Mehmet Âkif Ersoy’un Tefsir Çalışmalarında Kullandığı Hadislerin Tahlil ve Tenkidi

Yıl 2025, Cilt: 26 Sayı: 57, 159 - 172, 30.12.2025

Fidelya Yardımcı , Mahmut Gurbet

https://doi.org/10.70854/sobbiad.1813320

Öz

Bu çalışma, Mehmet Âkif Ersoy’un (ö.1936) tefsir yazıları ile vaaz ve hutbelerinde kullandığı hadisleri hadis tenkid kriterlerine göre inceleyerek değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Âkif, toplumda Kur’an merkezli dinî bilinç inşa etmeyi hedefleyen biri olarak ayetlerin açıklanmasında hadislere önem vermiştir. Ancak hadis seçiminde muhaddislerin kullandığı yöntemlerden farklı bir yaklaşım benimseyerek dönemin yaygın dinî söyleminde yer alan bazı zayıf ve mevzu rivayetlere eserlerinde yer vermekte sakınca görmemiştir. Mevzu rivayetlere şiir ve vaazlarında çokça rastlansa da tefsir metinlerinde genellikle sahih rivayetlere yer vermiştir. Bu durumun temel sebebi Âkif’in ilmî tenkitten ziyade toplumsal ıslaha odaklanan bir yaklaşım benimsemesidir. Tematik okuma yöntemi kullanılan çalışmada Âkif’in tefsir çalışmalarında yer verdiği örnek rivayetler seçilerek hadis usulü kriterlerinden yararlanmak suretiyle genel bir değerlendirme yapılmıştır. Öncelikle tefsirinde yer alan hadisler tespit edilmiş olup bu rivayetlerin tahric ve tahlil çalışması yapılarak senedlerdeki inkıta, râvi zayıflıkları ve metin farklılıkları analiz edilmiştir. Analiz neticesinde rivayetlerin bir kısmının “sahih”, “hasen li-gayrihi” veya “zayıf” derecesinde olduğu tespit edilmiştir. Âkif’in bu tercihinin nedeni, rivayetlerin ahlâkî ve toplumsal mesajlar içermesidir. Mehmet Âkif’in vaaz ve hutbelerinde hadis rivayetlerini kullanımının temel amacının ümmet bilincini güçlendirmek, ahlâkî dirilişi yeniden sağlamak ve Kur’an’ın sosyal hayata aktarımını desteklemek olduğu belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Tefsir , Mehmet Âkif Ersoy , Hadis tenkidi , Şiir

Analysis and Criticism of the Hadiths Used by Mehmet Akif Ersoy in His Tafsir Studies

Öz

This study aims to evaluate the hadiths used by Mehmet Âkif Ersoy (d. 1936) in his Qur’anic exegesis writings as well as in his sermons and khutbahs by examining them according to the criteria of hadith criticism. As a thinker who sought to construct a Qur’an-centered religious consciousness within society, Âkif attached great importance to hadiths in explaining Qur’anic verses. However, in selecting hadiths, he adopted an approach different from that of the muhaddiths and did not consider it problematic to include some weak and fabricated narrations that were prevalent in the dominant religious discourse of his time. Although fabricated narrations are frequently encountered in his poetry and sermons, he generally preferred authentic narrations in his exegetical texts. The main reason for this lies in Âkif’s approach, which prioritized social reform over scholarly criticism. Employing a thematic reading method, the study selects representative narrations included in Âkif’s exegetical works and offers a general evaluation by making use of the principles of hadith methodology. First, the hadiths included in his tafsir were identified, and these narrations were subjected to takhrīj and analysis, examining issues such as discontinuity in the chains of transmission, narrator weaknesses, and textual variations. As a result of this analysis, it was determined that some of the narrations fall into the categories of ṣaḥīḥ, ḥasan li-ghayrihi, or ḍaʿīf. The reason behind Âkif’s preference for these narrations is their moral and social messages. It has been concluded that the primary purpose of Mehmet Âkif’s use of hadith narrations in his sermons and khutbahs was to strengthen the consciousness of the ummah, revive moral values, and support the integration of the Qur’an into social life.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Tafsir , Mehmet Akif Ersoy , Hadith criticism , Poem

Kaynakça

• Ali el-Müttakī el-Hindî. (1981). Kenzü’l-ummâl. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
• Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. (1990). Şu’abü’l-îmân. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Buhârî, Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâîl. (1993). el-Câmiu’s-sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. Beyrut: Dâru İbn Kesîr.
• Cevdet, A. (1992). Mehmet Akif Ersoy’un Kur’an anlayışı. İstanbul: Düşünce Yayınları.
• Çelikan, S. (2018). Uhuvvet kavramı bağlamında kur’ân ve sünnette kardeşlik hukuku. Ankara: Bizim Büro Matbaa.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş ‘as es-Sicistânî. (1420/1999). Sünenü Ebû Dâvûd. thk. Sâlih b. Abdilazîz. Riyad: Dâru’s-Selâm.
• Ebû Hâtim er-Râzî, (1987). el-Cerh ve’t-Ta‘dîl. Haydarâbâd: Matbaatü’l-Meclisi’l-İlmî.
• Ersoy, M. A. (1912/1987). Sebîlürreşâd dergisi. 9/41-42.
• Ersoy, M. A. (2013). Safahat. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
• Eren, M. (2000). Mehmet Akif Ersoy’un tefsir yazıları ile vaaz ve hutbelerinde kullandığı hadislerin değerlendirilmesi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Horoz, Y. (2010). Mehmet Akif Ersoy’un Safahatta anlam ve telmih olarak kullandığı hadislerin incelenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi.
• İbn Hacer el-Askalânî. (1994). en-Nüket ‘alâ İbni’s-Salâh. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
• İbn Hacer el-Askalânî. (1997) Tehzîbü’t-tehzîb. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
• İbn Hacer el-Askalânî. (2023) el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. Beyrut: Dâru’l -Fikr.
• İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed. (1989). el-Musannef fî’l-ehâdîs ve’l-âsâr. nşr. Kemâl Yûsuf el-Hût. Medine: Dârü’t-Tâc - Dârü’r-Rüşd.
• Ebü’l-Fidâ İbn Kesîr. (2000). Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîm. Kahire: Dâru’l-Hadîs.
• Karabacak, A. (2014). Mehmet Akif’in dini düşüncesi ve modern çağ. Ankara: Akademik Kitaplar.
• Karaoğlan, A. (2022) “Mehmet Akif Ersoy’un Meâl’inin dil ve üslup özelliklerine dair bir değerlendirme”, Fikirleri ve Mücadelesiyle Mehmet Akif Ersoy, ed. Adem Yıldırım- Betül Karaçöl. Ankara: Grafiker Yayınları.
• Ma‘mer b. Râşid, Abdurrezzâk b. San‘ânî. (1983). el-Musannef. nşr. Habîbürrahmân el-A‘zamî. Kahire: Mektebetü’l-İslamî.
• Mev‘ize. (1920) Üstad-ı Muhterem Mehmed Akif Beyefendi’nin Karasi’de Zağnos Paşa Cami-i Şerifi’nde İrad Buyurdukları Mev‘izenin Hulasası, Sebilürreşad, 18/ 183-186.
• Mizzî, Cemâlüddîn Yûsuf. (1980). Tehzîbü’l-kemâl. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
• Öztürk, M. (2014). Kur’an-ı Kerim Meali: Anlam ve yorum merkezli çeviri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları.
• Sadan, H. (2022). “Rivayet tefsirinde müfessirin tercihinin belirleyiciliği”. Kur’an’ı anlamada yöntem. ed. M. Ethem. Ankara: İlâhiyât Yayınları.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân. (1985) el-Câmiu’s-sağîr. Kahire: Darü’l-Hadîs.
• Turşak, M. (2008). Mehmet Akif Ersoy’un tefsir anlayışı. İstanbul: İnsan Yayınları.
• T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2013). Mehmet Âkif Ersoy: Tefsir (2. bs.). DİB Yayınları. https://diyanet.gov.tr/mehmet_akif_ersoy_tefsir_diyanet.pdf
• Taberânî, Ebü’l-Kāsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân. (1983). el-Mu‘cemü’l-kebîr. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. (1975). Sünenü’t-Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Mısır: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî.
• Yavuz, H. (2015). Mehmet Akif Ersoy’un tefsirlerinde hadis kullanımı. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları.
• Yıldırım, S. (1992). Mehmed Âkif’in Kur’an anlayışı. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları.
• Yüksel, M. B. (2017). Temel dinamikleri açısından fütüvvet ve ahiliğin Kur’ânî referansları. Tefsir Araştırmaları Dergisi, 1(2), 270-310. https://doi.org/10.31121/tader.347593
• Yüksel, M. B. (2022). Kişiliği bağlamında Kur’an’da Hz. Muhammed. Ankara: İlahiyât Yayınları.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. (1984). Siyeru a‘lâmü’ en-nübelâ. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. (1995). Mîzânü’l-iʿtidâl. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife.