Vergi Denetiminde Dijital Dönüşüm ve Yapay Zekâ: Küresel Uygulamalar Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme
Öz
Küreselleşen ekonomi, e-ticaretin ivme kazanması ve finansal işlemlerin karmaşıklaşması; geleneksel vergi denetim yöntemlerini yetersiz kılarak vergi idarelerini önemli ölçüde dönüşüme zorlamıştır. Bu çalışma, belge ve karşılaştırmalı analize dayalı nitel bir araştırma yaklaşımı kullanarak dijitalleşme ve yapay zekâ destekli vergi denetim uygulamalarını karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Veriler, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü, Uluslararası Para Fonu, OECD, Dünya Bankası, Avrupa Komisyonu, seçilmiş ulusal vergi idareleri ve ilgili akademik literatür tarafından yayınlanan raporlardan karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele alınmıştır. Çalışma, küresel ölçekte dijital kamu yönetiminde öncü 8 ülkenin (Türkiye, Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Estonya, Güney Kore, Singapur, Çin ve Avustralya) dijitalleşme, yapay zekâ uygulamaları, denetim süreçleri, vergi uyumu, kurumsal kapasite ve veri güvenliği alanlarındaki deneyimlerini değerlendirmektedir. Bulgular, dijital teknolojilerin vergi uyumunu artırdığını, denetim etkinliğini güçlendirdiğini, vergi kaçakçılığını azalttığını ve sürdürülebilir kamu gelirlerini desteklediğini göstermektedir. Bununla birlikte, yapay zekâ temelli vergi idaresinin başarısı, gelişmiş teknolojik altyapıya, güvenli veri yönetimine, uygun yasal çerçevelere, algoritmik şeffaflığa ve nitelikli insan kaynaklarına bağlı olduğunu göstermektedir. İnceleme sonucunda, yapay zekâ destekli sistemlerin vergi kayıp-kaçağını azaltmada ve mükellef uyumunu artırmada yüksek verimlilik sağladığı, ancak algoritmik şeffaflık, kişisel verilerin korunması, etik ilkeler ve hesap verebilirlik hususlarında yeni hukuki ve etik tartışmaları beraberinde getirdiği tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Alm, J., & Torgler, B. (2021). Ethics, artificial intelligence, and tax compliance. Journal of Tax Administration, 6(2), 112-138.
- Australian Taxation Office. (2024). Annual report 2023–24. Australian Taxation Office.
- Aydın, C. (2023). Dijital dönüşüm bağlamında belgenin yaşam döngüsü süreçlerinin yönetiminde yapay zekâ kullanımı. Bilgi Yönetimi, 6(1), 21–42. https://doi.org/10.33721/by.1268483
- Bonelli, M., Cattaneo, M. D., Fuster, A., & Ventura, M. (2025). Refining public policies with machine learning: The case of tax auditing. Journal of Econometrics, 249, 105847.
- Bozdoğanoğlu, B. (2023). Yapay zekâ ChatGPT’nin vergi sistemlerinde kullanımı ve uyuşmazlıkları önlemedeki rolünün değerlendirilmesi. Mali Hukuk Dergisi, 19(224), 1545–1588.
- Bozkurt, R., & Durgun Kaygısız, A. (2024). Dijitalleşme ve vergi uygulamalarında dijital teknolojilerin kullanılması. Bilge Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(2), 30–39.
- Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
- Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi. (2021). Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi 2021–2025.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Maliye Çalışmaları (Diğer)
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yayımlanma Tarihi
28 Ekim 2026
Gönderilme Tarihi
6 Ağustos 2026
Kabul Tarihi
27 Ekim 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 6 Sayı: 2