The Issue of Standardisation of Bread during The Republican Period (1923-1935)

Öz

The purpose of this study is to examine the issue of standardisation of bread from the earliest stages of the Republic to the end of the Second World War. Within this scope, the legal regulations made regarding bread during the Republican period, the institutions opened to improve bread quality, and the policies of that period’s governments on this issue have been discussed. Likewise, the struggles to protect bread standards and the opportunities for various segments of society to be able to reach qualified bread during the 1929 World Economic Crisis and the Second World War have been evaluated. Also, the success or failure of Republican governments in the context of the solutions produced and the social impact of the legal regulations have been examined. When the policies regarding bread standardisation are considered, it is observed that the primary focus was on wheat breeding to increase bread quality. It was also significant for increasing productivity. Legal regulations were made in this field. Yeşilköy Seed Breeding Station, the establishment of ‘bread-making laboratories’ at Ankara High Agriculture Institute, and the planning of the establishment of Bread-Making and Pastry School were important steps taken in this field. These practices were done under the supervision of local and foreign experts. Thereby, while knowledge was provided to increase agricultural production and to practise more proper farming, quality standards for wheat and bread were tried to be formed and protected. Maintaining bread standards and quality became quite difficult during the Second World War. Bread was rationed. However, efforts were made to ensure that bread reached the army and the public with a certain efficiency. The research has benefited from the Republic Archive documents of the Directorate of State Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye and the periodicals of the period.

Anahtar Kelimeler

• Standardisation
• bread
• efficiency
• 1929 World Economic Crisis
• Second World War.

Destekleyen Kurum

This study was supported by the Scientific and Technological Research Council of Türkiye (TÜBİTAK) under the TÜBİTAK 2209-A University Students Research Projects Support Program, Project No: 1919B012405894.

Proje Numarası

Bu çalışma Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) tarafından TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Desteği Programı Proje No: 1919B012405894 kapsamında desteklenmiştir.

CUMHURİYET DÖNEMİNDE EKMEĞİN STANDARDİZASYONU MESELESİ (1923-1945)

Öz

Bu çalışmanın amacı Cumhuriyetin en erken evresinden İkinci Dünya Savaşı sonuna kadar ekmeğin standardizasyonu meselesini irdelemektir. Bu kapsamda Cumhuriyet döneminde ekmek ile ilgili yapılan yasal düzenlemeler, ekmeğin kalitesini artırmak için açılan kurumlar ve dönemin hükümetlerinin bu konudaki politikaları ele alınmıştır. Keza 1929 Dünya Ekonomik Buhranı ve İkinci Dünya Savaşı sürecinde ekmeğin standardını koruyabilme çabaları ve çeşitli toplum kesimlerinin kaliteli ekmeğe ulaşılabilme olanakları değerlendirilmiştir. Ayrıca Cumhuriyet hükümetlerinin üretilen çözümler bağlamında başarı ya da başarısızlığı, yasal düzenlemelerin toplumsal karşılığı da irdelenmiştir. Ekmeğin standardizasyonu ile ilgili politikalara bakıldığında ekmeğin kalitesini artırabilmek için öncelikle buğday ıslahına çalışıldığı görülmektedir. Bu aynı zamanda verimliği artırmak için de önemliydi. Bu alanda yasal düzenlemeler yapılması, Yeşilköy Tohum Islah İstasyonu, Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsünde ‘ekmekçilik laboratuvarlarının’ kurulması, Ekmekçilik ve Pastacılık Mektebinin kurulmasının planlanması bu alanda atılan önemli adımlardandı. Bu çalışmalar yerli ve yabancı uzmanların gözetiminde gerçekleştirildi. Böylece tarımsal üretimi artırıp daha doğru tarım yapmak için bilgi birikimi sağlanırken buğday ve ekmeğin de kalite standardı oluşturulmaya ve korunmaya çalışıldı. İkinci Dünya Savaşı sürecinde ekmeğin standardı ve kalitesini korumak oldukça zorlaştı. Ekmek karneye bağlandı. Ancak ekmeğin belirli bir randımanda orduya ve halka ulaşması için gayret sarf edildi. Araştırmada T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi belgeleri ve dönemin süreli yayınlardan yararlanıldı.

Anahtar Kelimeler

• Standardizasyon
• ekmek
• randıman
• 1929 Dünya Ekonomik Buhranı
• İkinci Dünya Savaşı.

Destekleyen Kurum

Bu çalışma Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) tarafından TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Desteği Programı Proje No: 1919B012405894 kapsamında desteklenmiştir.

Proje Numarası

Bu çalışma Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) tarafından TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Desteği Programı Proje No: 1919B012405894 kapsamında desteklenmiştir.

Kaynakça

1. AFŞAR, E. (2009). Toprak Mahsulleri Ofisi’nin İktisadi Faaliyetleri ve Siyasetteki Yansımaları (1938-1950) (Yüksek Lisans Tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
2. AKBAŞ, E. (2022). 1929 Dünya Ekonomik Krizi Sonrası Türkiye Cumhuriyeti’nin Buğday Üreticisini Koruma Çabaları (1929-1939). Atatürk Yolu Dergisi, (71), 27-56.
3. AKIN, D. (2021). II. Dünya Savaşı’nın Türkiye’de Sosyal Hayat Üzerine Etkileri. Balkan ve Yakın Doğu Sosyal Bilimler Dergisi, 7(4), 22-30.
4. Akşam. (1932, 13 Haziran). “Ekmek Meselesi, Fırınların Önü Bu Sabahta Çok Kalabalıktı”, No: 4911, 1.
5. Akşam. (1937, 9 Şubat). “Umum Piyasalarda Düşme Temayülü Var”, No: 6579, 5.
6. Akşam. (1941a, 27 Teşrinisani). “Pasta, Çörek, Börek ve Kek İmali Yasaktır Buna Dair Kararname Bugün İntişar Ederek Meriyete Giriyor”, No: 8208, 1.
7. Akşam. (1941b, 2 Kanunuevvel). “Lokantalar da Pasta Yapamayacak Yalnız Çorba ve Yemek İçin Un Verilecek”, No: 8303, 3.
8. Akşam. (1942a, 14 Mayıs). “Noksan Ekmekler, 3 Defa Noksan Ekmek Çıkardığı Görülenler Milli Korunma Mahkemelerine Verilecekler”, No: 8463, 3.

9. Akşam. (1942b, 22 Temmuz). “Fırınları Kontrol, Hususi Bir Heyet Teşkil Edildi”, No: 8532, 3.
10. Akşam. (1942c, 5 Eylül). “Hilekar Fırıncılar Mahkemelere Verilecek Ekmek Pişirmelerine de Müsaade Edilmeyecek”, No: 8577, 3.
11. ALGA, F. M. (2013). Standardizasyonun Ekonomik ve Sosyo-Ekonomik Getirileri. Verimlilik Dergisi, (4), 1-15.
12. ARIKAN, A. D. ve Özkeşkek, M. M. (2018). Türk Mutfağında Geleneksel Ekmek Pişirme Yöntem, Araç ve Gereçlerinin Yaşatılması: Pileki Örneği. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, (41), 52-61.
13. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, C. II (1922-1924). (2024). (Ed. Y. Özgen). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
14. AYDIN, H. (2025). Erken Cumhuriyet Döneminde Ekmek: Toplum ve Ekonomi Üzerindeki Etkileri. Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 10(2), 1553-1575.
15. BAKAR, B. (2009). İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Türkiye’de İaşe Politikası. Ankara: Phoenix Yayınevi.
16. BAKAR, B. (2013). İstanbul’da Ekmek Karnesi Uygulaması, Karne ve Ekmek Suistimalleri (1942-1946). Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 12(24), 1-35.
17. BCA (T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi), Fon: 30-1-0-0/Yer No: 50-325-16, (27 Eylül 1943).
18. BCA, 30-1-0-0/65-401-6, (17 Ocak 1946).
19. BCA, 30-1-0-0/84-530-6, (27 Mart 1946).
20. BCA, 30-10-0-0/182-253-14, (7 Mayıs 1942).
21. BCA, 30-10-0-0/184-270-1, (6 Eylül 1940).
22. BCA, 30-10-0-0/184-270-9, (26 Ekim 1940).
23. BCA, 30-10-0-0/185-273-23, (28 Ağustos 1942).
24. BCA, 30-10-0-0/45-290-56, (26 Ekim 1940).
25. BCA, 30-10-0-0/50-323-5, (30 Haziran 1941).
26. BCA, 30-10-0-0/65-435-11, (12 Eylül 1940).
27. BCA, 30-10-0-0/65-436-10, (29 Ağustos 1941).
28. BCA, 30-10-0-0/65-436-27, (3 Ekim 1942).
29. BCA, 30-10-0-0/65-436-8, (4 Temmuz 1941).
30. BCA, 30-10-0-0/82-538-19, (10 Ekim 1940).
31. BCA, 30-18-1-1/10-37-15, (3 Ağustos 1924).
32. BCA, 30-18-1-1/12-66-10, (4 Ocak 1925).
33. BCA, 30-18-1-1/12-72-12, (3 Şubat 1925).
34. BCA, 30-18-1-1/13-18-20, (25 Mart 1925).
35. BCA, 30-18-1-1/15-60-11, (20 Eylül 1925).
36. BCA, 30-18-1-1/30-64-5, (28 Ekim 1928).
37. BCA, 30-18-1-2/100-105-20, (17 Aralık 1942).
38. BCA, 30-18-1-2/100-110-2, (6 Ocak 1943).
39. BCA, 30-18-1-2/100-89-19, (22 Ekim 1942).
40. BCA, 30-18-1-2/100-98-16, (19 Kasım 1942).
41. BCA, 30-18-1-2/105-23-11, (30 Mart 1944).
42. BCA, 30-18-1-2/105-27-4, (19 Nisan 1944).
43. BCA, 30-18-1-2/105-34-10, (27 Mayıs 1944).
44. BCA, 30-18-1-2/107-104-12, (1 Mart 1945).
45. BCA, 30-18-1-2/107-92-3, (8 Ocak 1945).
46. BCA, 30-18-1-2/110-28-1, (17 Mayıs 1946).
47. BCA, 30-18-1-2/85-118-16, (28 Ocak 1939).
48. BCA, 30-18-1-2/88-90-11, (13 Eylül 1939).
49. BCA, 30-18-1-2/94-12-19, (18 Şubat 1941).
50. BCA, 30-18-1-2/95-49-1, (6 Haziran 1941).
51. BCA, 30-18-1-2/95-69-3, (5 Ağustos 1941).
52. BCA, 30-18-1-2/96-86-2, (8 Ekim 1941).
53. BCA, 30-18-1-2/96-95-17, (24 Kasım 1941).
54. BCA, 30-18-1-2/97-108-8, (13 Şubat 1942).
55. BCA, 30-18-1-2/97-120-3, (23 Şubat 1942).
56. BCA, 30-18-1-2/97-123-20, (2 Mart 1942).
57. BCA, 30-18-1-2/97-129-6, (18 Mart 1942).
58. BCA, 30-18-1-2/98-26-16, (7 Nisan 1942).
59. BCA, 30-18-1-2/98-29-6, (13 Nisan 1942).
60. BCA, 30-18-1-2/98-42-11, (21 Mayıs 1942).
61. BCA, 30-18-1-2/98-42-13, (7 Mayıs 1942).
62. BCA, 30-18-1-2/99-75-13, (15 Ağustos 1942).
63. BOA (T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi), AE.SABH.I, 311/20909, (H-07-10-1199).
64. BOA, C.BLD, 64/3172, (H.28.12.1181).
65. BOA, İ.DH, 616/42889, (H.12.04.1287).
66. BOA, ŞD, 674/21, (H.27.03.1287).
67. CEYLAN, O. (2026, 23 Ocak). “Yeşilköy Tohum Islah ve Deneme İstasyonu (Yeşilköy Zirai Araştırma Enstitüsü) (1926-1986)”, Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/.
68. Cumhuriyet. (1942, 15 Mayıs). “Hazin Bir Hakikat! Meğer İstanbul’da Ceza Görmeyen Tek Fırın Yokmuş! Valinin Beyanatı Yolsuzluk Yaptıkları Anlaşılan 17 Fırına Un Verilmeyecek”, No: 6373, 1.
69. ÇABUK, M. ve Ayata, D. (2024). Antep Savunması ve Açlık. Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(53), 110-125.
70. ÇAKIR, D. (2020). Türkiye’de Tek Parti Dönemi İaşe Politikası (Yüksek Lisans Tezi). Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
71. Çankırı. (1925, 29 Eylül). “Sıhhiye Müdîriyetinden: Fırıncıların Riayete Mecbur Oldukları Şerait-i Sıhhiye”, No: 160, 2.
72. DOKUYAN, S. (2013). İkinci Dünya Savaşı Sırasında Yaşanan Gıda Sıkıntısı ve Ekmek Karnesi Uygulaması. Turkish Studies, 8(5), 193-210.
73. DÖLEN, E. (2026, 25 Ocak). “Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü”. Türk Maarif Ansiklopedisi. Erişim adresi: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/.
74. Edirne Postası. (1927, 18 Ağustos). “Trakyamızdaki Sert Buğdaylar İhrâcâtı”, No: 197, 2.
75. ERSÖZ, B. (2022). Bilimsel Ekmeği Yaratmak: Erken Cumhuriyet Döneminde Ekmekçilik Araştırmaları. B. Tapan (Ed.), Her Yönüyle Ekmek içinde (ss.167-199). İstanbul: İBB Yayınları.
76. GEZGİN, İ. (2022). Ekmeğin Arkeolojik Yolculuğu. B. Tapan (Ed.), Her Yönüyle Ekmek içinde (ss.17-54). İstanbul: İBB Yayınları.
77. GÜL, M. F. (2020). Azm-i Milli Türk Anonim Şirketi’nin Tesisinde Karşılaşılan Zorluklar. Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, (24), 225-256.
78. GÜNEŞ, S., Demirci, B. ve Sert, A. N. (2024). Erken Cumhuriyet Döneminde (1930-1942) Gıda Güvenliğine Yönelik Mevzuat ve Gıdalarla İlgili Hileler. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 12(4), 3243-3245.
79. IŞIN, P. M. (2022). Klasik Osmanlı Döneminde İstanbul’da Ekmek. B. Tapan (Ed.), Her Yönüyle Ekmek içinde (ss.104-130). İstanbul: İBB Yayınları.
80. İkdam. (1943, 5 Ocak). “Sahte Karne Makinaları, Bulgaristan’dan Şehrimize Getirilen Makinalar ve Suçlu Yakalandı”, No: 1239, 1.
81. İŞBİL, E. (2019). İstanbul’da Ekmek Meselesi (1929-1938) (Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi.
82. KARACAN, A. (1996). Standardlaşmanın Üretici Açısından Ekonomik ve Sosyal Yararları (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi.
83. KARAGÖZ, A. (2020). Mirza Gökgöl: Plant Scientist, Seed Collector, Agronomist, Breeder and Archaeo-Botanist. Ekin Journal of Crop Breeding and Genetics, 6(1), 1-10.
84. KARAKUŞ, S. (2017). Toprak Mahsulleri Ofisi’nin Üretici Kararları Üzerindeki Etkisi (Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi.
85. KAŞIYUĞUN, A. (2023). Kurtuluş Savaşı’nda İaşe: TBMM Zabıt Cerideleri Ekseninde Bir Değerlendirme. XIX. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, Ankara: TTK Yayınları, 7, 255-280.
86. KAYIRAN, M. ve Metintaş, M. Y. (2016). 1929 Dünya Ekonomik Krizinin Türk Tarımına Etkileri ve 1931 Birinci Türkiye Ziraat Kongresi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (23), 38-40.
87. KENDİR ÖZDİNÇ, H. (2010). Tarımda Kamu Politikalarının Başlangıcı: “Buğday Meselesi”, 1932-1945. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(2), 1-12.
88. KURNAZ ŞAHİN, F. (2018). Cumhuriyet Dönemi Dış Ticaret Politikası ve Bir Örgütlenme Örneği Türkofis ve Faaliyetleri 1934-1939. History Studies, 10(8), 143-176.
89. KURNAZ ŞAHİN, F. ve Yılmaz, A. (2025). Cumhuriyet Dönemi İktisadi Hayatında Bir Standardizasyon Meselesi: Kadın İpekli Çorapları yahut “Çorap Derdi” (1936-1945). Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 25(50), 217-260.
90. MALKOÇ, E. (2023). Cumhuriyet’in En Erken Evresinde İstanbul’un Ekonomik Yaşamından Bir Kesit: Şehremini Emin Bey Döneminde Ucuz Ekmek Arayışı. İzmir İktisat Kongresi Bildirileri, Ankara: TTK Yayınları, 951-985.
91. METİNTAŞ, M. Y. ve Kayıran, M. (2018). İkinci Dünya Savaşı Dönemi Türkiye Cumhuriyeti Hükümetlerinin İaşe Politikaları. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Yakın Tarih Dergisi, 1(4), 1-25.
92. SAMANCI, Ö. (2022). 18. ve 19. Yüzyıllarda İstanbul’da Ekmek. B. Tapan (Ed.), Her Yönüyle Ekmek içinde (ss.131-146). İstanbul: İBB Yayınları.
93. SELÇUK, U. (2005). Türkiye’de Devlet Kapitalizmi Uygulamasının İlk Yıllarında Tarım Burjuvazisinin Durumu (1932-1934). Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, 20(1), 14-30.
94. Son Posta. (1941a, 12 Aralık). “Undan Gayrı Maddelerle Yapılacak Pastaya Müsaade Var”, No: 4082, 2.
95. Son Posta. (1941b, 18 İkinciteşrin). “Beyaz Ekmek mi Esmer Ekmek mi? Kepekli Ekmek Sulh Devirlerinde de Yenmeli”, No: 4059, 1-3.
96. Son Posta. (1943, 6 Aralık). “Noksan Ekmek Satan Bir Fırıncı Yakalandı”, No: 4789, 2.
97. Son Posta. (1945, 8 Ocak). “Bazı Fırınlar Bozuk Ekmek Çıkarıyorlar Ofis Fırıncıları Kabahatli Buluyor; Fırıncılar Kabahati Ofise Yüklemek İstiyorlar”, No: 5180, 2.
98. SÖNMEZ, Ş. (2011). İkinci Dünya Savaşında Türk Hükümetlerinin Temel Gıda Maddelerinin Temini Konusunda Aldığı Tedbirler. Atatürk Yolu Dergisi, (47), 595-630.
99. ŞAHİN, T. (2020). XVI. Yüzyılda Antep (Ayntab) Esnaf Teşkilatı (Yüksek Lisans Tezi). Kilis 7 Aralık Üniversitesi.
100. ŞAHİN, T. (2022). Osmanlıda Esnafların İşlediği Cürümler ve Karşılaştığı Müeyyideler. Asia Minor Studies, 10(1), 54-62.
101. T.C. Resmî Gazete. (1930, 27 Mayıs). “Tohumların Gümrük Resminden İstinasına Dair Kanun”, Kanun No: 1641, Sayı: 1504, 8980.
102. T.C. Resmî Gazete. (1932, 3 Temmuz). “Hükümetçe Ziraat Bankasına Mubayaa Ettirilecek Buğday Hakkında Kanun”, Kanun No: 2056, Sayı: 2146, 856.
103. T.C. Resmî Gazete. (1933, 20 Haziran). “Ankara Yüksek Ziraat Enstitüsü Kanunu”, No: 2291, Sayı: 2432, 2750-2753.
104. T.C. Resmî Gazete. (1934, 30 Mayıs). “Buğdayı Koruma Karşılığı Kanunu”, Kanun No: 2466, Sayı: 2714, 3876-3877.
105. T.C. Resmî Gazete. (1938, 13 Temmuz). “Toprak Mahsulleri Ofisi Kanunu”, Kanun No: 3491, Sayı: 3958, 10250-10252.
106. T.C. Resmî Gazete. (1940a, 26 Ocak). “Milli Korunma Kanunu”, No: 3780, Sayı: 4417, 13214.
107. T.C. Resmî Gazete. (1940b, 10 Temmuz). “Buğday ve Arpa İhracatının Murakabesine Dair Kararname”, No: 2/13858, Sayı: 4557, 14262.
108. T.C. Resmî Gazete. (1941a, 27 Kasım). “Francala, Makarna, Şehriye, Peksimet, Bisküit ve Simitten Gayri Maddelerin Yapılması, Satılması ve İstihlaki Menolunduğuna Dair Kararname”, No: 2/16894, Sayı: 4969, 1953.
109. T.C. Resmî Gazete. (1941b, 14 Şubat). “28/11/1940 Tarih ve 2/14710 Sayılı Kararnameye Ektir”, Karar No: 2/15114, Sayı: 4734, 438.
110. T.C. Resmî Gazete. (1942a, 19 Ocak). “Ekmek ve Ekmeklik Hububat İstihlâkinin Tahdidi İle Ekmeğin Kart Usul ile Tevziine ve Bu İşlerin İstilzam Edeceği Masraflarına Dair Kararname”, No: 247, Sayı: 5010, 2160-2161.
111. T.C. Resmî Gazete. (1942b, 30 Ocak). “Hububat, Bakliyat, Patates ve Pirincin; Un ve Ezmelerinden Pasta, Çörek ve Bunlara Benzer Maddelerin Yapılması ve Satılmasının Yasak Edilmesine Dair Kararname”, No: 2/17199, Sayı: 5020, 2223.
112. Tan. (1935, 26 Haziran). “Ekmek Kırk Para Arttı”, S. 3368, 3.
113. Tan. (1942, 14 Mayıs). “Yeni Kararlar Noksan Ekmek Çıkaran ve Usulsüz Tevziat Yapan Fırıncılar Milli Korunma Mahkemesine Verilecek”, No: 2419, 1.
114. TARHAN, S. ve Dellal, İ. (2021). Toprak Mahsulleri Ofisi Alım Politikalarının Üreticilerin Buğday Üretim Uygulamaları Üzerine Etkisi. Ziraat Mühendisliği, (373), 21-35.
115. Tasviri Efkâr. (1941, 16 İkinciteşrin). “Ekmek Meselesi Ani Araştırma Neticesinde 419 Çuval Kaçak Un Bulundu”, No: 4876-520, 3.
116. TAŞDEMİR, S. (2016). İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Ayvalık’ta Ekmek Meselesi. Atatürk Yolu Dergisi, 15(59), 141-165.
117. TBMM Gizli Celse Zabıtları. D. 1, C. 1, İçtima 1, (C. 3, 45 nci in'ikat, 1 nci celse), 9 Ağustos 1336 (1920).
118. TBMM Gizli Celse Zabıtları. D. 1, C. 2, İçtima 2, (C. 13, 100 ncü İnikat, 2 nci Celse, 1 nci Celse), 21 Ekim 1337 (1921). TBMM Zabıt Ceridesi. C. 22, D. 3, İ. 4, Birinci İn’ikat (1-XI-1930).
119. TOPRAK, Z. (1982). Türkiye’de “Milli İktisat” (1908-1918). Ankara: Yurt Yayınları. ÜNAL, Y. (2009). Bilgi Toplumunun Tarihçesi. Tarih Okulu V, (Sonbahar), 123-144.
120. Vakit. (1930, 7 Şubat). “Ekmek Pahalı Mı?”, No: 4340, 3.
121. Vatan. (1941, 16 İkinciteşrin). “Un Meselesi Hakkındaki İddialarımız Doğru Çıkıyor Belediye Şiddetli Tedbir Alınmasına Karar Verdi”, No: 441, 2.
122. Vatan. (1942a, 15 Mayıs). “Fırıncılara Karşı Yapılan Mücadele, Vali 17 Fırına Ceza Olarak Un Verilmeyeceğini Bildirdi”, No: 576, 1-3.
123. Vatan. (1942b, 28 Ağustos). “Ekmeğe Bakla Unu Karıştırmışlar, Birçok Fırıncı Dün Milli Korunma Mahkemesine Verildi”, No: 681, 2.
124. YAMAN, A. (2022). Kentin Temel Gıda Maddesi Olan Ekmeğin Üretim ve Tüketim Sürecinin Ekonomi Politiği. İdeal Kent Dergisi, 13(35), 258-261.
125. YILDIRIM, S. (2026, 25 Ocak). “Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO)”, Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/405/Toprak_Mahsulleri_Ofisi_(TMO) (24.01.2026).
126. YURTOĞLU, N. (2018). Türk Standartları Enstitüsünün (TSE) Kuruluşu Bağlamında Türkiye’de Standardizasyon Politikaları (1923-1960). History Studies, 10(7), 241-265.