Bisiklet: Mekânda Var Olarak Mekânı Var Etmek

Yıl 2026, Cilt: 29 Sayı: 1 , 21 - 40 , 30.04.2026

Yasin Sala , Şengül İnce

https://doi.org/10.18490/sosars.1862859

https://izlik.org/JA24WS35LX

Öz

Bu çalışma, gündelik bir pratik olarak bisiklet kullanmanın mekânı deneyimleme ve anlamlandırma süreçlerindeki rolünü inceleyen kuramsal ve ampirik bir araştırmadır. Temel çıkış noktası, gündelik hayat deneyimleri ile mekânın birbirini karşılıklı olarak şekillendirdiği düşüncesidir. Buradan hareketle araştırma, bisiklet sürmenin bireylerin mekânla kurduğu ilişkide ne tür tecrübeler ve anlamlar yarattığını ve bunların mekânsal ilişkileri nasıl yapılandırdığını sorunsallaştırmaktadır. Araştırmanın teorik temelini, Henri Lefebvre’in mekânın üretimi, yaşanan mekân ve şehir hakkı kavramları oluşturmaktadır. Michel de Certeau’nun gündelik pratiklere ve Maurice Merleau-Ponty’nin beden-mekân ilişkisine dair yaklaşımları ise bu çerçeveyi tamamlamaktadır. Çalışma, nitel araştırma olarak tasarlanmış ve araştırma yöntemi olarak fenomenolojik desen benimsemiştir. Araştırmada Türkiye’nin farklı şehirlerinden, bisikleti gündelik hayatının bir parçası haline getirmiş, kişilerle yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bulgular, bisikletin mekânsal deneyimde çok katmanlı bir rol oynadığını göstermektedir. Bisiklet bireyin mekânı bedeniyle doğrudan deneyimlemesini sağlayarak, onu yalnızca araçsal bir boyutta değil, yaşanan mekân boyutunda da anlamlandırmasını sağlamakta; böylece mekâna kişisel ve kurucu anlamlar yüklenmesine aracılık etmektedir. Bisiklet kent mekânının kamusal ve politik bir mesele olarak deneyimlenmesinde kritik bir araçtır. Katılımcılar, bisikletli olarak yaşadıkları, otomobil odaklı kentle bir mücadeleye ve mekânın paylaşımına dair sorgulamalara işaret etmektedir. Bu durum, “şehir hakkı” talebinin somutlaştığı bir pratiğe dönüşmektedir. Sonuç olarak, bisikletli mekânsal deneyim hem bireysel hem de kolektif düzeyde, “mekânın üretilmesi”ne maddi ve sosyal anlamda katkı sunmakta; bireyin mekânda var olma biçimini etkilerken, o mekânın daha adil ve erişilebilir kılınması için bir mücadele aracı haline gelmektedir. Dolayısıyla bisiklet, gündelik hayatın sıradan bir nesnesi olmanın ötesinde, mekânla kurulan ilişkide dönüştürücü potansiyele sahip bir araç olma özelliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Bisiklet , mekân , yaşanan mekân , şehir hakkı , mekânın üretimi

Kaynakça

• Auge, M. (2020). Bisiklet Mucizesi (İ. Uysal, Çev.). İstanbul: Hil Yayınları.
• Ar, M. (2021). Mekân, yer ve yersizlik kavramları üzerine bir inceleme. Şehir ve Medeniyet Dergisi, (14), 8-25.
• Avar, A. A. (2009). Lefebvre’in üçlü –algılanan, tasarlanan, yaşanan mekân– diyalektiği. TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi Dosya Dergisi, (17), 7–16. http://www.mimarlarodasiankara.org/dosya/dosya17.pdf
• Aynalı, N. (2023). Mimarlıkta "maddi olmayan": Kavramsal bir inceleme. IDA: International Design and Art Journal, 5(2), 221-232.
• Bachelard, G. (2013). Mekânın Poetikası. İstanbul: İthaki Yayınları.
• Boşdurmaz, N. ve Avcı, O. (2025). Lefebvre’nin “Mekânın Üretimi” teorisi çerçevesinde Okmeydanı’nın değerlendirilmesi. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, (26), 105-127. https://doi.org/10.21021/osmed.1592942
• Castells, M. (2017). Kent, sınıf, iktidar (A. Türkün, Çev.). Ankara: Phoenix Yayınevi.
• Creswell, J. W. (2023). Nitel Araştırma Yöntemleri: Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. (M. Bütün ve S. B. Demir, Çev. ve Ed.). Ankara: Siyasal Kitabevi.
• Çorakbaş, F. K. (2021). Çok-katmanlı kültürel peyzaj alanlarının yönetimi: Tim Ingold’un peyzaj yaklaşımından İstanbul Kara Surları’na bir bakış. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, (24), 189–204. https://doi.org/10.22520/tubaked2021.24.010
• De Certeau, M. (2008). Gündelik Hayatın Keşfi I: Eylem, Uygulama, Üretim Sanatları (L. Arslan Özcan, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
• Ghulyan, H. (2017). “Lefebvre’nin Mekân Kuramının Yapısal ve Kavramsal Çerçevesine Dair Bir Okuma.” Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 26(3): 1–29. https://doi.org/10.31235/osf.io/4793w
• Gielen, A. ve Hulster, G. (2020). Why We Cycle. Nieuw & Verbeterd.
• Harvey, D. (2013). Sosyal Adalet ve Şehir (M. Moralı, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
• Ingold, T. (2011). Being Alive: Essays on Movement, Knowledge and Description. London ve New York: Routledge. Kaymaz, C. (2021). Henri Lefebvre’in müdahaleleri: Kentsel haklara karşı kent hakkı. Alternatif Politika, 13(3), 758-789. https://doi.org/10.53376/ap.2021.26
• Lefebvre, H. (2014). Mekânın Üretimi (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Lefebvre, H. (2017). Kentsel Devrim (S. Sezer, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Lefebvre, H. (2018). Şehir Hakkı (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Massey, D. B. (2001). Space, place, and gender. University of Minnesota Press.
• May, R. (2020). Yaratma Cesareti (A. Oysal, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
• Merleau-Ponty, M. (2017). Algının Fenomenolojisi (E. Sarıkartal ve E. Hacımuratoğlu, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları. Morris, A. (2015). A Practical Introduction to In-Depth Interviewing. London: Sage Publications.
• Rose, G. (1993). Feminism and geography: The limits of geographical knowledge. University of Minnesota Press.
• Savaş, H. (2020). Henri Lefebvre, Michel de Certeau ve Henri Bergson Kuramları Bağlamında Taksim Meydanı’nda Mekânsal Üretimin Okunması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Soja, E. W. (2017). Postmodern coğrafyalar: Eleştirel toplumsal teoride mekânın yeniden ileri sürülmesi. (Y. Çetin, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık.
• Tuan, Y. (2018). “Mekân ve Yer: Hümanist Perspektif.” 20. Yüzyılda Amerikan Coğrafyasının Gelişimi içinde (Y. Arı, Ed. ve Çev.). Konya: Çizgi Kitabevi. 235–250.
• Yarımbaş, D. (2017). Kentin yürüyerek deneyimlenmesi: İletişim elemanları. Mimarlık Dergisi, (393). http://www.mimarlikdergisi.com/index.cfm?sayfa=mimarlik&DergiSayi=407&RecID=4113