BURSA MERKEZLİ BİR OKUMA ÜZERİNDEN ERKEN OSMANLI SANATINDA GÜLBEZEK MOTİFİNİN ORTAK BİÇİM DİLİ

Öz

Erken Osmanlı sanatı, farklı malzeme ve coğrafyalarda üretilmiş eserlerine rağmen belirli süsleme motiflerinde dikkat çekici bir biçimsel bütünlük sergiler. Bu bütünlüğün izlenebildiği örneklerden biri gülbezek motifidir. Merkezi ve radyal bir kompozisyon anlayışına dayanan gülbezek, Erken Osmanlı Dönemi’nde taş, alçı, ahşap ve çini gibi farklı malzemeler üstünde uygulanmasına karşın biçim ve kompozisyon açısından ortak bir görsel dil üretmiştir. Çalışma, söz konusu ortak dilin oluşumunu Bursa merkezli bir okuma üzerinden ele almayı amaçlamaktadır. Bursa, Erken Osmanlı Dönemi’nde siyasi ve kültürel bir merkez olmasının yanı sıra, mimari ve süsleme sanatları üretiminin yoğunlaştığı bir şehir olarak gülbezek motifinin biçimsel özelliklerinin belirgin biçimde izlenebildiği bir ortam sunmaktadır. Bursa’daki taş işçiliği örnekleri temel alınarak yapılan inceleme, gülbezek motifinin merkez-çevre ilişkisi, radyal düzen, yaprak sayısı ve ritmik tekrar gibi temel kompozisyon özelliklerinin farklı uygulamalarda tutarlılıkla korunduğunu gösterir. Aynı dönemde farklı şehir ve bölgelerde, farklı malzemelerde karşılaşılan örnekler bu biçimsel şemanın yerel ya da teknik koşullardan bağımsız olarak sürdürüldüğünü gösterir. Çalışma, Erken Osmanlı sanatında gülbezek motifinde gözlemlenen biçimsel sürekliliği, rastlantısal bir benzerlik olarak değil, bilinçli bir görsel tercih ve estetik anlayışın sonucu olarak değerlendirmektedir. Ortaya çıkan ortak biçim dilini; geçmiş oluşumların aktarımı, bani, usta, atölye ve erken dönem Osmanlı sanatında ortak bir estetik bilincin oluşmasıyla ilişkilendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sanat Tarihi
• Gülbezek Motifi
• Erken Osmanlı Sanatı
• Bursa
• Mimari Süsleme
• Biçimsel Analiz.

The Common Formal Language of the Gulbezek/Rosette Motif in Early Ottoman Art Through a Readıng Centered in Bursa

Öz

Early Ottoman art, despite its diverse materials and geographical locations, exhibits a remarkable formal unity in certain decorative motifs. One example where this unity can be observed is the gulbezek motif. Based on a central and radial compositional approach, the gulbezek was applied to various materials such as stone, plaster, wood, and tile during the early Ottoman period; however, it produced a common visual language in terms of form and composition. This study aims to examine the formation of this common language through a reading centered on Bursa. Bursa, in addition to being a political and cultural center in the early Ottoman period, offers an environment where the formal characteristics of the gulbezek motif can be clearly observed, as it was a city where architectural and decorative arts production intensified. The examination, based on examples of stonework in Bursa, reveals that the basic compositional features of the gulbezek motif, such as the center-periphery relationship, radial arrangement, number of petals, and rhythmic repetition, are consistently preserved in different applications. Examples encountered in different cities and regions, and on different materials, during the same period show that this formal scheme was maintained independently of local or technical conditions. This study evaluates this formal continuity observed in the gulbezek motif in early Ottoman art not as a coincidental similarity, but as the result of a conscious visual preference and aesthetic understanding. The resulting common formal language is linked to the the transmission of past formations, patronaj, master, workshop and the formation of a shared aesthetic consciousness in early Ottoman art.

Anahtar Kelimeler

• History of Art
• Gulbezek/rosette Motif
• Early Ottoman Art
• Bursa
• Architectural Ornamentation
• Formal Analysis.

Kaynakça

1. ALP, S. (1995). Ahşap ve Alçı Süslemeciliğinde Çelebi Mehmed Dönemi Süsleme Repertuarı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
2. APA KURTİŞOĞLU, G. (2018). Sadelikten Gösterişe Edirne Osmanlı dönemi mezar taşları. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 8(16), 32-56.
3. AR, B. (2015). Spolia Usage in Anatolian Rulers: A Comparison of Ideas for Byzantines, Anatolian Seljuqs and Ottomans”. A/Z ITU Journal of the Faculty of Architecture, 12(2), 3-17.
4. ARSLAN, A. (2007). Edirne Üç Şerefeli Camii Haziresi Mezar Taşları. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
5. AYANOĞLU, F. İ. (2022). Tarihi Mezar Taşları Bursa-Edirne (Ed. S. Ali Kahraman). İstanbul: Büyükşehir Belediyesi Kültür Varlıkları Dairesi Başkanlığı Yayınları.
6. BEYAZIT, M. (2007). Ankara Hacı İvaz Mescidi, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 47(1), 179-201.
7. ÇAKMAK, Ş. (2001). Erken Dönem Osmanlı Mimarisinde Taçkapılar (1300-1500). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
8. DEMİRİZ, Y. (1979). Osmanlı Mimarisinde Süsleme I. Erken Devir (1300-1453). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

9. DURUKAN, A. (2002). Kaynaklar Işığında Osmanlı Beyliği’nde Sanat Ortamı. XIII. Türk Tarih Kongresi (4-8 Ekim 1999). Kongreye Sunulan Bildiriler Kitabı Cilt III içinde (s.1103-1159), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. ELPE, E. (2011). Osmanlı Dönemi Bursa Yapılarında Malzeme. (Yayımlanmamış doktora tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
10. ESİN, E. (1981). Selçuklulardan Önceki, Proto-Türk ve Türk Keramik Sanatına Dair. Sanat Tarihi Yıllığı, (9 -10), 107-154.
11. GÖK İPEKÇİOĞLU, Sevinç, ÇAKMAK, Ş & L. GÜNDÜZ (2025). Bursa Yeşil Cami’nin Yarım Kalan Taş Süslemeleri Hakkında Bir Değerlendirme. Sanat Tarihi Yıllığı Journal of Art History, JAH (34), 305–332.
12. GÜLGEN, H. (2016). Bursa Ulu Cami Müezzin Mahfili ve Tezyinatı. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25(1), 51-72.
13. GÜNDÜZ KÜSKÜ, S. (2012). Erken Dönem Osmanlı Sultan Yapılarında Ortak Kullanımlar: Bursa, Edirne ve Balkanlardaki Mimari Örnekler Özelinde Bir Değerlendirme. III. Uluslararası Balkanlarda Türk Varlığı Sempozyumu Bildiriler Kitabı Cilt II içinde (s. 137-160). Manisa: Celal Bayar Üniversitesi Matbaası.
14. KARAÇAĞ, A. (2002). Beylikler Devri Mimarisinde Alçı Süslemeler. (Yayımlanmamış doktora tezi). Selçuk Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
15. KEMALOĞLU, Z. (2024). Geometrik Tezyinatlı Amasya Camii Mihrapları. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 12(32), 93-112.
16. KUBAN, Doğan (2016). Osmanlı Mimarisi. İstanbul: YEM Yayınları.
17. KÜLTÜR ENVANTERİ (t.y.). İznik Nilüfer Hatun İmareti. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2025. https://kulturenvanteri.com/yer/nilufer-hatun-imareti
18. MUSEUM WITH NO FRONTIERS (t.y.). Edirne II. Bayezid Cami. Erişim Tarihi : 17 Kasım 2025. https://islamicart.museumwnf.org
19. ÖNEY, G. (1984). Gazneli Saray Süslemelerinin Anadolu Selçuklu Saray Süslemelerine Akisleri. Sanat Tarihi Dergisi, 3(3), 123-151.
20. ÖNEY, G. (2007). Beylikler Devri Sanatı (XIV-XV Yüzyıl) 1300-1453. Ankara: Türk Tarihi Kurumu Basımevi.
21. ÖZBEK, Y. (2002). Osmanlı Beyliği Mimarisinde Taş Süsleme. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
22. ÖZÇALIŞ, M. (2017). Lotus Çiçeğinin Farklı Kültürlerdeki Önemi ve Peyzaj Tasarımında Kullanımının İrdelenmesi. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 10, 22-28.
23. ÖZÜGÜL, A. (2024). Bursa’daki Osmanlı Yapılarının Geç Antik ve Bizans Dönemi Kapı Çerçeveleri. Art Sanat Dergisi, 21, 617-635.
24. PAY, S. (2010). Kuruluşundan Günümüze Yeşil Külliye. Bursa. Bursa: Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
25. RUSTAMOVA, M. (2019). Karahanlı Devri Mimarisi ve Bezemeleri. (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
26. ŞAMAN DOĞAN, N., & Yazar, T. (2013). Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi Mimari Süslemesinde Küre, Küre ve Koni Kesiti/Kabara, Rozet. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2(19), 221-244.
27. TÜRKİYE’NİN TARİHİ ESERLERİ (t.y.). Tokat Hatuniye Cami. Erişim Tarihi: 17 Kasım 2025. https://www.turkiyenintarihieserleri.com
28. UZUN, G. (2019). Erken Osmanlı Mimarlığında Sütun Kullanımı (1299-1453). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale.
29. YETKİN, K. S. (1965). İslam Mimarisi. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türk ve İslam Sanatları Tarihi Enstitüsü.
30. YILMAZ, G. (2015). Edirne’nin Erken Osmanlı Dönemi Yapılarında Çini Süsleme. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 5(10), 59-80.
31. YOSUNKAYA, B. (2007). Bursa ve İznik’deki Erken Dönem Osmanlı Yapılarında Devşirme Malzeme Kullanımı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
32. YÖNEY ULUERGİN, N. (2000). Osmanlı-Türk Sivil Mimarisinde Pencere Açıklıklarının Gelişimi. İstanbul: YEM Yayınları.