THE JOURNEY OF WOMEN’S RIGHTS IN TÜRKİYE: LEGAL REFORMS AND POLICIES FROM 1983 TO 2013

Öz

This study aims to evaluate the legal policies affecting the social, political, and legal status of women in Turkey from 1983 to 2013 with a holistic approach. It focuses on developments beginning with the Motherland Party (1983-1991) government led by Turgut Özal, through the coalition governments of the 1990s, and the early years of the Justice and Development Party government (2002-2013). Using document analysis as part of the qualitative research method, the study conducted a periodic analysis by examining legal regulations, official gazettes, government programs, reports of women's organizations, and academic sources. The findings of the study reveal both progressive steps and contradictory approaches to women's rights under different governments. During the ANAP period, the General Directorate of Women's Status and Problems was established and some restrictions in the Civil Code were abolished. During the coalition governments, particularly during Tansu Çiller's tenure as prime minister, women's public visibility increased. Subsequent coalitions enacted Law No. 4320 on the Protection of the Family, and in 2001, radical changes were made to strengthen spousal equality with the reform of the Civil Code. During the AKP government, women's representation in the public sphere was strengthened through the establishment of Family Courts, the expansion of working mothers' rights with the new Labor Law, the inclusion of an obligation to ensure equality in the Constitution, and the lifting of the headscarf/hijab ban. Therefore, this study demonstrates that achievements regarding women's rights in Turkey are shaped by the ideological orientations of political parties and that a holistic approach to gender equality remains lacking.

Anahtar Kelimeler

• Gender equality
• Government policies
• Legal regulations
• Turkish politics
• Women's rights

TÜRKİYE’DE KADIN HAKLARININ YOLCULUĞU: 1983’TEN 2013’E YASAL REFORMLAR VE POLİTİKALAR

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de 1983’ten 2013’e uzanan dönemde kadınların sosyal, siyasal ve hukuki statülerini etkileyen yasal politikaları bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Turgut Özal liderliğindeki Anavatan Partisi (1983-1991) iktidarından başlayarak, 1990’lı yıllarda koalisyon hükümetleri dönemleri ve Adalet ve Kalkınma Partisi hükümetinin ilk yılları (2002-2013) arasındaki gelişmelere odaklanmaktadır. Çalışmada, nitel araştırma yöntemi kapsamında doküman analizi tekniği kullanılarak, yasal düzenlemeler, resmi gazete, hükümet programları, kadın örgütlerinin raporları ve akademik kaynaklar incelenerek dönemsel bir analiz yapılmıştır. Çalışmanın bulguları, farklı iktidar dönemlerinde kadın hakları alanında hem ilerici adımlar atıldığını hem de çelişkili yaklaşımların var olduğunu ortaya koymaktadır. ANAP döneminde Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü’nün kurulması ve Medeni Kanunu’ndaki bazı kısıtlamaların kaldırılması gerçekleştirilmiştir. Koalisyon hükümetleri sürecinde, özellikle Tansu Çiller’in başbakanlığı ile kadınların kamusal görünürlüğü artmış, sonraki dönem koalisyonları tarafından 4320 sayılı Aileyi Koruma Kanunu çıkarılmış ve 2001 yılında ise Medeni Kanunu reformuyla eşler arasında eşitliği güçlendiren köklü değişiklikler yapılmıştır. AK Parti iktidarı döneminde ise Aile Mahkemeleri’nin kurulması, yeni İş Kanunu ile çalışan annelerin haklarının genişletilmesi, Anayasa’ya eşitliği sağlama yükümlülüğünün eklenmesi ve başörtüsü/türban yasağının kaldırılması gibi kadınların kamusal alandaki temsili güçlendirilmiştir. Dolayısıyla bu çalışma, Türkiye’de kadın haklarına ilişkin kazanımların, siyasi iktidarların ideolojik yönelimlerine göre şekillendiğini ve toplumsal cinsiyet eşitliği konusunda bütüncül bir yaklaşımın hâlâ eksik olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hükümet politikaları
• Kadın hakları
• Toplumsal cinsiyet eşitliği
• Türkiye siyaseti
• Yasal düzenlemeler

Kaynakça

1. Acuner, S. (2002). 90’lı yıllar ve resmî düzeyde kurumsallaşmanın doğuş aşamaları. A. Bora & A. Günal (Der.), 90’larda Türkiye’de Feminizm (ss. 125-158). İstanbul: İletişim Yayınları.
2. Anadolu Ajansı (30 Eylül 2013). Demokratikleşme Paketi açıklandı. Erişim adresi: https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/demokratiklesme-paketi-aciklandi/214907.
3. Arat, Y. (1999). Türkiye’de modernleşme projesi ve kadınlar. S. Bozdoğan & R. Kasaba (Ed.), Türkiye’de Modernleşme ve Ulusal Kimlik (ss. 82-98). İstanbul: TUYY.
4. Arslan, Ş. A. (2017). Kadın odaklı politikaların hükümet programlarına yansımaları üzerine bir analiz. TBB Dergisi, 411-440.
5. Asena, D. (Şubat 1990). Ne Biliniyor, Ne Yapılıyor? Kadınca, Sayı 135, s. 5.
6. Asena, D. (1990, 13 Mart). O mu halk, bu mu halk? Güneş, s. 13.
7. Asena, D. (1990, 31 Temmuz). Durumumuz hep dış gebelik. Güneş, s. 13.
8. Ateş, H. & Yavuz, Ö. (2017). Adalet ve kalkınma partisi döneminde kadınlara yönelik dönüşümlerin değerlendirilmesi. Balkan Sosyal Bilimler Dergisi, ICOMEP Özel Sayı, 28-47.

9. Ayan, S. (1995, 3 Ağustos). Kadın Başbakana erkek benzetmesi. Milliyet, s. 5.
10. Creswell, J. W. (2012). Educational research: Planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research. Pearson Education.
11. Convention on the elimination of all forms of discrimination against women (CEDAW). (1979). New York: United Nations.
12. Çaha, Ö. (1996). Sivil kadın: Türkiye’de sivil toplum ve kadın. (E. Özensel, Çev.). Ankara: Vadi Yayınları.
13. Çameli, T. (2008). Kız çocukların ilköğretime erişiminde Türkiye’den örnekler. İstanbul: Sabancı Üniversitesi Yayınları.
14. Çavdar, T. (2013). Türkiye’nin demokrasi tarihi 1950’den günümüze. Ankara: İmge Kitabevi.
15. Deckert, J., & Wilson, M. (2023). Descriptive Research Methods. In T. Welsh, J. P. Ambegaonkar, & L. Mainwaring (Eds.), Research Methods in the Dance Sciences (1st ed., pp. 153-165). University Press of Florida. https://doi.org/10.2307/j.ctv33jb41z.17.
16. Demirkürek, İ. (2011). 1980 sonrası değişimin ışığında kadın ve liderlik olgusu: Tansu Çiller örneği. (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Anabilim Dalı Gazeteceilik Bölümü.
17. Doğan, Y. (1985). Dar sokakta siyaset (1980-1983). İstanbul: Tekin Yayınevi.
18. Gazioğlu Terzi, E. (2015). Toplumsal cinsiyet bağlamında politik söylem: 1989-2011 yılları arası hükümet programlarında aile ve kadınlar. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 18(2), 145-176.
19. Gender Mainstreaming: Conceptual framework, methodology and presentation of good practices. (1998). Council of Europe, EG-S-MS (98) 2 rev.
20. Gökmen, Y. (1992). Özal sendromu. Ankara: Verso Yayıncılık.
21. Göle, N. (2016). Modern mahrem: Medeniyet ve örtünme. İstanbul: Metis Yayınları.
22. Guba, E. G. & Lincoln, Y. S. (1994). Competing paradigms in qualitative research. In N. K. Denzin & Y. S. Lincoln (Eds.), Handbook of qualitative research (pp. 105-117). Sage Publications.
23. Gürbilek, N. (2001). Vitrinde yaşamak: 1980’lerin kültürel iklimi. İstanbul: Metis Yayınları.
24. Güzel, D. (1999). Kadın kurtuluş hareketi: Birlik ve örgütsel sorunlar. Ankara: Paradoks Yayıncılık.
25. Hanımlar vakfı tamam (1986, 7 Nisan). Milliyet, s. 16.
26. Işıkçı, Y. M. & Şengün, H. (2017). Kadın başbakan Tansu Çiller döneminde kadın politikası: Temel yasalar üzerinden bir değerlendirme. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 9 (Kadın Özel Sayısı), 401-420.
27. İleri, S. (1988, 27 Ocak). Acıyı Anadolu kadını ile yaşadım. Milliyet, s. 10.
28. Kadınlar getirdi kadınlar götürüyor (1997, 16 Mayıs). Sabah, s. 1.
29. Kandiyoti, D. (2015).Cariyeler, bacılar, yurttaşlar: Kimlikler ve toplumsal dönüşümler. İstanbul: Metis Yayınları. Keyder, Ç. (2014). Türkiye’de devlet ve sınıflar. İstanbul: İletişim Yayınları.
30. Kız Çocuklarının Eğitim ve Öğretiminde Yeni Politika ve Uygulamalar Çalıştayı. (2013, 3 Ekim). Millî Eğitim Bakanlığı. Erişim adresi: http://www.meb.gov.tr/kiz-cocuklarinin-egitim-ve-ogretiminde-yeni-politika-ve-uygulamalar-calistayi/haber/6386/tr.
31. Merriam, S. B. & Grenier, R. S. (2019). Qualitative research in practice: Examples for discussion and analysis. San Francisco: Jossey-Bass Publishers.
32. O erkek’lerin korkulu rüyası! (18 Ekim 2012). Habertürk. Erişim adresi: https://www.haberturk.com/gundem/haber/786478-o-erkeklerin-korkulu-ruyasi.
33. Okuryazarlık Seferberliği. (6 Şubat 2018). Milli Eğitim Bakanlığı. Erişim adresi: https://www.meb.gov.tr/okuryazarlik-seferberligi/haber/15579/tr.
34. Parejo, H. & V. Radulović, B. (2023). Public policies on gender equality. In: D. Vujadinović, M. Fröhlich & T. Giegerich (Ed.), Gender-Competent Legal Education (pp. 405-428). Cham: Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-031-14360-1_12.
35. Parmaksız, P. M. Y. (2017). Türkiye’nin modernleşmesinde kadınlar: 1839’dan günümüze. Ankara: İmge Kitabevi. Refahyol’un sonu (1997,15 Haziran). Milliyet, ss. 1, 20.
36. Semra Özal ile söyleşi. (1986, Kasım). Kadınca, (96), 24-28.
37. Sevimli, D. (2020). Prime Minister Tansu Çiller (1993-1996): Her impact on feminism in Turkey? (Phd thesis). Yeditepe University, Department of Political Science and International Relations, Istanbul.
38. Şimşek, H. & Yıldırım, A. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
39. T.C. Başbakanlık Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü. (2008). Kadın sığınmaevleri kılavuzu. (S. Karataş, Ü. Şener & N. Otaran, Haz.). Ankara.
40. Terkan, B. (2010). Siyasi partilerin kadına ilişkin söylem ve politikaları (AKP ve CHP örneği). Selçuk İletişim, 6(2), 115-136.
41. Tekin, Y. & Okutan, M. Ç. (2019). Türk siyasal hayatı. Ankara: Orion Kitabevi.
42. Tuşalp, E. (1994). Plastik papatya kokusu. Ankara: Bilgi Yayınları.
43. Türk Parlamento Tarihi: TBMM-XX. Dönem (1995-1999). (2012). Cilt I. T. F. Ertan (Der.). Ankara: TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları.
44. Türk Parlamento Tarihi TBMM-XXII. Dönem (2002-2007). (2012). Cilt III. A. Yıldız (Der.). Ankara: TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları.
45. Türkiye Büyük Millet Meclisi Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu. (2013, Kasım). Her alandaki kadın istihdamının artırılması ve çözüm önerileri komisyon raporu (Haz. Şahin Metin ve Rabia Arabacı Kariman). Ankara: TBMM Yayınları.
46. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (Gerekçeli). (2019). Y. E. Yılmazoğlu & İ. E. Perdecioğlu (Haz.). Ankara: Epa-Mat Basım Yayın.
47. Türkiye Tarihi: Bugünkü Türkiye (1980-2003). (2005). B. Tanör, K. Boratav, & S. Akşin (Haz.). Cilt V. İstanbul: Cem Yayınevi.
48. Yıldız, S. (1996). 1980 sonrası Türkiye’de sosyo-kültürel değişim: Özal dönemi. (Yüksek lisans tezi). Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale.