ÇAĞATAY TÜRKÇESİNİN KLASİK SONRASI DEVRİ’NİN (1600-1921) MANZUM ESERLERİ

Yıl 2025, Cilt: 26 Sayı: 49, 515 - 537, 31.07.2025

Nuray Tamir

https://doi.org/10.21550/sosbilder.1622281

Öz

Türk dilinin tarihî dönemlerine ait adlandırmalar ve çeşitli sınıflandırmalar bulunmaktadır. Doğu Türklüğünün 15-20. yüzyıllar arasında yazı dili olan Çağatay Türkçesinin alt dönemleri için de tasnif çalışmaları yapılmıştır. Bu devre ait yaygın kabul gören tasnif J. Eckmann’a aittir ve bu tasnife göre üç alt dönemden oluşan Çağatay Türkçesinin son dönemi “Klasik Sonrası Devir (Post-Classical Period) (1600-1921)” olarak adlandırılmıştır. Ali Şîr Nevâyî ile en mükemmel seviyesine ulaşmış olan Çağatay Türkçesi manzum eserleri, Nevâyî’yi örnek alarak satırlarını nazma dökenlerle hem Orta Asya’da hem de Osmanlı sahasında devam etmiştir. Osmanlı devri şairlerinin Nevâyî’ye yaptıkları nazireler bulunmaktadır. Bu dönemde Orta Asya Türk Hanlıklarında, Hanların emriyle devam ettirilen edebî faaliyetler vardır. Saray ve çevresindeki bu edebî faaliyetlerde bulunan birçok şair tarafından hazırlanan divanlar dışında, tercüme, tarih, hikâye vd. türlerde de manzum eserler yazılmıştır. Bu çalışmada 17. yüzyıldan itibaren belirlenen şairler ve manzum eserleri üzerinde durulacak; yazılış sahalarına, türlerine, temalarına göre belirlenen eserler kronolojik olarak tasnif edilecektir.

Anahtar Kelimeler

Çağatay Türkçesi , Orta Asya Türk Hanlıkları , Klasik Sonrası Devir , manzum eserler , eser tasnifi

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Yapılan bu çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir.

The Poetical Works of Chagatay Turkish during the Post-Classical Period (1600-1921)

Öz

There are names and various classifications of historical periods in the Turkish language. Classification studies have also been conducted for the sub-periods of Chagatay Turkish, the written language of Eastern Turkic between the 15th and 20th centuries. The widely accepted classification of this period is J. Eckmann, and according to this classification, the last period of Chagatay Turkish, which consists of three sub-periods, is called “Post-Classical Period (1600-1921)”. Chagatay Turkish poetic works, which reached their most perfect level with Ali Şîr Nevâyî, continued both in Central Asia and in the Ottoman field with those who put their lines into verse by taking Nevâyî as an example. The poets of the Ottoman period wrote nazirs to Nevâyî. During this period, literary activities were conducted in the Central Asian Turkish Khanates, which were carried out by the order of the khans. Apart from the divans prepared by many poets in these literary activities in and around the palace, works in verse were written in the genres of translation, history, story, etc. This study will focus on the poets and their works in verse from the 17th century onwards; the works will be classified chronologically according to their fields of writing, genres, and themes.

Anahtar Kelimeler

Chagatay Turkish , Central Asian Turkish Khanates , Post-Classical Period , poetical works , classification of works

Kaynakça

• Abik, A. D. (2005). Meyveler münazarası - Doğu Türkçesi -. Seçkin Yayıncılık.
• Abik, A. D. (2007a). Sûfî Allahyâr ve Sebâtü’l-Âcizîn’i: 18. yüzyıl doğu Türk edebî dilinde mahallîleşme eğilimleri üzerine. International Journal of Central Asian Studies, 11(1), 52-73.
• Abik, A. D. (2007b). Sebâtü’l-Âcizîn’in Kazan sahasında bir şerhi: Risâle-i ‘Azîze. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 4(4), 28-44.
• Açık, F. (2007). Özbek edebiyatı. Alp Yayınları.
• Akyüz, M. (2012). Geç dönem Çağatay edebiyatından günümüze Afganistan Özbek edebiyatının tarihi gelişimi ve Faryab edebî muhiti. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Alpay, G. (1974). XIX. yüzyıl Özbek edebiyatına genel bir bakış. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 21-22(1973-1974), 253-263.
• Aşçı, U. D. (2012). Mirzā Ahmed bin Mirzā Kerīm Mûsâ-Nâme (inceleme-transkripsiyonlu metin-çeviri-dizin-tıpkıbasım). Palet Yayınları.
• Barthold, W. (1987). Hokand. İslâm Ansiklopedisi içinde (553-556. ss.), 5/1, Millî Eğitim Basımevi.
• Bilkan, A. F. (1998). Hindistan’da gelişen Türk edebiyatı. T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Biray, H. (1989). Andelip ve Oğuznamesi-I-. Millî Folklor, (4), 12-13.
• Biray, H. (1990). Andelip ve Oğuznamesi -2-. Millî Folklor, (5), 23-24.
• Bodrogligeti, A. (1975). Ḫāliṣ’s story of Ibrāhīm A Central Asian Islamic work in late Chagatay Turkic. E. J. Brill.
• Boltabayev, S. (2012). Muhabbetnâme ve mihnetkâm: (transkripsiyon - gramer incelemesi). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Caferoğlu, A. (2001). Türk dili tarihi II. Alfa Yayınları.
• Çayan, A. (2015). Molla Yoldaş Hılveti ve Çağatayca mevlidi. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 5(10), 345-360.
• Çelik, M. B. (2012). Saidiye Hanlığı ve Hocalar devri kaynakları (1514-1762). History Studies, 4(4), 65-89.
• Çimen, F. (2022). Mirza Meryemhan dîvânı. Dün Bugün Yarın Yayınları.
• Eckmann, J. (1958). Çağatay dili hakkında notlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, (6), 115-126.
• Eckmann, J. (1963). Çağatay edebiyatının son devri (1800-1920). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, (11), 121-156.
• Eckmann, J. (1966). Chagatay manual. Indiana University Publications.
• Eckmann, J. (2003). Çağatayca el kitabı. (Çev: G. Karaağaç), Akçağ Yayınları.
• Eraslan, K. (1993). Çağatay edebiyatı. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (168-176. ss.), 8, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/cagatay-edebiyati
• Ercilasun, A. B. (2019). Nehir destan Oğuzname (Oguz Bitig). Dergâh Yayınları.
• Ercilasun, A. B. (2023). Türk dili temel kitabı herkes için Türk dili. Bilge Kültür Sanat Yayınevi.
• Fidancı, M. (1994). Şâh Meşreb Menâkıb-nâmesi (inceleme-metin-sözlük). (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Gedik, S. (2017). Meşreb (Baba Rahîm) Mebde-yi Nûr (inceleme-metin-gramer-dizin). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Gezer, H. (2023). Son Dönem Çağatay yazı dilinin temsilcisi Nurmuhammed Andelib’in Kıssa-yı Firʽavn Destanı. Türkoloji, 3(115), 127-149.
• Hayat, H. (2019). Mesnevî-i Harâbâtî (inceleme-metin). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kafalı, M. (1994). Ebülgazi Bahadır Han. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (358-360. ss.), 10, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/ebulgazi-bahadir-han
• Kahraman, A. (2003). Mahtumkulu. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (393-394. ss.), 27, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/mahtumkulu
• Kalandarov, M. (2012). Manzum eseri düz yazıya aktarmada “Haft Peyker” örneği. Gazi Türkiyat, 1(11), 67-77.
• Kaman, S. & Karagözlü, S. (2020). Nisâb-ı Türkî (Nisâb-ı Türkî-i Tûrân) Çağatayca-Farsça manzum sözlük (inceleme-tenkitli metin-sözlük-dizin-tıpkıbasım). Gece Kitaplığı.
• Karahan Kök, N. (2017). Doğu Türkistan tarihini anlatan bir eser: Kitâb-ı Gazât Der Mülk-i Çin. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD), 1(1), 138-146.
• Khasanov, N., Kydyr, T., Tadzhiyev, K. (2022). 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başındaki Türkistan dinî-maarifî edebiyatına bir bakış (Seryâmî, Muhayyir, Hazinî örneği). Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (101), 187-209.
• Kılıç, F. (2014). Muhemmed Sıdık Zelilî ve Sakinamesi. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, (3), 1-7.
• Kızıltaş, E. (2012). 17. yy. sonundan 20. yy. başına kadar yaşayan Fergâna muhiti şairleri (hayatı ve eserleri). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Koca, D. (2024). Doğu Türkçesinin önemli verimlerinden Muhammed Rızâ Âgehî’nin Riyâzü’d-Devle adlı eseri. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 8(1), 152-180.
• Konukçu, E. (1988). Abdürrahim Han. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (290. ss.), 1, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/abdurrahim-han
• Köprülü, M. F. (1963). Çagatay edebiyatı. İslâm Ansiklopedisi içinde (270-323. ss.), 3, Millî Eğitim Basımevi.
• Mairambek kyzy, L. (2024). Rusçanın son dönem Çağatay Türkçesi üzerindeki sözcüksel etkisi. Turkish Studies - Language, 19(Ö1), 759-782.
• Masumi, A. R. (2013). Kitâbu Müfîdü’l-Emvât ve Fevzü’n-Necât. Bilimsel Eksen, (9), 138-141.
• Masumi, A. (2021). Tengri Berdi’nin ‘Müfîdü’l-Emvât’ eserinin dil hususiyetleri. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitimi Enstitüsü.
• Mirza Bala (1979). Buhârâ Hanlığı. İslâm Ansiklopedisi içinde (768-771. ss.), 2, Millî Eğitim Basımevi.
• Mollavutov, S. (2014). Bilal Nazım (1825-1900). (Çev: D. Ersöz), Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, (4), 57-63.
• Nizâmî, K. A. (1995). Evrengzîb. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (537-539. ss.), 11, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/evrengzib
• Öztürk, A. (2008). Nūrmuhammet Andalıp’ın “Nesīmī” adlı eseri (giriş-dil özellikleri-metin-sözlük). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Öztürk, J. (1995). Mecẕūb Dįvānı (ilk 38 varak) Nemengānlı ‘Abdal-‘Azīz Ḫoca metin-inceleme-sözlük. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Sağdıç, H. (2021). Klasik Sonrası Dönem Çağatay Edebiyatı’nın Doğu Türkistan sahası şairlerinden Nevbetî ve divanı. Uluslararası İdil - Ural ve Türkistan Araştırmaları Dergisi, 3(5), 56-82.
• Sağlam, S. (2024, Aralık 30). Azadı, Dövletmemmet. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. (2020) http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/azadi-dovletmemmet
• Saray, M. (1998). Hîve Hanlığı. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (167-170 ss.), 18, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/hive-hanligi
• Saray, M. (2017). Rus işgali devrinde Osmanlı Devleti ile Türkistan Hanlıkları arasındaki siyasi münasebetler (1775-1875). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Sarıca, B. (2014). Çağatayca-Farsça manzûm bir lügat Nisâb-ı Türkî. Grafiker Yayınları.
• Sarıyev, B. (2014). Klasik düşüncenin Türkmen mimarları: Devletmehmet Azadi ve oğlu Mahtumkulu. Akademik Kitaplar.
• Şen, H. (2022). XIX. yüzyılın ilk yarısında Hokand Hanlığı’nda kaleme alınan tarihî eserler. İran ve Turan Tarihi Araştırmaları Dergisi, 5(8), 1-22.
• Tamir, F. (2014). Özbek ve Kazak boylarının tarihi üzerine notlar. Kardeş Kalemler, 8(91), 69-77.
• Tan, A. (1998). Moldo Kılıç’ın Kazaldar’ı (ses bilgisi ve şekil bilgisi incelemesi - metin ve çeviri). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Tekin, F. (2010). XIX. yüzyıl Çağatay edebiyatının iki kadın şairi Üveysî ve Nâdire. Ankara Vizyon Yayınevi.
• Tekin, F. (2011). Hanlıklar Dönemi Çağatay edebiyatı. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 6(1), 1843-1850.
• Togan, Z. V. (1987). Hârizm. İslâm Ansiklopedisi içinde (240-257. ss.), 5-1, Millî Eğitim Basımevi.
• Tokdemir, E. (2018). Meczûb-ı Nemengânî’nin Çağatayca Evliya Tezkiresi’nin dil ve muhteva tahlili - giriş, metin, transkripsiyon, çeviri, inceleme, sözlük- (1-110 sayfa). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Tolkun, S. (2001). Son devir Çağatay edebiyatının iki önemli kadın şairi: Nâdire ve Üveysî. İlmi Araştırmalar, (12), 167-174.
• Tolkun, S. (2018). Son dönem Klasik Doğu Türk şiirinde sellemnâ redifli gazeller. D. Hamroeva, U. Zhumasheva (Ed.), I. Uluslararası Ali Şir Nevai Özbek Tarihi Kültürü ve Edebiyatı Sempozyumu Bildirileri içinde (67-81. ss.), Institution of Economic Development and Social Researches Publications.
• Toprak, F. (2017). Hoca Nazar Hüveydā Rāhat-ı Dil inceleme-metin-dizin. Grafiker Yayınları.
• Tosun, N. (2012). Çağatayca yazılmış menâkıpnameler. Y. Yaman (Ed.), İslâmî Türk Edebiyatı Sempozyumu Bildirileri içinde (437-454. ss.), Sütun Yayınları.
• Turan, F. (2019a). Kelimetullâh Hâce Pâdişâh Çağatayca manzum sözlük Nisâb-ı Kutbiyye inceleme-metin-sözlük-dizin-tıpkıbasım. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Turan, F. (2019b). Metin ve gramer özellikleri bakımından Çağatayca manzum Kėyik-Nâme hikâyesi. Türkiyat Mecmuası, 29(1), 199-214.
• Türkoğlu, İ. & Maraş, İ. (2007). Otuz-İmeni, Abdürrahim. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (11-12. ss.), 34, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/otuz-imeni-abdurrahim
• Uysal, S. (2019). Çağatay Şairi Gumnâm’ın yayımlanmış divânı (çeviriyazı, inceleme, indeks). (Yayımlanmamış doktora tezi). Bişkek: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Üşenmez, E. (2011). Modern Özbek edebiyatı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(19), 115-169.
• Yıgın, M. (2011). Hazini Hokandi Divanı’nın transkribe metni ve Türkiye Türkçesine aktarılması. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, T. (2016). Saykali Ravzatü’ş-Şüheda inceleme - metin - dizin 1. bölüm 1-236. Bilgeoğuz Yayınları.
• Yıldız, M. (2010). Molla Kılıç Töregeldi Kıssa-i Zelzele metin-inceleme-dizin. Kömen Yayınları.
• Yıldızlı, M. E. & Temel Alemdar, E. (2022). Üç hikâye (Geç Dönem Doğu Türkçesi). Doğu Kütüphanesi.
• Yılmaz, K. H. (2014). 18. yüzyılda yetişmiş Uygur Divan şairi Ömer Karim Nevbetî. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, (3), 23-31.
• Yürümez, R. (2021). Çağatay Şairi Muhammed B. Abdullah Harâbâtî’nin hayatı ve eserleri. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, (24), 154-163.