Ermeni Tarih Kaynaklarında Siyer Anlatıları -Tovma Artsruni’nin Patmut’ıwn Tann Artsruneats Kitabı Örneği-

Öz

Bu çalışma, IX. yüzyılın sonları ile X. yüzyılın başlarında yaşayan Ermeni tarihçi Tovma Artsruni’nin Patmut’iwn Tann Artsruneats adlı eserinde yer alan Hz. Peygamber’e dair anlatılarını incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, eserin ikinci bölümünün dördüncü kısmındaki siyer anlatılarının hangi bilgi çevrelerinden beslendiğini ve Ermeni Hıristiyan tarih tasavvuru içinde nasıl yeniden biçimlendirildiğini ortaya koymaktır. Çalışmada Klasik Ermenice metin esas alınmış, anlamlandırılması güç bölümlerde Robert W. Thomson’ın İngilizce çevirisinden kontrol amacıyla yararlanılmıştır. Artsruni’nin anlatısında Sâsânî hâkimiyetinin sona erişi, Yahudilerin Arabistan’a göçü, İsmâillilerle kurulan ittifak, Hz. Muhammed’in çocukluğu, ticari hayatı, evliliği, Bahira ile ilişkisi, ilk vahiy, hicret, fetihler, Kur’ân’ın oluşumu ve halifeler kronolojisi bir tarihî kurgu içinde birleştirilmiştir. Klasik Siyer kaynaklarında vahiy merkezli biçimde aktarılan olaylar, Artsruni’de rahip öğretisi, şeytanî etki, Yahudi desteği, siyasî ittifak ve askerî güç üzerinden açıklanmıştır. Bununla birlikte metinde Ebû Tâlib, Hz. Ali’nin Ebû Türâb künyesi, tevhid çağrısı ve Mekke’nin putlardan temizlenmesi gibi unsurlar da bulunmaktadır. Sonuç olarak çalışmamıza konu olan eser Hz. Muhammed’in (as) tarihsel biyografisini kurmak bakımından sınırlı bir kaynak niteliği taşırken Orta Çağ Ermeni Hıristiyan çevrelerinin İslam algısını ve Rum, Süryani, Arap ve Ermeni bilgi geçişleri arasındaki etkileşimi göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Siyer
• İslam tarihi
• Ermeni Tarih Yazıcılığı
• Tovma Artsruni
• Oryantalizm

Sīrah Narratives in Armenian Historical Sources -The Case Of Tovma Artsrunı’s Patmut’ıwn Tann Artsruneats-

Öz

This study examines the narratives concerning the Prophet Muhammad (pbuh) in Patmut‘iwn Tann Artsruneats, written by the Armenian historian Tovma Artsruni, who lived between the late ninth and early tenth centuries. Its primary aim is to determine the intellectual traditions from which the narrative drew and how it was reshaped within an Armenian Christian conception of history. The study is based on the Classical Armenian text, while Robert W. Thomson’s English translation was consulted when passages were difficult to interpret. Artsruni combines the collapse of Sasanian rule, the migration of Jews to Arabia, their alliance with the Ishmaelites, Muhammad’s (pbuh) childhood, commercial life, marriage, relationship with Bahira, first revelation, migration, conquests, the formation of the Qur’an, and the chronology of the caliphs within a single historical framework. Events presented in classical sīra sources through a revelation-centred narrative are explained by Artsruni through monastic instruction, demonic influence, Jewish support, political alliance, and military power. Nevertheless, the text also contains elements connected with Islamic tradition, including Abu Talib, Ali’s epithet as Abu Turab, the call to monotheism, and the cleansing of Mecca from idols. The work therefore has limited value for reconstructing the historical biography of Muhammad (pbuh). Its principal significance lies in revealing medieval Armenian Christian perceptions of Islam and the interaction among Rome, Syriac, Arab, and Armenian networks of knowledge.

Anahtar Kelimeler

• Sīrah
• Islamic history
• Armenian Historiography
• Tovma Artsruni
• Orientalism

Kaynakça

1. A‘zamî, M. Mustafa. Hz. Peygamber’in Kâtipleri. çev. Durak Pusmaz. İstanbul: İnkılab Yayınları, 2017.
2. Anthony, Sean W. Muhammad and the Empires of Faith: The Making of the Prophet of Islam. Oakland: University of California Press, 2020.
3. Arık, Mehmet Selim. “Hadislerdeki ‘Kırk’ Sayılarına Genel Bakış”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 1/1 (2014), 131-181.
4. Arslantaş, Nuh. Hz. Muhammed Döneminde Yahudiler. İstanbul: KURAMER Yay., 2016.
5. Artsruni, Thomas. History of the House of the Artsrunik‘. çev. ve şerh Robert W. Thomson. Detroit: Wayne State University Press, 1985.
6. Atçeken, İsmail Hakkı. Hz. Peygamber’in Yahudilerle Münasebetleri. İstanbul: Marifet Yay., 1996.
7. Baş, Eyüp. İslam’ın İlk Döneminde Müslüman-Yahudi İlişkileri. İstanbul: Gökkubbe Yayınları, 2004.
8. Bowersock, Glen W. Roman Arabia. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1983.

9. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. thk. Muhammed Züheyr en-Nâsır. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Ṭavḳi’n-Necât, 1422/2001.
10. Ceylan, Yılmaz. “Medine Vesikası: ‘Öteki’ne Tahammül mü Hoşgörü mü?”. EKEV Akademi Dergisi 85 (2021), 483-498.
11. Çoğ, Mehmet. “Ortaçağ Ermeni Literatüründe Hz. Muhammed Algısı”. Tarih Okulu Dergisi 9/26 (2016), 1-14.
12. Daniel, Norman. Islam and the West: The Making of an Image. Oxford: Oneworld Publications, 1993.
13. Eichner, Wolfgang. “Byzantine Accounts of Islam”. Doctrine and Debate in the East Christian World, 300-1500. ed. Averil Cameron - Robert Hoyland. 109-172. Farnham: Ashgate, 2011.
14. Fayda, Mustafa. “Bahîrâ”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 30 Eylül 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/bahira
15. Fayda, Mustafa. “İbn İshak”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Ekim 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-ishak
16. Fayda, Mustafa. “Yermük Savaşı”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Ekim 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/yermuk-savasi
17. Ghewond. History of Lewond: The Eminent Vardapet of the Armenians. çev. ve şerh Zaven Arzoumanian. Wynnewood, PA: St. Sahag and St. Mesrob Armenian Church, 1982.
18. Goitein, S. D. Yahudiler ve Araplar: Çağlar Boyu İlişkileri. çev. Nuh Arslantaş - Emine Buket Sağlam. İstanbul: İz Yayıncılık, 2011.
19. Grafton, David D. “‘The Arabs’ in the Ecclesiastical Historians of the 4th/5th Centuries: Effects on Contemporary Christian-Muslim Relations”. HTS Teologiese Studies/Theological Studies 64/1 (2008), 177-192.
20. Hamidullah, Muhammed. “Hz. Peygamber’in İslâm Öncesi Seyahatleri”. çev. Abdullah Aydınlı. Atatürk Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi Dergisi 4 (1980), 327-342.
21. Hamidullah, Muhammed. Hz. Peygamber’in Altı Orijinal Diplomatik Mektubu. çev. Mehmet Yazgan. İstanbul: Beyan Yay., 2007.
22. Hamilton, James M. “Paran (Place)”. The Anchor Bible Dictionary. ed. David Noel Freedman. 5/162. New York: Doubleday, 1992.
23. Hanson, R. P. C. The Search for the Christian Doctrine of God: The Arian Controversy 318-381. Edinburgh: T&T Clark, 1988.
24. Harman, Ömer Faruk. “Medyen”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Ekim 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/medyen
25. Harman, Ömer Faruk. “Medyen”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Ekim 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/medyen
26. Hoyland, Robert G. “Sebeos, the Jews and the Rise of Islam”. Medieval and Modern Perspectives on Muslim-Jewish Relations. ed. Ronald L. Nettler. 89-102. Luxembourg: Harwood Academic Publishers, 1995.
27. Hoyland, Robert G. Seeing Islam as Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam. Princeton, NJ: The Darwin Press, 1997.
28. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdülmelik b. Hişâm b. Eyyûb el-Himyerî el-Meâfirî. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sekkā vd. 2 Cilt. Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1955.
29. İbn Sa‘d, Ebû Abdullah Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ ez-Zührî. et-Ṭabaḳātü’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1421/2001.
30. Jeffery, Arthur. “Ghevond’s Text of the Correspondence between ‘Umar II and Leo III”. Harvard Theological Review 37/4 (1944), 269-332.
31. Kapar, Mehmet Ali. “Ebû Cehil”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Ekim 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-cehil
32. Kapar, Mehmet Ali. “Ebû Leheb”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Ekim 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-leheb
33. Karahan, Abdülkadir. “İslamiyette 40 Adedi Hakkında”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 4/4 (1952), 265-273.
34. Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Hüseyin. Mürûcü’ẕ-ẕeheb. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd. 4 Cilt. Beyrut: y.y., 1988.
35. Öz, Şaban. İlk Siyer Kaynakları ve Müellifleri. İstanbul: İSAV Yay., 2008.
36. Özkan, Mustafa. “Medine Vesikası”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Ekim 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/medine-vesikasi
37. Özkan, Mustafa. Medine Vesikası: Anayasası ve Birlikte Yaşam. Ankara: Fecr Yayınları, 2019.
38. Pala, İskender. “Kırk”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Ekim 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/kirk
39. Porto, Vagner Carvalheiro. “Arabia Petraea, a Roman Province and Its Monetary Issues”. Revista do Museu de Arqueologia e Etnologia 32 (2019), 167-178.
40. Roggema, Barbara. The Legend of Sergius Baḥīrā: Eastern Christian Apologetics and Apocalyptic in Response to Islam. Leiden-Boston: Brill, 2009.
41. Sarıkaya, Asım. Klasik Dönem Siyer Kaynakları ve Müellifleri. İstanbul: Siyer Okulu, 2026.
42. Sebeos. The Armenian History Attributed to Sebeos. çev. ve not. Robert W. Thomson. tarihî yorum James Howard-Johnston. katkı Tim Greenwood. Liverpool: Liverpool University Press, 1999.
43. Sübhânî, Ca‘fer. The Message. çev. Mohammad Mahdi Tehrani. Karachi: Islamic Seminary Publications, 1984.
44. Szilágyi, Krisztina. “Muḥammad and the Monk: The Making of the Christian Baḥīrā Legend”. Jerusalem Studies in Arabic and Islam 34 (2008), 169-214.
45. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Târîhu’t-Taberî. thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrâhim. 11 Cilt. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1967.
46. Theophanes the Confessor. The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284-813. çev. Cyril Mango - Roger Scott. Oxford: Clarendon Press, 1997.
47. Thomson, Robert W. “Armenian Literary Culture through the Eleventh Century”. The Armenian People from Ancient to Modern Times. ed. Richard G. Hovannisian. 1/199-239. New York: St. Martin’s Press, 1997.
48. Thomson, Robert W. “Armenian Variations on the Baḥira Legend”. Harvard Ukrainian Studies 3/4 (1979-1980), 884-895.
49. Thomson, Robert W. “Introduction”. Thomas Artsruni: History of the House of the Artsrunik‘. çev. ve şerh Robert W. Thomson. 15-58. Detroit: Wayne State University Press, 1985.
50. Thomson, Robert W. “Muhammad and the Origin of Islam in Armenian Literary Tradition”. Armenian Studies in Memoriam Haig Berberian. ed. Dickran Kouymjian. 829-858. Lisbon: Calouste Gulbenkian Foundation, 1986.
51. Thomson, Robert W. “Tovma Artsruni, Historian of Vaspurakan”. Armenian Van/Vaspurakan. ed. Richard G. Hovannisian. 57-72. Costa Mesa: Mazda Publishers, 2000.
52. Thomson, Robert W. Studies in Armenian Literature and Christianity. Aldershot: Variorum, 1994.
53. Tokuş, Ömer. “Van Gölü Havzasında Arap Hâkimiyeti”. Turkish Studies 13/24 (2018), 229-249.
54. Tolan, John V. “Rhetoric, Polemics, and the Art of Hostile Biography: Portraying Muhammad in Thirteenth-Century Christian Spain”. Sons of Ishmael: Muslims through European Eyes in the Middle Ages. 35-45. Gainesville: University Press of Florida, 2008.
55. Tolan, John V. Saracens: Islam in the Medieval European Imagination. New York: Columbia University Press, 2002.
56. Vâkıdî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ömer. el-Megāzî. thk. Marsden Jones. 3 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, ts.
57. Ward, Walter D. The Mirage of the Saracen: Christians and Nomads in the Sinai Peninsula in Late Antiquity. Oakland: University of California Press, 2015.
58. Yılmaz, Bedriye. Medine Yahudileriyle İlişkilerin Erken Dönem Kur’an Tefsirine Etkisi. İstanbul: KURAMER Yay., 2021.
59. Zeyvekli, Hikmet. Medine Sahîfesi. İstanbul: KURAMER Yay., 2019.