1964-1980 Döneminde Türkiye’nin Dış Politikasında Göreceli Özerklik Arayışı: Neoklasik Realist Bir Analiz

Öz

Bu çalışma 1964-1980 döneminde Türkiye’nin ABD karşısında geliştirdiği dış politika yöneliminin hangi koşullar altında ve nasıl şekillendiğini açıklamayı amaçlamaktadır. Çalışma uluslararası sistemde meydana gelen değişimler ve iç siyasi yaşamda meydana gelen dönüşümler çerçevesinde Türkiye’nin dış politika yönelimlerinin nasıl değiştiğini incelemektedir. Küba Füze Krizi, Johnson Mektubu, Haşhaş Krizi, Kıbrıs Barış Harekâtı ve ABD silah ambargosu gibi olaylar çerçevesinde ABD-Türkiye ilişkilerinin değişen doğası analiz edilmektedir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş ve söz konusu döneme ait resmî belgeler, lider söylemleri ve mevcut akademik literatür neoklasik realist bir okuma çerçevesinde değerlendirilmiştir. Göreceli özerklik kavramı, Türkiye’nin uluslararası sistemin başat aktörüne olan bağımlılığını azaltmasını, dış politika kararlarında manevra alanını genişletmesini ve ulusal önceliklerini daha bağımsız biçimde belirleme çabasını ifade etmek için tercih edilmiştir. Türkiye’nin ülkede bulunan ABD üslerinin kullanımını sınırlandırması, haşhaş ekimini yeniden serbest bırakması, Kıbrıs Harekâtı’nı ABD’nin itirazlarına rağmen gerçekleştirmesi ve Sovyetler Birliği ile ilişkilerini geliştirmesi göreceli özerklik arayışının en belirgin göstergeleridir. Çalışma, 1964-1980 arası Türkiye'nin Batı eksenli kurumsal aidiyetini koparmadan, dış politikada ilişkilerini çeşitlendirerek görece daha özerk hareket etme arayışında olduğunu iddia etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Dış Politikası
• Soğuk Savaş
• Özerklik Arayışı
• Neoklasik Realizm
• ABD

Etik Beyan

Yazarlar, bu çalışmanın özgün olduğunu ve hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulduğunu beyan ederler.

Teşekkür

Yazarlar, çalışmanın geliştirilmesine katkı sağlayan dergi editöryal ekibine ve anonim hakemlere teşekkür eder.

The quest for relative autonomy in Türkiye’s foreign policy during the 1964-1980 period: A neoclassical realist analysis

Öz

This study aims to explain under what conditions and how Türkiye’s foreign policy orientation toward the US took shape during the 1964-1980 period. This study examines how Türkiye’s foreign policy orientations have evolved in the context of changes in the international system and transformations in domestic political life. The evolving nature of U.S.-Türkiye relations is analyzed in the context of events such as the Cuban Missile Crisis, the Johnson Letter, the Opium Crisis, the Cyprus Peace Operation, and the U.S. arms embargo. The study employs a qualitative research method, evaluating official documents, leadership discourses, and existing academic literature from the period through a neoclassical realist framework. The concept of relative autonomy was chosen to express Türkiye’s efforts to reduce its dependence on the dominant actor in the international system, expand its room for maneuver in foreign policy decisions, and determine its national priorities more independently. Türkiye’s decision to restrict the use of U.S. bases within its territory, to re-legalize opium poppy cultivation, to carry out the Cyprus Operation despite U.S. objections, and to develop relations with the Soviet Union are the most prominent indicators of this pursuit of relative autonomy. This study argues that between 1964 and 1980, Türkiye sought to act with relative autonomy in its foreign policy by diversifying its relationships without severing its institutional ties to the Western axis.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Foreign Policy
• Cold War
• Quest for Autonomy
• Neoclassical Realism
• USA

Etik Beyan

The author declares that this study has been prepared in accordance with the principles of research and publication ethics.

Teşekkür

The authors would like to thank the journal’s editorial team and the anonymous reviewers for their contributions to the development of this study.

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1977). The Turkish experiment in democracy 1950-1975. Royal Institute of International Affairs
2. Ahmad, F. (1995). Modern Türkiye’nin oluşumu. Sarmal Yayınevi.
3. Aran, A. ve Kutlay, M. (2024). Turkey’s quest for strategic autonomy in an era of multipolarity. IPC Policy Brief. 20240301-10034255.pdf
4. Altunışık, M. B. (2026). Türkiye’s quest for strategic autonomy in a shifting international order, The Fletcher Forum of World Affairs, 50 (1), 63-76. 9.+Winter+2026+—+Türkiye’s+Quest+for+Strategic+Autonomy+in+a+Shifting+International+Order.pdf
5. Akgönül, S., Can, M. ve Ayaydın, E. (2023). Neoclassical realist perspective on militarization of Turkish foreign policy. M. Eslami ve A. V. G. Vieira (Ed.), The arms race in the Middle East: Contemporary security dynamics içinde (s. 141–152). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-32432-1_9
6. Arcayürek, C. (1992). Demirel dönemi, 12 Mart darbesi: 1965-1971. Bilgi Yayınevi.
7. Armaoğlu, F. (2014). 20. yüzyıl siyasi tarihi 1914-1995. Timaş Yayınları.
8. Avcıoğlu, D. (1966). Dış politika tabuları. Yön Dergisi, 5 (156). Yön Dergisi - C-4 - Sayi - 156.pdf

9. Aviv, E.E. (2013). The Efraim Elrom affair and Israel-Turkey relations. Middle Eastern Studies, 49, (5), 750-769. http://www.jstor.org/stable/24585940
10. Balcı, A. (2021). Türk dış politikası: İlkeler, aktörler ve uygulamalar. Alfa Yayınları.
11. BBC News Türkçe, (2025). “12 Eylül sabahı ABD büyükelçisi: 'Askeri liderleri iyi tanıyoruz, endişeye mahal yok”, https://www.bbc.com/turkce/articles/cg79l8nezndo
12. Bianet, (2020). “40 yıl önce "Kanlı Pazar’da ne oldu?” https://bianet.org/haber/40-yil-once-kanli-pazar-da-ne-oldu-112604
13. Campany Jr., R. C. (1986). Turkey and the United States: The arms embargo period. Praeger.
14. Demir, Ş. (2016). “12 Mart askeri muhtırası”, Şehir ve İrfan Araştırmaları Dergisi, (2), 130-137. https://izlik.org/JA88FW28LG
15. Doğanoğlu, K. (2020). Siyasi ve askeri yönleriyle 1967 Arap-İsrail Savaşı. Sosyal Bilimler Dergisi, 7(45), 355-364. 10.29228/SOBIDER.42008
16. Dyson, T. (2010). Neoclassical realism and defence reform in Post-Cold War Europe. Palgrave Macmillan.
17. Ecevit, B. (1978). Turkey’s security policies. Survival 20, (5), 203-208.
18. Ecevit, B. (1984). Turkey’s security policies. J. Alford (Ed.), Greece and Turkey: Adversity in alliance içinde (s. 136–140). International Institute for Strategic Studies.
19. Emek Dergisi, (1969). “Anti-emperyalist mücadele Türkiye’de Sosyalist harekatın ayrılmaz bir parçasıdır.”, 1(1). Emek dergisi c 1 sayi 01
20. Erbil, H. (2006). “Turkish foreign and security policies in the Post-Cold War era: Sucsess or failure 1989-1999” Doctoral Thesis, University of London, London.
21. Erhan, Ç. ve Embel, E. (2015). Türk dış politikasında karar vericileri yönlendiren yapısal faktörler. Bilig, (72), 145-170. https://www.researchgate.net/publication/344738982_Turk_Dis_Politikasinda_Karar_Vericileri_Yonlendiren_Yapisal_Faktorler
22. Gökçen, S. (2020). İki darbe arası Türk demokrasisi (1961-1980). Atatürk Yolu Dergisi, (67), 241-64. https://doi.org/10.46955/ankuayd.850488.
23. Gunter, M.M. (2005). The US Turkish alliance in disarray, World Affairs, 167(3), 113-123. https://www.jstor.org/stable/20672717
24. Gündoğdu, E. ve Kaya O. (2023). Neoklasik realist teori perspektifinden Türkiye’nin 1956 Süveyş Krizine yönelik dış politikasının analizi. Türkiye Orta Doğu Çalışmaları Dergisi, 10 (1), 179- 216. 10.26513/tocd.1273636
25. Hale, W. (2021). 1774’ten günümüze Türk dış politikası. Serbest Akademi Yayınları.
26. NATO, (2022). “Harmel Raporu”, https://www-nato-int.translate.goog/en/about-us/official-texts-and-resources/harmel-report?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=tr&_x_tr_hl=tr&_x_tr_pto=tc
27. Han, A. K. (2013). Paradise lost: A neoclassical realist analysis of Turkish foreign policy and the case of Turkish-Syrian relations. R. Hinnebusch ve Ö. Tür (Ed.), Turkey-Syria relations: Between enmity and amity içinde (s. 55–69). Routledge.
28. Hüseyin, F. (2022). STRASAM, “NATO Kapsamında ABD üs ve tesislerinin Türkiye’ye etkileri” https://strasam.org/ua-iliskiler/uluslararasi-orgutler/nato-kapsaminda-abd-us-ve-tesislerinin-turkiyeye-etkileri-455
29. İlyas, A. (2015). Johnson Mektubu ve Türk dış politikasında eksen kayması 1965-1980, 21. Yüzyılda Sosyal Bilimler Dergisi, 10(10), 179-196. JohsonMektubuveTrkDPolitikasndaEksenKaymas (1).pdf
30. İzmir, B. (2017). İki müttefik, bir kriz: Türk- Amerikan ilişkilerin Jüpiter Füzeleri Krizi. Humanitias, 5(10), 177-192. https://doi.org/10.20304/humanitas.320533
31. Karagöz, M. (2004). US Arms embargo against Turkey - after 30 years an institutional approach towards US policy making. PERCEPTIONS: Journal of International Affairs, 9 (4), 107-130. https://izlik.org/JA85NH33EW
32. Karataş, M. (2022). Türkiye’nin 1970’li yılları ve milliyetçi cephe hükümetleri, Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, 5(110), 387-422. 10.32953/abad.1139936
33. Kiraz, S. (2018). Dış politika analizi modeli olarak neoklasik realizm: İkinci Dünya Savaşı sırasındaki Türk dış politikasının analizi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 20 (2), 417-440.
34. Kubicek, P. (2022). Contrasting theoretical approaches to Turkish foreign policy. Turkish Studies. 23 (5), 645-658. https://doi.org/10.1080/14683849.2022.2107340
35. Lobell, S.E. (2009). Threat assessment, the state, and foreign policy: A neoclassical realist model. S. E. Lobell, N. M. Ripsman ve J. W. Taliaferro (Ed.), Neoclassical realism, the state, and foreign policy içinde (s. 42–74). Cambridge University Press.
36. Lyndon, B. J. and İnönü, I., (1966). President Johnson and Prime Minister İnönü. Middle East Journal, 20(3), 386-393. İnönü-Johnson letters.pdf
37. NATO (1968). “MC 14/3 (Final): Overall strategic concept for the defense of the North Atlantic Treaty Organization area.” https://www.nato.int/docu/stratdoc/eng/a680116a.pdf
38. Milliyet, 6 Nisan 1966. “Üsler ve Başbakan”, 1.
39. National Security Council, “NSSM 227- U.S security policy toward Turkey,”, Box 37, NSC Institutional Files, Gerald R. Ford Presidental Library, file:///C:/Users/melik/Downloads/1982289.pdf
40. Office of the Historian, “Strategic arms limitations talks/treaty (SALT) I and II”, https://history.state.gov/milestones/1969-1976/salt
41. Oğuzlu, T. ve Han, A.K. (2023). Making sense of Turkey’s foreign policy from the perspective of neorealism. Uluslararası İlişkiler, 20 (8), 59-77. https://doi.org/10.33458/uidergisi.1284178
42. Oran, B. (2001). Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşından bugüne olgular, belgeler, yorumlar (1919-1980). İletişim Yayınları.
43. Öcal, M. (2017). Soğuk Savaş’tan bir kesit: Yapısal değişiklikler ve bloklar arası ilişkiler (1960-1991). Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 5(2), 166-185. https://izlik.org/JA83PD63PP
44. Özkan, A. (2018). Organizational response to recurring foreign policy crises: The case of Turkish military intervention in Cyprus. Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 3(2), 1-28. https://izlik.org/JA99MP92BL
45. Pınar, L. (2024). 1973 Petrol krizi ve Türk dış politikası. İçtimaiyat, 8(2), 680-690. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1468929
46. Pinheiro, L. and de Lima, M. R. S. (2018). Between autonomy and dependency: the place of agency in Brazilian foreign policy. Brazilian Political Science Review. 12(3), 1-22. http://dx.doi.org/10.1590/1981-3821201800030003.
47. Rose, G. (1998). Neoclassical realism and theories of foreign policy. World Politics, 51(1), 144-172. https://www.jstor.org/stable/25054068
48. Russell, R. and Tokatlian, J. G. (2003). From antagonistic autonomy to relational autonomy: A theoretical reflection from the Southern Cone. Latin American Politics and Society, 45 (1), 1-24. https://doi.org/10.1111/j.1548-2456.2003.tb00230.x
49. Rüma, İ. (2023). A political economy of historical change and continuity in Turkish foreign policy. Uluslararasi Iliskiler, 20 (80), 27-48, https://doi.org/10.33458/uidergisi.1399863
50. Sert, H. (2022). İki darbe arasında: 1960-1980 döneminde genel özellikleriyle Türk dışişleri bakanlığı. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, (41), 31-75. https://doi.org/10.26650/YTA2022-913482
51. Sterling-Folker, J. (2022). Theories of international cooperation and the primacy of anarchy: explaining U.S. international policy-making after Bretton Woods. State University of New York Press.
52. NATO, (2022). “NATO’s strategic documents since 1949.” https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_56626.htm?selectedLocale=en
53. BBC New Türkçe (2015). “Süleyman Demirel: 'Çoban Sülü'den Çankaya Köşkü'ne” https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/06/150617_demirel_obit
54. Şahin, M. (2020). Theorizing the change: a neoclassical realist approach to Turkish foreign policy, Contemporary Review of the Middle East, 7 (4), 483-500. https://doi.org/10.1177/2347798920940078
55. Sülker, K. (1969). Kursakta kalacak hevesler. Forum Dergisi, (359), Forum_Sayı.359_15.Mart.1969.pdf
56. Şen, O. ve Özveren, M (2024). Ekonomik yaptırımların yerli üretim ile ilişkisi. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 79(1), 27-60. https://doi.org/10.33630/ausbf.956772
57. T.C. Dışişleri Bakanlığı, Türkiye ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT), https://www.mfa.gov.tr/turkiye-ve-avrupa-guvenli-ve-isbirligi-teskilati-_agit_.tr.mfa
58. Taş Yetim, H. (2003). ABD hegemonyasına meydan okuma: Türk dış politikasında otonomi arayışı (1964-75), İstanbul: Lejand Kitap.
59. TBMM, (1974) “Gerekçe”, S. Sayısı: 315, https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/MM__/d04/c026/b061/mm__040260610128.pdf
60. Uçar, F. (2025). VI Demirel hükümeti dönemi Türk dış politikası ve etkileri. Karaelmas Sosyal Bilimler Dergisi, 3(1), 1-16. https://doi.org/10.70819/kares.1652802
61. United States Congress, Foreign Assistance Act of 1974, Pub.L. No.93-559, 88 Stat. 1975, (1974): s. 1081, file:///C:/Users/melik/Downloads/STATUTE-88-Pg1795.pdf
62. Uslu, N. (2000). Türk-Amerikan İlişkileri. 21. Yüzyıl Yayınları.
63. Üçbaş, Ü. (2020). Neoklasik realizm ve Türkiye’de dış politikanın süreçsel analizi. Doktora Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
64. Ülgen, S., Besch, S. and Toygür, İ. (2024). Strategic autonomy as a dynamic of convergence in Türkiye-EU relations. Carnegie Endowment for International Peace. Ulgen_Besch_Toygur_Turkiye EU-final.pdf
65. Ünlü Bilgiç, T. (2014). İç ve dış politikada çeşitlilik. C. Göktepe ve T. Ünlü Bilgiç (Ed.), İç ve dış gelişmelerle Türkiye'nin demokrasi tarihi (1946-2012) içinde (s. 155–209). Ufuk Yayınları.
66. Volk, T. (2013). Turkey’s historical involvement in Middle Eastern alliances: Sadabad Pact, Baghdad Pact, and Phantom Pact. L'Europe en Formation, 11-30. 10.3917/eufor.367.0011
67. Yeşilbursa, B.K. (2023). Türkiye-Orta Doğu ilişkileri 100 yılın muhasebesi 1923-2023. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 1-23. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1250799
68. Yönet, G. A. ve Dağlar Macar, O. (2024). Karşılaştırmalı dış politika analizi ekseninde: Küba füze krizi. İstanbul Ticaret Üniversitesi Dış Ticaret Dergisi, 2(2), 59-71. https://doi.org/10.62101/iticudisticaretdergisi.1452594
69. Zakaria, F. (1998). From wealth to power the unusual origins of America's world role. Princeton University Press.