Tarama Sözlüğü'ndeki Bazı İsimler Üzerine

Öz

Cumhuriyet dönemiyle birlikte sistematik ve bilimsel bir nitelik kazanan Türk dili çalışmalarının önemli ürünlerinden biri olan Tarama Sözlüğü, tarihî metinlerden hareketle Türkçenin söz varlığını tanıklarla ortaya koymayı amaçlayan kapsamlı bir eserdir. Sözlük ilk kez beş cilt hâlinde 1952’de basılmıştır. Taranan eserlerin ve dolayısıyla madde başı sayısının artmasıyla cilt sayısı altıya çıkmış, ekler ve dizin ciltlerinin eklenmesiyle sözlük sekiz cilt hâlinde en son 2019’da basılmıştır. Türkçenin hem arkaik hem de güncel söz varlığını içeren sözlükte yer alan 14.142 madde başının 4.129’unu isim türünden sözcükler oluşturmakta ve bu sözlük birimlerin tamamının Türkçe kökenli olduğu ifade edilmektedir. Bu çalışma, söz konusu kabulü sınamayı amaçlamakta; bu doğrultuda baba, babet, bil, çepel (cipil), naşi (naşı), uya, key (gey) ve pes madde başı isimlerin köken bakımından bu genellemenin dışında kalıp kalmadığını ve bu birimlerin eş gösterenlik yerine çok anlamlılık kapsamında değerlendirilip değerlendirilmediğini incelemektedir. Nitel araştırma deseni çerçevesinde yürütülen çalışmada veriler doküman incelemesi yoluyla toplanmış; etimoloji sözlükleri ile anlamlar arası ilişki ve semantik bağ testine dayalı ölçütler kullanılarak betimsel analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda incelenen isimlerin kökenleri yeniden değerlendirilmiş; ayrıca söz konusu maddelerin sözlükten çıkarılması ya da düzeltilmesi yönünde öneriler sunulmuştur. Böylelikle çalışma, sözlükbilim ve çok anlamlılık-eş gösterenlik ayrımı bağlamında Tarama Sözlüğü’ne katkı sunmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Semantik
• Sözlükbilim
• Etimoloji
• Tarama Sözlüğü
• İsim

Etik Beyan

Yazar, bu çalışmanın Prof. Dr. Adnan Rüştü Karabeyoğlu danışmanlığında 28.01.2026 tarihinde tamamlamış olduğu “Tarama Sözlüğü’ndeki Çok Anlamlı İsimlerin Semantik İncelemesi” başlıklı doktora tezinden üretildiğini beyan eder.

Teşekkür

Yazar, hazırlanması sürecindeki katkılarından dolayı Prof. Dr. Adnan Rüştü Karabeyoğlu’na teşekkür eder.

On some nouns in the Tarama Sözlüğü

Öz

The Tarama Sözlüğü, one of the major achievements of Turkish linguistic studies which acquired a systematic and scientific character with the advent of the Republican era, is a comprehensive work that aims to document the lexical inventory of the Turkish language through historical texts. The dictionary was first published in five volumes in 1952. As the number of works examined -and consequently the number of entries- increased, the number of volumes rose to six; with the addition of supplementary and index volumes, the dictionary was last published in eight volumes in 2019. The dictionary, which encompasses both archaic and contemporary Turkish vocabulary, contains 14,142 entries, of which 4,129 are nouns; it is stated that all these lexical units are of Turkish origin. This study aims to test the aforementioned claim; in this regard, it examines whether the entry headings baba, babet, bil, çepel (cipil), naşi (naşı), uya, key (gey) and pes fall outside this generalisation in terms of origin, and whether these units are assessed within the scope of polysemy rather than synonymy. Conducted within a qualitative research framework, the study collected data through document analysis; the data were analysed using descriptive methods based on criteria derived from etymological dictionaries and tests of inter-semantic relationships and semantic connections. In light of the findings, the origins of the examined nouns were re-evaluated; furthermore, recommendations were made regarding the removal or correction of the entries in question from the dictionary. Thus, the study has contributed to the Tarama Sözlüğü within the context of lexicography and the distinction between polysemy and synonymy.

Anahtar Kelimeler

• Semantics
• Lexicography
• Etymology
• Tarama Sözlüğü
• Nouns

Etik Beyan

The author declares that this article is derived from the doctoral dissertation entitled "Tarama Sözlüğü’ndeki Çok Anlamlı İsimlerin Semantik İncelemesi", completed on 28 January 2026 under the supervision of Professor Adnan Rüştü Karabeyoğlu.

Teşekkür

The author gratefully acknowledges Prof. Dr. Adnan Rüştü Karabeyoğlu for his valuable contributions to the preparation of this study.

Kaynakça

1. Akalın, Ş. H. (2008). Bin yıl önce binyıl sonra Kâşgarlı Mahmud ve Divanü Lügati’t-Türk. Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Akkoyunlu, Z. (2009). Kitâbu Dîvânü Lugâti’t-Türk’te bazı meseleler. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 2(3-4), 53-58. https://izlik.org/JA67PG69ZS
3. Aksoy, Ö. A., ve Dilçin, D. (Ed.). (2009a). XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklariyle Tarama Sözlüğü I (3. baskı). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
4. Aksoy, Ö. A., ve Dilçin, D. (Ed.). (2009b). XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklariyle Tarama Sözlüğü II (3. baskı). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
5. Aksoy, Ö. A., ve Dilçin, D. (Ed.). (2009c). XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklariyle Tarama Sözlüğü V (3. baskı). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
6. Aksoy, Ö. A., ve Dilçin, D. (Ed.). (2009d). XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklariyle Tarama Sözlüğü VI (3. baskı). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
7. Aksu, B. T. (2002). Türk Dil Kurumunun sözlük çalışmaları 1932-2002. Türk Dili, (607), 140-174.
8. Arslan Erol, H. (2002). Eski Türkçeden Eski Anadolu Türkçesine anlam değişmeleri [Doktora Tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi.

9. Atmaca, E. (2013). Eski Oğuz Türkçesinden günümüz Türkiye Türkçesine eşgösterenlilik. Dil Araştırmaları, 12(12), 117-138. https://izlik.org/JA68RB27TY
10. Ay, D. A. (2017). Tarama sözlüğü: Sözlükbilimi ilkeleri çerçevesinde betimsel ve eleştirel bir değerlendirme. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 56(56), 1-22. https://izlik.org/JA58ZH72YL Bilge, R. (1939). Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün telif tarihi. Türkiyat Mecmuası, 6, 1936-1939.
11. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Caferoğlu, A. (2000). Türk dili tarihi I-II. Enderun Kitabevi.
13. Clauson, G. (Ed.). (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Clarendon Pr. Dankoff, R., and Kelly, J. (Eds. & Trans.). (1984). Türk şiveleri lügatı (Dîvânü lugāti't-Türk): Compendium of the Turkic dialects. Harvard University Press
14. Devellioğlu, F. (2012). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lugat. Aydın Kitabevi.
15. Doerfer, G. (1965). Türkische und Mongolische elemente im Neupersischen II. Franz Steiner Verlag.
16. Ercilasun, A. B. (1985). Büyük Türk klasikleri 1. Ötüken Neşriyat.
17. Eyüboğlu, İ. Z. (1988). Türk dilinin etimoloji sözlüğü. Sosyal Yayınlar.
18. Genç, R. (1997). Kaşgarlı Mahmud’a göre XI. yüzyılda Türk dünyası. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
19. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü: Etimolojik sözlük denemesi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
20. Haber, J., and Poesio, M. (2024). Polysemy: Evidence from linguistics, behavioral science, and contextualized language models. Computational Linguistics, 50(1), 351-417. https://doi.org/10.1162/coli_a_00500
21. İnan, S. (2026). Tarama Sözlüğü’ndeki çok anlamlı isimlerin semantik incelemesi [Doktora Tezi] Kocaeli Üniversitesi.
22. Kaçalin, M. S. (1994). Dîvânü Lugâti’t-Türk. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (c. 9, ss. 446-449). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi
23. Karaağaç, G. (2008). Türkçe verintiler sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
24. Karaağaç, G. (2013). Anlam: Anlam bilimi ve iletişim. Kesit Yayınları.
25. Karaağaç, G. (2015). Türkçenin alıntılar sözlüğü. Akçağ Yayınları.
26. Karaağaç, G. (2024). Türkçenin kökteşler sözlüğü. Akçağ Yayınları.
27. Kâşgarlı Mahmud. (2013). Divanü Lûgat-it-Türk I-II (B. Atalay, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Katz, J. J. (1972). Semantic theory. Harper and Row.
29. Klepousniotou, E., Titone, D., and Romero, C. (2008). Making sense of word senses: The comprehension of polysemy depends on sense overlap. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 34(6), 1534-1543. https://doi.org/10.1037/a0013012
30. Koornneef, A. W. (2008). Eye-catching anaphora = Oogstrelende anaforen. LOT.
31. Korkmaz, Z. (1995). Türk dili üzerine araştırmalar I. Türk Dil Kurumu Yayınları.
32. Köprülüzade, M. F. (2014). Türk edebiyatı tarihi. Alfa Yayınları.
33. Lexicon, S. J. W. (1974). A Turkish and English lexicon. Librairie du Liban.
34. Li, Y.-S. (1999). Türk dillerinde akrabalık adları. Simurg.
35. Lyons, S. J. (1983). Kuramsal dilbilime giriş (Ahmet Kocaman, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. Lyons, S. J. (1999). Language and linguistics. Cambridge University Press.
37. Murphy, G. L. (1990). Interpretation of verb phrase Aaaphora: Influences of task and syntactic context. The Quarterly Journal of Experimental Psychology Section A, 42(4), 675-692. https://doi.org/10.1080/14640749008401244
38. Palmer, F. R. (2020). Semantik: Yeni bir anlambilim projesi (Ramazan Ertürk, Çev.). Fol Kitap.
39. Räsänen, M. (1969). Versuch eines etymologischen wörterbuchs der Türksprachen. Suomalais Ugrilainen Seura. Sarı, İ. (2019). Algı fiillerinde çok anlamlılık: Gör- örneği. İçinde E. Kuyma ve A. Nazlı (Ed.), Algı’ya dair (ss. 129-160). Kesit Yayınları.
40. Steingass, F. J. (1963). A comprehensive Persian-English dictionary. Librairie du Liban.
41. Stock, P. F. (2008). Polysemy. Içinde T. Fontenelle (Ed.), Practical Lexicography (ss. 153-160). Oxford University PressOxford.
42. Tietze, A. (2016a). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. 1. cilt: A-B (S. Tezcan, Ed.). Türkiye Bilimler Akademisi.
43. Tietze, A. (2016b). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. 2. cilt: C-E (S. Tezcan, Ed.). Türkiye Bilimler Akademisi.
44. Tietze, A. (2016c). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. 3. cilt: F-J (S. Tezcan, Ed.). Türkiye Bilimler Akademisi.
45. Tietze, A. (2016d). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. 4. cilt: K-N (S. Tezcan, Ed.). Türkiye Bilimler Akademisi.
46. Tietze, A. (2016e). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. 6. cilt: O-R (S. Tezcan, Ed.). Türkiye Bilimler Akademisi.
47. Tietze, A. (2016f). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. 8. cilt: T-V (S. Tezcan, Ed.). Türkiye Bilimler Akademisi.
48. Tietze, A., ve Tekin, T. (1989). Tarama Sözlüğü üzerine bazı açıklamalar I. Erdem, 5(13), 285-294. https://izlik.org/JA79SP39NU
49. Tietze, A., ve Tekin, T. (1994). Tarama Sözlüğü üzerine bazı açıklamalar II. Türk Dilleri Araştırmaları, (4), 159-169. http://www.turkdilleri.org/turkdilleri/sayilar/tda4/TietzeTekin.pdf
50. Togan, A. Z. V. (2019). Umumi Türk tarihine giriş. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
51. Tulum, M. (2011). 17. Yüzyıl Türkçesi ve söz varlığı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
52. Türk Dil Kurumu. (t.y.). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 5 Mart 2026).
53. Ullman, S. (1963). Semantics (2nd ed.). Basil Blackwell.
54. Ülkütaşır, M. Ş. (1972). Büyük Türk dilcisi Kâşgarlı Mahmut. Cumhuriyet Matbaası.
55. Vicente, A., and Falkum, I. L. (2017). Polysemy. Içinde A. Vicente & I. L. Falkum, Oxford Research Encyclopedia of Linguistics. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199384655.013.325
56. Wehr, H. (1976). A Dictionary of modern written Arabic. Spoken language services.
57. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des altuigurischen: Altuigurisch – Deutsch – Türkisch. Göttingen University Press. https://doi.org/10.17875/gup2021-1590
58. Yavuzarslan, P. (2009). Osmanlı dönemi Türk sözlükçülüğü. Tiydem Yayıncılık.
59. Zhang, Q., Chang, R.-H., and Wang, Z.-D. (2025). A review on the cognitive neural mechanisms of anaphor processing during language comprehension. Psychological Reports, 128(4), 2191-2223. https://doi.org/10.1177/00332941231180447
60. Zwicky, A. M., and Sadock, J. M. (1975). Ambiguity Tests and How to Fail Them. İçinde J. P. Kimball (Ed.), Syntax and Semantics (ss. 1-36). BRILL. https://doi.org/10.1163/9789004368828_002