The Life and Poetry of Zayd Al-Hayr

Öz

Zayd b. Muhalhil, who belonged to the Banū Nabhān branch of the Ṭayyiʾ tribe, was a poet and Companion who lived through both the Jāhiliyya and Islamic periods. During the Jāhiliyya, he assumed the leadership of his tribe and became one of the most prominent figures associated with the period’s culture of warfare and raiding. He gained particular renown for capturing notable individuals in these conflicts and for his general military superiority in battle. Because of his intense attachment to horses and the large number of horses he owned, he was initially known by the epithet “Zayd al-Khayl.” Alongside his reputation as a warrior, he was also known for his deep affection for his horses, which he mentioned by name in his poetry. Despite his military successes and the prominent captives he took, he likewise distinguished himself through his generosity and magnanimity. In 9 AH (630 CE), Zayd came to Medina as a representative of his tribe and embraced Islam in the presence of the Prophet Muḥammad. The Messenger of Allah (peace and blessings be upon him) stated that Zayd possessed qualities even greater than those attributed to him in his absence and also praised certain virtues he observed in him; he therefore changed his epithet from “Zayd al-Khayl” to “Zayd al-Khayr.” After staying in Medina for approximately two weeks, Zayd set out with a document granting him a tract of land. However, before reaching his homeland, he died of fever at a place called Farda. Reports claiming that he lived until the Ridda Wars or even until the final years of the caliphate of ʿUmar have generally not been accepted because they lack historical consistency. Three of Zayd’s sons -Mukannif, Ḥurayth, and ʿUrwa- who were themselves Companions and poets, played significant roles in major early Islamic military campaigns and conflicts, including the Ridda Wars, the Battle of al-Qādisiyya, and the Battle of Ṣiffīn. In terms of his literary personality, Zayd reflected his adventures and everyday life in his poetry in a direct, plain, and unaffected style. His poems constitute some of the most important sources for the Jāhiliyya period as well as for his own life, and in the modern period his dīwān has been edited, published, and subjected to scholarly study.

Anahtar Kelimeler

• Sīrah
• Jāhiliyya
• Ṭayyiʾ Tribe
• Zayd al-Khayr
• Mukhadram Poet

Zeydü’l-Hayr’ın Hayatı ve Şairliği

Öz

Tay kabilesinin Benî Nebhân koluna mensup olan Zeyd b. Mühelhil, Câhiliye ve İslâm dönemlerini idrak etmiş bir şair ve sahâbîdir. Câhiliye döneminde kabilesinin liderliğini üstlenmiş, dönemin savaş ve yağma kültürünün öne çıkan isimlerinden biri olmuştur. Bu çatışmalarda kabilelerin ileri gelenlerini esir almasıyla ve savaşlardaki genel üstünlüğüyle tanınmıştır. Atlarına olan aşırı düşkünlüğü ve çok sayıda ata sahip olması sebebiyle başlangıçta “Zeydü’l-hayl” lakabıyla anılmıştır. Savaşçılığının yanı sıra atlarına olan derin sevgisiyle tanınan ve şiirlerinde bineklerinden isimleriyle bahseden Zeyd, askerî başarılarına ve esir aldığı meşhur isimlere rağmen gösterdiği cömertlik ve bağışlayıcılıkla da ön plana çıkmıştır. 9/630 yılında kabilesini temsilen Medine’ye gelen Zeyd, Hz. Peygamber’in huzurunda İslâmiyet’i kabul etmiştir. Allah Resûlü (s.a.s.), Zeyd’in gıyabında anlatılan vasıflardan çok daha fazlasına sahip olduğunu ayrıca kendisinde bazı erdemlerin bulunduğunu ifade ederek ismini “Zeydü’l-hayr” olarak değiştirmiştir. Medine’de yaklaşık iki hafta kaldıktan sonra kendisine arazi bağışlandığını bildiren bir mektupla yola çıkan Zeyd, memleketine ulaşamadan Ferde mevkiinde humma sebebiyle vefat etmiştir. Ridde savaşlarına veya Hz. Ömer devrinin sonlarına kadar yaşadığına dair ileri sürülen rivâyetler ise tarihsel tutarlılık taşımadığı gerekçesiyle genel kabul görmemiştir. Zeyd’in sahâbî ve şair olan çocukları da Ridde, Kâdisiye ve Sıffîn gibi erken İslâm fetih ve savaşlarında önemli roller üstlenmişlerdir. Edebî kişiliği bakımından Zeyd, maceralarını ve günlük yaşamını yapmacıktan uzak, doğrudan ve sade bir dille şiirlerine yansıtmıştır. Şiirleri Câhiliye dönemine ve kendi hayatına dair en mühim kaynaklar arasında yer almış, modern dönemde divanı neşredilerek incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Siyer
• Câhiliye Tay Kabilesi
• Zeydü’l-hayr
• Muhadram Şair

Kaynakça

1. Abdülkâdir el-Bağdâdî, Ömer b. Bâyezîd, Hizânetü’l-edeb ve lübbü lübâbi lisâni’l-ʿArab, thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn, 13 cilt, Mektebetü’l-Hancî, Kâhire, 1997-1418.
2. Ahmed, Fatıma Alzahra Fouad. Sa‘lebî Tefsîri Özelinde Hz. Peygamber’in Son Üç Yılıyla İlgili Rivâyetlerin Tespiti ve Değerlendirilmesi. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
3. Ahmed Muhammad Afnan. “et-Terâkumü’s-savtî fî şi‘ri Zeydi’l-Hayl et-Tâ’î” 108 (Aralık 2023), 438-452.
4. Apak, Âdem. “Tay (Benî Tay)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/187-188. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
5. Ali, Cevâd. el-Mufassal fî târîhi’l-Arab kable’l-İslâm. Beyrut: Dârü’s-Sâkî, 1422/2001.
6. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr b. Mahbûb el-Câhiz el-Kinânî. Kitâbü’l-Hayevân. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1416/1996.
7. Dımaşkî, Ebü’l-Kāsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh b. Abdillâh b. Hüseyn ed-Dımaşkî eş-Şâfiî. Târîhu Medîneti Dımaşk. Dımaşk: yy, 1405/1985.
8. Ebû Nuʿaym, Ahmed b. Abdillâh b. Ahmed el-Isbehânî. Maʿrifetü’s-Sahâbe. thk. ʿÂdil b. Yûsuf el-ʿAzzâzî. 7 Cilt. Riyâd: Dâru’l-Vatan, 1419.

9. Ebü’l-Ferec el-Isfahânî, Alî b. el-Hüseyn b. Muhammed b. Ahmed el-Kureşî. el-Eğânî. 25 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1. Basım, 1415/1994.
10. Efendioğlu, Mehmet. “Muhadramûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/393-394. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
11. el-Endelüsî, Ebû Ubeyd Abdullâh b. Abdilazîz b. Muhammed b. Eyyûb b. Amr el-Bekrî, Muʿcemü me’staʿcem min esmâʾi’l-bilâd ve’l-mevâziʿ (mevâkıʿ).
12. Hamidullah, Muhammed. İslâm Peygamberi. çev. Mehmet Yazgan. İstanbul: Beyan Yayınları, 2004.
13. İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. en-Nemerî. el-İstîʿâb fî maʿrifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed Bicâvî. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l-Cîl, 1. Basım, 1412/1992.
14. İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh b. Abdillâh b. Hüseyn ed-Dımaşkî eş-Şâfiî. Târîhu Dımaşk. nşr. Ömer b. Ğarâme el-Amravî. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1415/1995.
15. İbn Habîb, Ebû Caʿfer Muhammed b. Habîb b. Umeyye el-Bağdâdî. Kitâbü’l-Muhabber. thk. Ilse Lichtenstadter. Beyrût: Dârü’l- Âfâki’l-Cedîde, 1428/1942.
16. İbn Hacer, Ebü’l-Fadl Ahmed b. Alî b. Muhammed b. Ahmed el-Askalânî. el-İsâbe fî temyîzi’s-Sahâbe. thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd ve Alî Muhammed Muʿavvad. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1415/1994.
17. İbn Hacer, Ebü’l-Fadl Ahmed b. Alî b. Muhammed b. Ahmed el-Askalânî. Fethü’l-bârî şerhu sahîh el-Buhârî. thk. Muhibbuddîn el-Hatîb. 13 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Maʿrife, 1379/1959.
18. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik b. Hişâm b. Eyyûb el-Himyerî el-Meâfirî el-Basrî el-Mısrî. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sekkâ - İbrâhim el-Ebyârî - Abdülhafîz eş-Şiblî. 2 cilt. Kahire: Şirketü Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâdühû, 2. Basım, 1375/1955.
19. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkî eş-Şâfiî. el-Bidâye ve’n-Nihâye Büyük İslâm Tarihi. çev. Mehmet Keskin. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1994.
20. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrût: Dâru Sâdır, 1414/1993.
21. İbn Saʻd, Ebû Abdullah Muḥammed b. Saʻd b. Meniʻ ez-Zührî. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. Alî Muhammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1. Basım, 1421/2001.
22. İbn Saʻd, Ebû Abdullah Muhammed b. Saʻd b. Meniʻ ez-Zührî. Kitabü’t-tabakâti’l-kebîr. ed. Adnan Demircan. 11 Cilt. İstanbul: Siyer Yayınları, 2. Basım, 2015.
23. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. el-Muntazam fî târîhi’l-mülûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1412/1992.
24. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed. Üsdü’l-ğâbe fî ma’rifeti’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed Muavviz - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
25. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed b. Sâib b. Bişr el-Kelbî el-Kûfî. Nesebü Meʿad ve’l-Yemeni’l-Kebîr. thk. Nâcî Hasan. 2 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
26. Kapar, Mehmet Ali. Heyetler-Hz. Peygamberin Dönemi Diplomasi-. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2017.
27. Köksal, M. Asım. İslâm Tarihi. İstanbul: Şamil Yayınevi, ts.
28. Meydan, Selda. Hz. Peygamber’e Gelen Heyet ve Elçiler: Bu Elçilerin Görüşmeye Dair Rivâyetleri ve Değerlendirmesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
29. Okur, Belkıs. Başlangıçtan Emevîler Dönemi Sonuna Kadar Tay Kabilesi. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
30. Özkan, Halit. “Zeydü’l-hayr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/339. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
31. Sadreddin el-Basrî, Ebü'l-Ferec Ali b. Hasan, el-Hamâsetü’l-Basriyye, thk. Muhtâruddîn Ahmed, Âlemü’l-Kütüb, 2 cilt.
32. Süheylî, Ebü’l-Kâsım Abdurrahmân b. Abdillâh b. Ahmed el-Has‘amî el-Mâlekî. er-Ravdü’l-ünüf fi şerhi’s-Sîretin-Nebeviyye li’bni Hişâm. thk. Abdurrahman el-Vekîl. Kâhire, Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse, 1386/1967.
33. Şemmeri, Münife Nayif. “et-Terkîb ve Anâsiru’r-Rabt fî Kasîdeti Zeydi’l-Hayl et-Tâî eş-Şi’riyye (Dirâse Tahlîliyye)”. Havliyyetü Külliyyeti’l-Luğati’l-Arabiyye benîn bi-Cercâ 21/5 (2017), 4379-4416.
34. Şennavi, Abdurrahman Refet el-Başa Abdülaziz, Sahabe Hayatından Tablolar. çev. Taceddin Uzun. 3 Cilt. Konya: Kitapkent, 2004.
35. Uçar, İlyas. “Hz. Peygamber Zamanında Medîne’de Ortaya Çıkan Hastalıklar ve Tedavi Yöntemleri”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/8 (2017), 196-218. [https://doi.org/10.17859/pauifd.337827]
36. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Vâkıd, el-Megâzî. 3 Cilt. Beyrut: Daru’l-E’lâmî, 3. Basım, 1409/1989.
37. Yâkût el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillâh el-Hamevî el-Bağdâdî er-Rûmî, Muʿcemü’l-büldân, 7 cilt, Beyrût, Dâru sâdır.
38. Zeccâcî, Ebü’l-Kâsım Abdurrahmân b. İshâk en-Nihâvendî, el-Emâlî fi’l-luġati ve’l-edeb, thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn, Dârü’l-Ceyl, 1407-1987.
39. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Türkmânî el-Fârikî ed-Dımaşkî. Tecridu esmai’s-sahabe. Beyrut: yy, ts.
40. Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris ez-Ziriklî ed-Dımaşkî (1893-1976). el-A’lâm. Beyrut: yy, ts.
41. Dîvânü Zeyd’i-l-Hayl et-Tâî. haz. Nûrî Hammûdî el-Kaysî. Necef: Matbaatü’n-Nu’man, 2. Basım, 1967.
42. Şi‘ru Zeyd’i-l-Hayl et-Tâ’î. haz. Ahmed Muhtar el-Bezre. Beyrut: Dârü’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1988.