II. ABDÜLHAMİD’İN ARAP DANIŞMANI EBU'L-HÜDA ES-SAYYADİ'NİN PERSPEKTİFİNDEN OSMANLI ORTADOĞUSU: SİYASET VE STRATEJİLER

Yıl 2026, Cilt: 17 Sayı: 1, 147 - 158, 30.01.2026

Recep Kılıç

Öz

Bu makale, II. Abdülhamid döneminde Osmanlı Devleti’nin Ortadoğu (Arap Yarımadası) siyasetinin oluşumunda Ebu’l-Hüda es-Sayyadi’nin oynadığı çok katmanlı rolü incelemektedir. Çalışmanın amacı, literatürde çoğunlukla biyografik yönü ve saray içi nüfuzuyla anılan Ebu’l-Hüda’yı, devletin bölgesel politikalarının şekillenmesinde etkili bir “aracı” ve “meşruiyet üretici aktör” olarak konumlandırmaktır.
Makale, dönemin basın kaynakları, arşiv belgeleri, bölgeye dair yerli ve yabancı literatür, hatıratlar/tanıklıklar ve Ebu’l-Hüda’nın kendi eserlerini temel alarak, nitel bir doküman analizi gerçekleştirmektedir. Elde edilen bulgular, Ebu’l-Hüda’nın yalnızca tarikat merkezli bir dini otorite olmadığını; tayin ve atama mekanizmalarındaki etkisi, yerel liderlerle kurduğu ağlar, Irak, Suriye, Lübnan, Yemen ve Hicaz gibi kriz bölgelerine yönelik danışmanlıkları ve hilafet eksenli eserleri aracılığıyla Abdülhamid’in Pan-İslamizm stratejisini sahada görünür kıldığını göstermektedir.
Sonuç olarak çalışma, Ebu’l-Hüda’nın dini otoriteyi siyasal meşruiyet üretiminde işlevselleştirdiğini; Pan-İslamcı söylemi hilafet merkezli bir sadakat diline dönüştürerek Abdülhamid’in bölgesel stratejilerine katkı sunduğunu; ancak tayinler, nişan ve rütbe dağıtımı ile yerel liderlerle kurduğu patronaj ilişkileri üzerinden kişisel nüfuz arayışları nedeniyle eleştirilere de konu olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çift yönlü durum, dönemin Osmanlı Ortadoğu siyasetinin yalnızca merkezî irade üzerinden değil, bireysel aktörlerin aracılığıyla yürütülen esnek ve yerelci mekanizmalarla işlediğini göstermektedir. Ayrıca makale, Osmanlı’nın Pan-İslamcı stratejilerinin sahada nasıl uygulandığını, bu uygulamanın sınırlarını ve Ebu’l-Hüda es-Sayyadi’nin bu süreçteki belirleyici fakat tartışmalı katkısını görünür kılarak literatüre yeni bir analitik çerçeve sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

II. Abdülhamid , Ebu’l-Hüda es-Sayyadi , Pan-İslamizm , Osmanlı Ortadoğu Siyaseti , Rifâiyye Tarikatı

THE OTTOMAN MİDDLE EAST FROM THE PERSPECTİVE OF ABDULHAMİD II'S ARAB ADVİSOR ABU'L-HUDA AL-SAYYADİ: POLİTİCS AND STRATEGİES

Öz

This article examines the multifaceted role of Ebu’l-Hüda es-Sayyadi in shaping the Ottoman Empire’s Middle Eastern (Arabian Peninsula) policy during the reign of Sultan Abdulhamid II. The study aims to position Ebu’l-Hüda—who is often portrayed in the literature primarily through his biographical background and influence within the palace—as an intermediary and a “legitimacy-producing actor” who played a significant role in the formation of the empire’s regional policies.
The article conducts a qualitative document analysis based on contemporary press sources, archival materials, local and foreign literature on the region, memoirs/testimonies, and Ebu’l-Hüda’s own writings. The findings reveal that Ebu’l-Hüda was not merely a religious authority centered on the Sufi order; rather, through his influence over appointment mechanisms, his networks with local leaders, his advisory roles in crisis regions such as Iraq, Syria, Lebanon, Yemen, and the Hejaz, and his writings focused on the caliphate, he rendered Abdulhamid’s Pan-Islamist strategy visible in practice.
The study concludes that Ebu’l-Hüda functionalized religious authority as a means of producing political legitimacy, transforming Pan-Islamic discourse into a caliphate-centered language of loyalty, thereby contributing to Abdulhamid’s regional strategies. However, it also demonstrates that his involvement in appointments, the distribution of decorations and ranks, and patronage relations with local leaders led to criticisms of personal ambition and influence. This dual condition indicates that Ottoman Middle Eastern politics of the period operated not solely through central authority but also through flexible and localized mechanisms mediated by individual actors. Furthermore, the article offers a new analytical framework to the literature by revealing how the Ottoman Pan-Islamist strategies were implemented in practice, their limitations, and Ebu’l-Hüda es-Sayyadi’s decisive yet controversial contribution to these processes.

Anahtar Kelimeler

Abdülhamid II , Middle Eastern Policy , Ebu’l-Hüda es-Sayyadi , Pan-Islamism , Ottoman Empire , Rifaiyya Order

Kaynakça

• Çetinsaya, G. (2020). II. Abdülhamid Döneminde Irak’ta Osmanlı İdaresi. İstanbul: Küre Yayınları.
• Demiroğlu, F. (1955). Abdülhamid’e Verilen Jurnaller. İstanbul: Tarih Kütüphanesi Yayınları.
• Deringil, S. (2002). İktidarın Sembolleri ve İdeoloji: II. Abdülhamid Dönemi (1876–1909). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Ebu’l-Hüda es-Sayyadi. (1909). Daʿi’r-Reşad Li Sebili’l-İttihad ve’l-İnkiyad (K. Abdülkadir, Çev.). İstanbul: Matbaa-i Âmire.
• Ebu’l-Hüda es-Sayyadi. (2002). En-Nefḥatü’n-Nebeviyye Fî Ḫidmeti’l-Ḫilâfeti’l-Ḥamîdiyyeti’l-ʿOs̱mâniyye (İ. Kara & Z. Süslü, Haz.). İstanbul: Klasik Yayınları.
• Eich, T. (2003). Abu’l-Huda, The Rifaʿiyya and Shiism in Hamidian Iraq. Der Islam, 80, 142–152.
• Farah, C. E. (2002). The Sultan’s Yemen: Nineteenth-Century Challenges to Ottoman Rule. London: I.B. Tauris & Co. Ltd.
• Hourani, A. (1983). Arabic Thought in the Liberal Age: 1798–1939. Cambridge: Cambridge University Press.
• Imbert, P. (1909). La Rénovation de l'Empire Ottoman. Affaires de Turquie. Paris: Librairie Académique Perrin et Cie.
• Imbert, P. (2007). Osmanlı’da Yenilenme ve Türkiye’nin Sorunları (M. Sarıkaya, Çev.). İstanbul: Profil Yayınları.
• Kara, İ. (2020). Türkiye’de İslamcılık Düşüncesi (4. baskı). İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Karpat, K. H. (2001). The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State. Oxford: Oxford University Press.
• Kuehn, T. (2011). Empire, Islam and Politics of Difference: Ottoman Rule in Yemen, 1849–1919. Boston: Brill.
• Landau, J. M. (1990). The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization. New York: Oxford University Press.
• Lee, D. E. (1942). The Origins of Pan-Islamism. The American Historical Review, 47(2), 280–297.
• Mizancı Mehmed Murad. (1997). Hürriyet Vadisinde Bir Pençe-i İstibdad (A. N. Galitekin, Haz.). İstanbul: Nehir Yayınları.
• Osmanoğlu, A. (1984). Babam Sultan Abdülhamid (Hatıralarım). Ankara: Selçuk Yayınları.
• Özzorluoğlu, S. T. (2011). Abdülhamid’in Cinci Hocası: Ebu’l Hüdâ (H. Sarı, Haz.). İstanbul: Yeditepe Yayınları.
• Pears, E. (1916). Forty Years in Constantinople. London: Herbert Jenkins Limited.
• Trimingham, J. S. (1971). The Sufi Orders in Islam. Oxford: Clarendon Press. Makaleler
• Algar, H. (1991). Ahund. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 4, s. 217–218). İstanbul: TDV Yayınları.
• Buzpınar, Ş. T. (2007). Sayyâdî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 36, s. 217–218). İstanbul: TDV Yayınları.
• Ebu Manneh, B. (1995). Sultan II. Abdülhamid ve Şeyh Ebu’l-Hudâ es-Sayyâdî (İ. Gündüz, Çev.). Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7–10, 375–405.
• Gürfırat, B. (1987). Ebu'l-Hüda'nın II. Abdülhamid'e sunduğu arizalar (Yıldız Arşivi)-II. Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, 18, 27–28.
• Hatıratlar Ahmed Muhtar Paşa. (1996). Sergüzeşt-i Hayatımın Cild-i Evveli (N. Akbayar, Haz.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Ali Said. (1994). Saray Hatıraları: Sultan Abdülhamid’in Hayatı (A. N. Galitekin, Haz.). İstanbul: Nehir Yayınları.
• Biren, M. T. (2006). Bürokrat Tevfik Biren'in II. Abdülhamid, Meşrutiyet ve Mütareke Hatıraları (Cilt 1, F. R. Hürmen, Haz.). İstanbul: Arma Yayınları.
• Mahmud Nedim Bey. (2001). Arabistan’da Bir Ömür: Son Yemen Valisinin Hatıraları veya Osmanlı İmparatorluğu Arabistan’da Nasıl Yıkıldı? (A. Birinci, Der.). İstanbul: İsis Yayınları.
• Tahsin Paşa. (2021). II. Abdülhamid ve Yıldız Hatıraları (Y. Kanar, Haz.). İstanbul: Kapı Yayınları.
• Şakir, Z. (1943). Yarım Asır Evvel Bizi İdare Edenler. İstanbul: Muallim Fuad Gücüyener Anadolu Türk Kitap Deposu.
• Tezler Aydın, E. (2019). Sultan II. Abdülhamid’in Ulema ve Meşayih ile İlişkileri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
• Barlak, Y. (2013). Dini ve Siyasi Yönden Osmanlı İdaresinde Yemen (1872–1909) (Yayımlanmamış doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun.
• Işık, A. (2021). Meşihat Arşivi Belgeleri Işığında Seyyidler ve Nakibü’l-Eşraflık Müessesesi (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
• Kılıç, R. (2025). Yemen’e Yönelik Osmanlı Reform Politikaları (1856–1911) (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• Küçükçelebi, M. B. (2015). İttihad-ı İslam Düşüncesinin, Ebu’l Hûda’nın “Da’i’r-Reşad Li Sebili’l-İttihad Ve’l-İnkıyad” Risalesinde Analizi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• Varol, M. (2004). II. Abdülhamid’in Danışmanı Ebü’l-Huda Sayyadi’nin Hayatı, Eserleri ve Tesirleri (1850–1909) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
• Gazeteler Balkan (Filibe) Gazetesi. (1906, 3 Ekim). Sayı 54, s. 3.
• Hilafet Gazetesi. (1902, 4 Teşrin-i Evvel). Sultan Hamid’in Müşavirleri. London.
• Mîzân Gazetesi. (1897, 11 Ocak). Sayı 4, s. 4.