ESKİ ERGANİ’DE CAMİ VE MESCİTLER

Öz

Bu makale yerleşim yeri değişen Ergani şehrinin eski yerleşim alanında bulunan cami ve mescitleri ele almaktadır. Küçük bir kasaba hüviyetindeki Eski Ergani yerleşimi, kale şehir özelliği taşıdığından ulaşımı zor ve meşakkatliydi. 19. yüzyıl ortalarında kalenin aşağısında yol ve ulaşım imkanları daha elverişli olan Bagur köyünde yerleşim artınca kasaba sakinleri de peyderpey buraya taşındı. Tamamen terk edilen Eski Ergani’de vakıf eserler olarak inşa edilmiş cami, mescit, mektep, medrese, hamam ve sarnıç gibi pek çok tarihî yapı vardı. Yerleşimin sona ermesinden sonra bu yapılar da zaman içinde harap hale gelerek yıkıldı. Günümüzde büyük ölçüde unutulan bu yapılar, şehir tarihinin maddi kültür unsurları açısından ciddi bir boşluk oluşturmaktadır. Ancak Osmanlı arşiv belgelerinde, tarihsel süreçte Eski Ergani’de dini hayatın şekillenmesinde rolü bulunan cami ve mescitlere dair çeşitli bilgilere rastlanmaktadır. Bu yapıların arşiv belgeleri ışığında ortaya çıkarılması bölgenin tarihi ve vakıf eserlerinin tespiti açısından önemlidir. Çalışmada, Osmanlı arşiv belgeleri başta olmak üzere çeşitli tarihî kaynaklar incelenerek tespit edilen ibadet yapılarının isimleri, işlevleri, gelir kaynakları ve şehir içindeki durumlarına dair bilgiler verilmektedir. Böylece fiziksel kalıntıları günümüze ulaşmayan bu yapıların, belge temelli bir yaklaşımla kent tarihi içerisindeki yerleri yeniden değerlendirilmektedir. Makale, Eski Ergani’nin dini ve sosyal yapısına ışık tutmanın yanı sıra yer değiştirilen şehirlerde kaybolan mimari mirasın arşiv kaynakları aracılığıyla nasıl izlenebileceğini de ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tarih
• Ergani
• Camii ve Mescitler
• Vakıf
• Tarihi Yapılar

Mosques and Masjids in Old Ergani

Öz

This article examines the mosques and prayer rooms located in the old settlement area of Ergani, which was later relocated. The old Ergani settlement, which had the character of a small town, was difficult and arduous to reach due to its fortress city features. In the mid-19th century, as settlement increased in the village of Bagur, located below the castle with more favourable road and transport links, the townspeople gradually moved there. In Old Ergani, which was completely abandoned, there were many historical structures such as mosques, prayer rooms, schools, madrasas, baths and cisterns, constructed as waqf works. After the settlement ended, these structures also gradually fell into disrepair over were ultimeky destroyed. Today, these largely forgotten structures represent a significant gap in terms of the material cultural elements of the city's history. However, various information about the mosques and prayer rooms that played a role in shaping religious life in Old Ergani throughout history can be found in Ottoman archive documents. Uncovering these structures in light of archival documents is important for identifying the region's historical and endowment works. In this study, the names, functions, sources of income, and locations within the city of the identified places of worship are provided by examining various historical sources, primarily Ottoman archival documents. Thus, the place of these structures, whose physical remains have not survived to the present day, within the city's history is re-evaluated through a document-based approach. The article sheds light on the religious and social structure of Old Ergani, as well as the location of these structures.

Anahtar Kelimeler

• History
• Ergani
• Mosques and Masjids
• Waqf
• Historical Buildings

Kaynakça

1. BİZBİRLİK, A. (2002). 16. Yüzyıl Ortalarında Diyarbekir Beylerbeyliği’nde Vakıflar. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
2. BOA, EV. d. (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Evkaf, Defter) 19407.
3. BOA, TT. d. (Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Tapu Tahrir, Defter) 998.
4. ÇİL, F. (2023). Osmanlı Döneminde Ergani Şehir Hayatında Vakıfların Rolü. O. Bozan vd. (Ed.) içinde, Çayönünden Osmanlı’ya Ergani, (s. 173-186). Bursa: Ekin Yayınevi.
5. DARKOT, B. (1978). Ergani. Komisyon (Haz.) içinde, İslam Ansiklopedisi, IV. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi. s. 310-311.
6. Diyarbekir Vilâyet Salnâmesi (1319).
7. ERPOLAT, M. S. (2004). Ergani’deki Ziyaretgâhlar ve Bu Ziyaretgâhların Günümüzdeki Durumu. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi. III, 47-63.
8. ERPOLAT, M. S. (2023). Ergani Sancağı’nın XVI. Yüzyıldaki İdari Yapısı. O. Bozan vd. (Ed.) içinde, Çayönünden Osmanlı’ya Ergani, (s. 173-186). Bursa: Ekin Yayınevi.

9. GÜNALAN, R. (2023). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Diyarbakır Vilayeti’ne Bağlı Ergani Sancağı’nın İdari ve Sosyal Durumuna Dair Bazı Tespitler. O. Bozan vd. (Ed.) içinde, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Ergani, (s. 173-186). Bursa: Ekin Yayınevi.
10. ÖZTÜRK, M. & YILMAZÇELİK, İ. (1997). Arifî Paşa’nın Seyahatnamesi Diyarbekir Seyahatı. Türk Tarih Belgeler Dergisi (Belgeler). XXVIII/22, 91-109.
11. TAŞ, Y. (2023a). Osmanlı Döneminde Eski Ergani’de Klasik Bir Eğitim Kurumu: Halebiye Medresesi. O. Bozan vd. (Ed.) içinde, Cumhuriyetin 100. Yılında Ergani Din-EğitimKültür. (s. 99-122). Bursa: Ekin Yayınevi.
12. TAŞ, Y. (2023b). Osmanlı Vakıf Kaynaklarına Göre Ergani Zülkifl Nebi Zaviyesi. O. Bozan vd. (Ed.) içinde, Çayönü’nden Osmanlı’ya Ergani. (s.151-171). Bursa: Ekin Yayınevi.
13. UZUNÇARŞILI, İ. H. (2019). Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu Karakoyunlu Devletleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
14. VGMA (Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi), 159 Numaralı Diyarbakır Esas Defteri.
15. VGMA (Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi), 2466 Numaralı Diyarbakır Defter-i Kebir Fihristi.
16. VGMA (Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi), 4475 Numaralı Ergani Kazası Muharrerat Defteri.
17. VGMA, HRF.d. (Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, Hurufat Defterleri), 531, 532, 533, 534, 536, 1055, 1062, 1069, 1070, 1098, 1137, 1140.