Anlamı”. Türk Kültürü El-Kitabı: İslamiyetten Önceki Türk San‘atı Hakkında Araştırmalar (Cilt: II, Kısım I a: 74-87, Ekler: 433-436). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
122. SAMASHEV, Z. (2013). Köne Türki Grafïkası. Astana: Prosper Print “Sayanskoye kol’tso Rossii #5 Sulekskaya i Oşkol’skaya pisanitsı”. Erişim 27 Haziran 2022. https://yarodom.livejournal.com/1992383.html
123. SAVAŞ, M. M. (2021). Ak Hunlar. İstanbul: Selenge Yayınları.
124. SAZAK, G. (2013). Varahşa Sarayı Duvar Resimleri. Tarih Dergisi, 57/1, 1-23. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/102227
125. “Shandong Eyalet Müzesi/IMG_7368.JPG”. Erişim 2 Şubat 2026. https://echo978.pixnet.net/albums/218829517/photos/2332632301
126. “Shandong Eyalet Müzesi, Linyi Belediye Müzesi ve Xuzhou Han Hanedanı Taş Kabartma Müzesi koleksiyonlarından “Han ve Hu Hanedanları Arasındaki Savaşlar”ı tasvir eden Han Hanedanı taş kabartmalarının keyfini çıkarın”. Erişim 2 Şubat 2026. https://www.sohu.com/a/169158168_772510#google_vignette
127. “Shanxi Museum-Tomb of Yu Hong”. Erişim 24 Ekim 2021. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7d/Shanxi_Museum_- _tomb_of_Yu_Hong_2.JPG
128. SINOR, D. (2002). [Kök] Türk İmparatorluğunun Kuruluş ve Yıkılışı. Der. Denis Sinor. İç Asya Tarihi (383-424). İstanbul: İletişim Yayınevi.
129. “Sulek Pisinitsa - Pichiktig-Tak”. Erişim 28 Haziran 2022. https://megalithica.ru/sulekskayapisanicza-pichiktig-tak.html
130. “Sulekskaya pisanitsa 4/7”. Erişim 28 Haziran 2022. https://wikimapia.org/15182830/Sulekskaya-pisanitsa#/photo/2753305
131. SUNG, Je H. (2019). A Study of 'Parthian Shot' in Parthia Era. The Korean Journal of History for Physical Education, Sport, and Dance, 24/4, 83-99. doi: https://doi.org/10.24826/KHSPESD.24.4.6
132. “Swat Bowl”. Erişim 10 Mayıs 2021. https://www.britishmuseum.org/collection/object/A_1963-1210-1
133. TANABE, K. (1989). A Discussion of One Kushano-Sasanian Silver Plate and Relation to Gandharan Art. Orient, 25, 51-80. doi:https://doi.org/10.5356/ORIENT1960.25.51
134. “Tang Cavalry 大唐骑兵”. Erişim 5 Temmuz 2022. http://dragonsarmory.blogspot.com/2016/10/tang-cavalry.html
135. “Tang Gilded Bronze Ornament”. Erişim 18 Ocak 2026. https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=101296625
136. TAO, T. ve WERTMANN, P. (2010). The coffin paintings of the Tubo period from the northern Tibetan Plateau. Ed. Mayke Wagner ve Wang Wei. Archäologie in China – Bridging
137. Eurasia (Vol. 1, 187-212). Mainz: Deutsches Archäologisches Institut, EurasienAbteilung, Außenstelle Peking. https://www.dainst.blog/bridging-eurasia/wpcontent/uploads/sites/2/2020/05/ACEA1_2010_Tong-Wertmann_TUBO.pdf
138. TAŞAĞIL, A. (Haz.) (2007). Türk Dünyası Kültür Atlası (İslam Öncesi Dönem), I. İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı.
139. TAŞAĞIL, A. (2012). Türk. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (Cilt XLI, 467-474).
140. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
141. TAŞAĞIL, A. (2018). Türk Model Devleti Gök Türkler. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
142. TAŞAĞIL, A. (2020). Bozkırların İlk İmparatorluğu Hunlar. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
143. “The search for immortality: The Tomb of Lady Dai”. Erişim 20 Temmuz 2022. https://smarthistory.org/tomb-of-lady-dai/
144. “The Second Coffin of Lady Dai”. Erişim 28 Temmuz 2022. https://www2.oberlin.edu/images/Art250/250-120.JPG
145. “THE SOGDIANS Influencers on the Silk Roads”. Erişim 20 Haziran 2022. https://sogdians. si.edu/the-sogdians-at-home/
146. “The Yu Hong Tomb of the Sui in Taiyuan, Shanxi Province”. Erişim 20 Haziran 2022. http://www.china.org.cn/e-kaogu/1999zhong/k-8.htm
147. TOK, Z. (2020). Tuyuhun Tarihi (MS III.-VII. Yüzyıl). (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
148. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=UpF5A6yVXVXBdHgQtmLti w&no=OHZERrXId4EPA0NmIhr9vg
149. TOK, Z. (2021) Bozkırın Kayıp Hakimi Tuyuhun Devleti (MS III.-VII. Yüzyıl). Ed. Doğan Mert Demir. İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
150. “Tomb of Yu Hong”. Erişim 8 Şubat 2021. https://en.wikipedia.org/wiki/Tomb_of_Yu_Hong TORAMAN, A. (2024). Arkeolojik Veriler Işiğinda Türklerde At Koşumlari ve Savaş Aletleri - Altay Bölgesi. Ankara: Sonçağ Akademi.
151. “Total War” Üç Krallık temasına mı sahip olacak? Üç Krallık dönemindeki gerçek savaşlar ve silahlar hakkında konuşun”. Erişim 6 Mayıs 2021. https://zhuanlan.zhihu.com/p/32951431
152. “Tun-huang Bin Buddha Mağaraları”. Erişim 8 Mayıs 2021. http://www.turkbilimi.com/tunhuang-bin-buddha-magaralari-mo-kao-magaralari-turkler/
153. USKİNOVNA, A. G. ve MUSURMONKULOVNA, A. Z. (January-2019). Culture and Art of the Kushan Kingdom. East African Scholars Multidisciplinary Bulletin, 2/1, 1-3. doi: 10.36349/easmb.2019.v02i01.001
154. “Üç metrelik silahlar sadece bir piyade savaşında mı dizilebilir? Çince “zhangba mızrağı”nı biliyor musunuz (3) (步战三米大枪只能列阵？你了解中国“丈八矛”吗（三）)”. Erişim 21 Haziran 2022. https://www.bilibili.com/read/cv3883720
155. ÜREN, U. (Aralık 2019). Doğu Avrupa’da Kafatası Şekillendirme Geleneği ve Batı Hunları. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4/2, 55-83. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/892419
156. “WLB Cod.bibl.fol.23 Stuttgart Psalter”. Erişim 30 Ocak 2026. https://manuscriptminiatures.com/4868/13187#image
157. “Восточная стена: Живопись Афрасиаба. Л. И. Альбаум”. Erişim 24 Şubat 2026. https://historicus.media/vostochnaya-stena
158. WUJUN, S. (武军, 孙). (2012). Kuzey Hanedanları, Sui ve Tang Hanedanlıklarında Çin’deki Soğd Mezarlarının Görüntüleri Üzerine Kültürel ve Estetik Araştırma (北朝隋唐入华 粟特人墓葬图像的文化与审美研究). (PhD thesis). China, Northwestern University
159. WUJUN, S. (2014) Çin’deki Soğdlu Mezarlarında Yansıyan Cenaze ve Dini Kültür, Çin: Çin Sosyal Bilimler Yayınevi (入华粟特人墓葬图像的丧葬与宗教文化，孙武军[专著]， 中国社会科学出版社).
160. “Wu Liang Tapınağı"nın taş oymalarının kopyalanması (Bölüm 11/2)”. Erişim 3 Şubat 2026. https://collections.culture.tw/ntm_collectionsweb/collection.aspx?GID=M7MSMIMXM 2
161. YABALAK, H. (2019). Afrasyab Duvar Resimlerinin İkonografik Çözümlemesi. (Yayınlanmamış Sanatta Yeterlik Tezi). Akdeniz Üniversitesi, Antalya. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
162. YATSENKO, S. A. (2011). 6. YY’ın İkinci Yarısı-8. YY’ın İlk Yarısı (Ötekilerin İmajları)-II. Çev. Hicran Karataş. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 3/11, 112-141. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/155379
163. YEVTYUHOVA, L. A. (1948). Arheologiçeskiye Pamitniki Yeniseykih Kırgızov (Hakasov). Abakan: Hakasskiy Nauçno-issledovatelʹskiy İnstitut Yazıka lit. i İstorii.
164. YILDIZ, N. (2017). İslamiyet Öncesi Türk Sanatında Av Sahneleri ve Hayvan Mücadele Sahnelerinin İkonografisi. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Uludağ Üniversitesi, Bursa.
165. https://www.academia.edu/43506847/%C4%B0slamiyet_%C3%96ncesi_T%C3%BCrk _Sanat%C4%B1nda_Av_Sahneleri_ve_Hayvan_M%C3%BCcadele_Sahnelerinin_%C4 %B0konografisi
166. “Yinan’daki Doğu Han Hanedanlığı Taş Kabartma Mezarı”. Erişim 3 Şubat 2026. http://www.jiaxiangwang.com/arch/a-sdlinyi-yinan-donghanhuaxiang.htm “Yinan Han Türbeleri ve Xinliang Köprüsü”. Erişim 3 Şubat 2026. https://www.lifeweek.com.cn/article/7406
167. YORULMAZOĞLU, E. İ. (2021). İslamiyetten Önce Türkler: Yabancı Kaynaklara Dayalı Bir Tarih Araştırması. İstanbul: İnkılap Kitapevi.
168. YUANLIN, Z. (张元林) (Ocak 2002). Çin’deki Dunhuang Duvar Resimlerinin Tam Koleksiyonu: Batı Wei Hanedanlığı (Cilt 2). ([中国美术分类全集]中国敦煌壁画全集 2 西魏), Çin: Tianjin Halkın Güzel Sanatlar Yayınevi (天津人民美术出版社).
169. YÜCEL, Ü. (1999). Türk Okçuluğu. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
170. YÜ, Y. (2002). Hsiung-nu (Şyunğ-nu). Çev. Selçuk Esenbel. Erken İç Asya Tarihi (167-208). Der. Denis Sinor. İstanbul: İletişim Yayınevi.