A Socialist intellectual from the Ottoman to the Republic: The life, socialism, and trade unionism of Sadrettin Celal Antel (1890-1954)

Öz

This study aims to evaluate the transformation process from the Ottoman Empire to the Republic of Türkiye through the intellectual world of Sadrettin Celal Antel. It is based on the view that the modernization process, which gained momentum with the Tanzimat reforms, was not limited to institutional regulations but also produced a change in mentality that reinterpreted the relations among society, the state, and the individual. In this context, the study examines the intellectual continuity of the generation of intellectuals who were educated in the late Ottoman period and became influential during the founding years of the Republic through the example of Antel. The research adopts historical analysis and the history of thought as its methodological framework. Antel’s educational background, academic experiences in Europe, works, and the socio-economic conditions of the period are evaluated together. The findings show that Antel approached socialism not as an abstract doctrine, but as a scientific perspective grounded in historical and economic foundations. They also indicate that Antel positioned the working class not as a passive social element, but as one of the founding actors of social transformation. Consequently, the study reveals that intellectual continuity can be traced in the transition from the Ottoman Empire to the Republic and makes visible Antel’s distinctive place in debates on socialism and trade unionism. In this respect, the research contributes to a more holistic and original reading of labor, intellectual life, and modernization debates in the early Republican period.

Anahtar Kelimeler

• Modernization
• Social Change
• Socialism
• Trade Unionism
• Intellectual
• Sadrettin Celal Antel

Etik Beyan

The author declares that this study has been prepared in accordance with the principles of research and publication ethics.

Teşekkür

The author thanks the editorial team of the journal and the anonymous reviewers for their contributions to the development of this study.

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Sosyalist Bir Aydın: Sadrettin Celal Antel’in (1890-1954) Hayatı, Sosyalizm ve Sendikacılık Düşüncesi

Öz

Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’ndan Türkiye Cumhuriyeti’ne uzanan dönüşüm sürecini Sadrettin Celal Antel’in düşünce dünyası üzerinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışma, Tanzimat’la hız kazanan modernleşmenin yalnızca kurumsal düzenlemelerle sınırlı kalmadığını, toplum, devlet ve birey ilişkilerini yeniden yorumlayan bir zihniyet değişimi yarattığını esas almaktadır. Bu doğrultuda, Osmanlı’nın son döneminde yetişen ve Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında etkili olan aydın kuşağının düşünsel sürekliliği Antel örneğinde ele alınmıştır. Araştırmada tarihsel analiz ve düşünce tarihi yaklaşımı benimsenmiş, Antel’in eğitim süreci, Avrupa’daki akademik deneyimleri, eserleri ve dönemin sosyo-ekonomik koşulları birlikte değerlendirilmiştir. Bulgular, Antel’in sosyalizmi soyut bir öğreti olarak değil, tarihsel ve iktisadi temellere dayanan bilimsel bir yaklaşım içinde ele aldığını göstermektedir. Ayrıca Antel’in işçi sınıfını toplumsal dönüşümün pasif bir unsuru olarak değil, bu sürecin kurucu aktörlerinden biri olarak konumlandırdığı görülmektedir. Sonuç olarak çalışma, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişte düşünsel sürekliliğin izlenebileceğini ortaya koymakta ve Antel’in sosyalizm ile sendikacılık tartışmalarındaki özgün yerini görünür kılmaktadır. Bu yönüyle araştırma, erken Cumhuriyet dönemindeki emek, aydın ve modernleşme tartışmalarının daha bütüncül ve özgün biçimde okunmasına katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Modernleşme
• Toplumsal Değişim
• Sosyalizm
• Sendikacılık
• Aydın
• Sadrettin Celal Antel

Etik Beyan

Yazar, bu çalışmanın bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olarak hazırlandığını beyan eder.

Teşekkür

Yazar, çalışmanın geliştirilmesine katkı sağlayan dergi editöryal ekibine ve anonim hakemlere teşekkür eder.

Kaynakça

1. Akyıldız, A. (2012). Osmanlı bürokrasisi ve modernleşme. İstanbul: İletişim Yayınları.
2. Celal, S. [Antel]. (1922a). Sosyalizm ve tekâmülü. İstanbul: Evkaf Matbaası.
3. Celal, S. [Antel]. (1922b). Sendika mesaileleri. İstanbul: Evkaf Matbaası.
4. Celal, S. [Antel]. (2019). Maarif teşkilatı hakkında bir layiha. N. Altunya (Haz.). Maarif Vekâleti Mecmuası, (7), 135-246. https://oygm.meb.gov.tr/kitap/pdf/10-Maarif-Teskilati-Hakkinda-Bir-Layiha-1923.pdf
5. Aslan, C. (2014). Erken Cumhuriyet Dönemi’nde eğitim bilimleri alanında yurt dışına öğrenci gönderilmesi olgusu (1923-1940). [Doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
6. Ata, B. (2014). Marksist siyaset ile Durkheimci pedagoji arasında bir Türk aydını: Sadrettin Celâl Antel ve tarih öğretimi. Education and Science / Eğitim ve Bilim, 39(175), 27-40.
7. https://search.trdizin.gov.tr/en/yayin/detay/235799/marksist-siyaset-ile-durkheimci-pedagoji-arasinda-bir-turk-aydini-sadrettin-celal-antel-ve-tarih-ogretimi
8. Baysun, M. (2011). Edebiyat Fakültesi’nin büyük kaybı: Profesör Sadrettin Celal Antel. Tarih Dergisi, 6(9), 196-197. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/101544

9. Berkol, B. (2000). 44’üncü ilkokul. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 12(12), 53-58. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1987
10. Çelebi, N., Kazancı, E. (2021). Cumhuriyet dönemi eğitim politikaları ve yabancı eğitim uzmanlarının eğitimdeki etkileri (1923-1960). Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(4), 198-218. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.959346
11. Dewey, J. (1938). Yarının mektepleri (Çev. S. C. Antel). İstanbul: Kanaat Kitabevi.
12. Dumont, P. (1995). Yahudi-sosyalist-Osmanlı bir örgüt: Selanik işçi federasyonu. İçinde M. Tunçay ve E. J. Zürcher (Ed.), Osmanlı İmparatorluğu’nda sosyalizm ve milliyetçilik (1876-1923). İstanbul: İletişim Yayınları.
13. Ekici, K. (2024). Sadrettin Celal Antel’in eğitim görüşleri. [Yüksek lisans tezi]. Aksaray Üniversitesi.
14. Erdoğan, A. (2009). Türkiye’de yurt dışına öğrenci gönderme olgusunun sosyolojik çözümlemesi. [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
15. Findley, C. V. (2014). Osmanlı İmparatorluğu’nda bürokratik reform: Babıâli, 1789-1922. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
16. Günay, C. A. (2024). Sadrettin Celal Antel’in umumî didaktik (1952) adlı eseri üzerine bir inceleme. [Yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
17. İnalcık, H. (2013). Osmanlı ve modern Türkiye. İstanbul: Timaş Yayınları.
18. Karagöz, Ş. (2017). Cumhuriyet öncesi dönem öğretmen yetiştirme ve öğretmenlik mesleği üzerine bazı görüş ve öneriler. Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 51-67. https://izlik.org/JA64HE94LD Kuyaş, A. (Ed.). (2006). Tarih 1839-1939. İstanbul: TÜSİAD Yayınları.
19. Lewis, B. (2013). Modern Türkiye’nin doğuşu. Ankara: Arkadaş Yayınları.
20. Mardin, Ş. (1996). Yeni Osmanlı düşüncesinin doğuşu. İstanbul: İletişim Yayınları.
21. Meşeci Giorgetti, F. (2025). Antel, Sadrettin Celal. Türk Maarif Ansiklopedisi. https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/antel-sadrettin-celal
22. Siyavuşgil, E. S. (1954). Profesör Sadrettin Celâl Antel. Pedagoji Bülteni, 1. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayını.
23. Tanpınar, A. H. (2007). 19. asır Türk edebiyatı tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
24. Tunçay, M. (1978). Türkiye’de sol akımlar. Ankara: Bilgi Yayınevi.
25. Tunçay, M. ve Zürcher, E. J. (1995). Osmanlı İmparatorluğu’nda sosyalizm ve milliyetçilik (1876-1923). İstanbul: İletişim Yayınları.
26. Ülken, H. Z. (1992). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi. İstanbul: Ülken Yayınları.