GÜÇLENMEDEN GÜÇSÜZLEŞMEYE: PANDEMIDE DİJİTAL ARAYÜZLER ARACILIĞIYLA BAKIMIN TOPLUMSAL CİNSİYET BAĞLAMINDA YENIDEN YAPIMI

Yıl 2026, Cilt: 29 Sayı: 1 , 41 - 66 , 30.04.2026

Melike Şahinol , Emine Öncüler Yayalar

https://doi.org/10.18490/sosars.1822394

https://izlik.org/JA85DJ66UC

Öz

Bu makale, COVID-19 pandemi sürecinde, evde bakım pratiklerinin toplumsal cinsiyet dinamikleri üzerinden yeniden inşa edildiğini ve bu sürecin sosyo-teknik bir dönüşüm olarak incelenebileceğini savunmaktadır. Pandemiyle birlikte çeşitli alanlarda dijital sağlık uygulamalarının kullanımının yaygınlaştığı gözlemlenmektedir. Literatürde bu tür uygulamaların genellikle güçlendirici (empowering) özellikleri vurgulanmaktadır. Buna karşın, görüşmecilerimizin deneyimleri farklı bir tablo çizmektedir: kadınlar için özgürleştirici ve güçlendirici olarak kodlanan bu teknolojiler, gerçekte ev içi bakım görevlerinin yeniden dağıtılmasına ve çoğu zaman yoğunlaşmasına yol açmaktadır. Bu makale, COVID-19 pandemisi sürecinde yoğunlukla kullanılan dijital uygulamaların kadınların ev içi bakım işlerini kolaylaştırmak yerine, nasıl disipline ettiği, bireyselleştirdiği ve genişlettiği önerisinden yola çıkmaktadır. Çalışmanın ampirik dayanağı, kadın görüşmecilerle yapılan derinlemesine görüşmelerden oluşmaktadır. Çalışma kuramsal çerçevesini iki temele dayandırmaktadır, sosyo-biyo-teknik bakım kompleksi ve Bilim ve Teknoloji Çalışmaları literatüründeki duygusal altyapılar ve verileştirme pratikleri.

Anahtar Kelimeler

toplumsal cinsiyet , bakım emeği , dijital teknolojiler , COVID-19 , Bilim ve Teknoloji Çalışmaları (STS)

Etik Beyan

Bu çalışma, Bilkent Üniversitesi İnsan Araştırmaları Etik Kurulu’nun 17.03.2022 tarihli ve 2022_03_17_02 sayılı kararı ile etik açıdan uygun bulunmuştur. Katılımcılardan aydınlatılmış onam alınmış, veriler anonimleştirilmiş ve yalnızca bilimsel amaçla kullanılmıştır. Çıkar çatışması: Yoktur.

Destekleyen Kurum

Çalışma için herhangi bir dış fon veya kurumsal mali destek alınmamıştır.

Teşekkür

Bu çalışma kapsamında görüşmeyi kabul eden tüm kadın katılımcılara içten teşekkürlerimizi sunarız. Makalenin biçimsel açıdan gözden geçirilmesine sağladığı katkı için Uğur Kocager’e teşekkür ederiz. Ayrıca, makalenin geliştirilmesine katkı sunan yapıcı değerlendirme ve önerileri için hakemlere minnettarız. Editöryel süreç boyunca gösterdiği özen ve değerli yönlendirmeleri için Editör Ali Ergür’e ayrıca teşekkür ederiz.

Kaynakça

• Akkan, B. (2018). The politics of care in Turkey: Sacred familialism in a changing political context. Social Politics: International Studies in Gender, State & Society, 25(1), 72–91. https://doi.org/10.1093/sp/jxx011
• Altan-Olcay, Ö., & Bergeron, S. (2024). Care in times of the pandemic: Rethinking meanings of work in the university. Gender, Work & Organization, 31(4), 1544–1559. https://doi.org/10.1111/gwao.12871
• Atasü-Topçuoğlu, R. (2022). Gender inequality, the welfare state, disability, and distorted commodification of care in Turkey. New Perspectives on Turkey, 66, 61–87.
• Bora, A. (2005). Kadınların sınıfı: Ücretli ev emeği ve kadın öznelliğinin inşası. İletişim Yayınları.
• Borges do Nascimento, I. J., Abdulazeem, H. M., Weerasekara, I., Marquez, J., Vasanthan, L. T., Deeken, G., & Novillo- Ortiz, D. (2025). Transforming women's health, empowerment, and gender equality with digital health: Evidence-based policy and practice. Health Policy. Advance online publication. https://doi.org/10.1016/j.healthpol.2024.104060
• Buğra, A., & Keyder, Ç. (2006). The Turkish welfare regime in transformation. Journal of European Social Policy, 16(3), 211–228.
• Buğra, A., & Yakut-Çakar, B. (2010). Structural change, the social policy environment and female employment in Turkey. Development and Change, 41(3), 517–538.
• Candaş, A., & Silier, Y. (2014). Quietly reverting public matters into private troubles: Gendered and class-based consequences of care policies in Turkey. Social Politics, 21(1), 103–123.
• Charmaz, K. (2006). Constructing grounded theory: A practical guide through qualitative analysis. Sage.
• de la Bellacasa, M. P. (2011). Matters of care in technoscience: Assembling neglected things. Social Studies of Science, 41(1), 85–106.
• DeVault, M. L. (1999). Liberating method: Feminism and social research. Temple University Press.
• d’Ignazio, C., & Klein, L. F. (2016). Feminist data visualization. Paper presented at the Workshop on Visualization for the Digital Humanities (VIS4DH), Baltimore. IEEE.
• Dowling, E. (2021). Caring in times of a global pandemic: Introduction. Historical Social Research/Historische Sozialforschung, 46(4), 7–30.
• Ducey, A. (2010). Technologies of caring labor: From objects to affect. In E. Boris & R. S. Parreñas (Ed.), Intimate labors: Cultures, technologies, and the politics of care (s. 18–32). Stanford University Press.
• Eder, M. (2010). Retreating state? Political economy of welfare regime change in Turkey. Middle East Law and Governance, 2(2), 152–184.
• Ergür, A. (2020). Ateş ve ihanet: COVID kliniğinde sağlık çalışanlarının deneyimi. Raskolnikov Kitap.
• Farré, L., Fawaz, Y., González, L., & Graves, J. (2022). Gender inequality in paid and unpaid work during COVID-19 times. Review of Income and Wealth, 68(2), 323–347.
• Fisher, B., & Tronto, J. (1990). Toward a feminist theory of caring. In E. K. Abel & M. K. Nelson (Ed.), Circles of care: Work and identity in women’s lives (s. 35–54). SUNY Press.
• Fraser, N. (2016). Contradictions of capital and care. New Left Review, 100, 99–117.
• Fraser, N. (2025). Feminizmin yazgıları: Devlet güdümlü kapitalizmden neoliberal krize (A. Önal, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Gelmez, Ö. S. Ö. (2015). Ailevileştirilen bakımın kürek mahkûmları: Evde bakım uygulaması kapsamında bakım veren kadınların deneyimleri. Fe Dergi, 7(2), 58–71.
• Harding, S. G. (Ed.). (1987). Feminism and methodology: Social science issues. Indiana University Press.
• Gümüşkaya, H. (2025, 24 Temmuz). Ailevi engeller hayatın önünde. BirGün. https://www.birgun.net/haber/ailevi-engeller-hayatin-onunde-640554
• Haraway, D. J. (1997). Modest_Witness@Second_Millennium.FemaleMan_Meets_OncoMouse: Feminism and technoscience. Routledge.
• Haraway, D. (1988). Situated knowledges: The science question in feminism and the privilege of partial perspective. Feminist Studies, 14(3), 575–599.
• Hesse-Biber, S. (2014). Feminist approaches to in-depth interviewing. In Feminist research practice: A primer.
• Laufenberg, M., & Schultz, S. (2021). The pandemic state of care. Historical Social Research/Historische Sozialforschung, 46(4), 72–99.
• Lupton, D. (2020). Thinking with care about personal data profiling: A more-than-human approach. International Journal of Communication, 14, 19.
• Lupton, D. (2022). COVID societies: Theorising the coronavirus crisis. Routledge.
• Masiero, S., & Das, S. (2019). Datafying anti-poverty programmes: Implications for data justice. Information, Communication & Society, 22(7), 916–933. https://doi.org/10.1080/1369118X.2019.1575448
• Mayring, P. (2000). Qualitative Inhaltsanalyse. Forum Qualitative Sozialforschung/Forum: Qualitative Social Research, 1(2).
• Milan, S., Treré, E., & Masiero, S. (2021). COVID-19 from the margins: Pandemic invisibilities, policies and resistance in the datafied society (Vol. 40). Institute of Network Cultures.
• Milan, S., & Treré, E. (2019). Big data from the South(s): Beyond data universalism. Television & New Media, 20(4), 319–335.
• Mol, A. (2008). The logic of care: Health and the problem of patient choice. Routledge.
• Neff, G., & Nafus, D. (2016). Self-tracking. MIT Press.
• Oakley, A. (1981). Interviewing women: A contradiction in terms. In Doing feminist research (s. 30–61). Routledge.
• Oakley, A. (1998). Gender, methodology and people's ways of knowing: Some problems with feminism and the paradigm debate in social science. Sociology, 32(4), 707–731.
• Öncüler Yayalar, E., & Şahinol, M. (2023). Bilim ve teknoloji çalışmaları. In B. Ağın & Z. G. Yılmaz (Ed.), Beşerî bilimlerin 50 rengi (s. 85–92). Kapadokya Üniversitesi Yayınları.
• OECD. (2021). Caregiving in crisis: Gender inequality in paid and unpaid work during COVID-19. https://www.oecd.org/coronavirus/policy-responses/caregiving-in-crisis-gender-inequality-in-paid-and-unpaid-work-during-covid-19-3555d164/
• Paisley, E. (2021). Fighting for feminist COVID-19 figures: A call for feminist data visualizations during the pandemic. In S. Milan, E. Treré, & S. Masiero (Ed.), COVID-19 from the margins (s. 263–267). Institute of Network Cultures.
• Reinharz, S., & Davidman, L. (1992). Feminist methods in social research. Oxford University Press.
• Şahinol, M. (2025). Bakımın maddileşmesi: Çocuklar, 3D baskılı protezler ve katılımcı tasarım. ODİTORYUM Eleştirel Sosyal Bilimler Dergisi, 4(6), 71–93.
• Şahinol, M., & Başkavak, G. (2021). Sosyo-biyo-teknik bakım kompleksi: Tip 1 diyabette dijital sağlık takibi. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 24(1), 110–145. https://doi.org/10.18490/sosars.911385
• Schreier, M. (2012). Qualitative content analysis in practice. SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781529682571
• Smith, D. E. (1987). The everyday world as problematic: A feminist sociology. University of Toronto Press.
• T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Facebook paylaşımı. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=4556062201147925&id=363729653714555&set=a.440418646045655 (Erişim tarihi: 10 Kasım 2025)
• T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2025). Evde bakım yardımı ve gündüz hizmetleri. https://www.aile.gov.tr/sss/engelli-ve-yasli-hizmetleri-genel-mudurlugu/evde-bakim-yardimi-ve-gunduz-hizmetleri/ (Erişim tarihi: 10 Kasım 2025)
• Taylor, L., Sharma, G., Martin, A., & Jameson, S. (2020). Data justice and COVID-19: Global perspectives. Meatspace Press.
• Treré, E., Milan, S., & Masiero, S. (2021). Introduction: COVID-19 seen from the land of otherwise. In S. Milan, E. Treré, & S. Masiero (Ed.), COVID-19 from the margins (s. 14–22). Institute of Network Cultures.
• Tronto, J. (1995). Care as a basis for radical political judgments. Hypatia, 10(2), 141–149.
• Tronto, J. (2020). Moral boundaries: A political argument for an ethic of care. Routledge.
• UN Women. (2020). COVID-19 and ending violence against women and girls. https://www.unwomen.org/en/digital-library/publications/2020/04/issue-brief-covid-19-and-ending-violence-against-women-and-girls
• UN Women, & Snyder, D. (2020). COVID-19 and the care economy: Immediate action and structural transformation for a gender-responsive recovery.
• Yazıcı, B. (2012). The return to the family: Welfare, state, and politics of the family in Turkey. Anthropological Quarterly, 85(1), 103–140.