Concubines in Bursa, the First Capital of the Ottoman Empire; From Legal Rights to Socio-Economic Integration

Öz

This study examines the social and economic lives of enslaved women and freedwomen (atikes) living in Bursa, the first capital of the Ottoman Empire and a major commercial center, during the second half of the 15th century from a microhistorical perspective. The primary sources of the research, the Bursa court registers (sicils), reveal that these women played a much more active role in the society than might be expected and were well integrated into the socio-economic life of the city. Cases selected from registers numbered 3A, 4A, 5A, 7A, 8A, 20A, and 199A, dating to the reigns of Mehmed the Conqueror and Bayezid II, provide valuable insights into the legal rights, occupations, names, ethnic origins, property ownership, and manumission processes of enslaved women. By employing a microhistorical approach, this study aims to contribute to the historiography of women in Ottoman society.

Anahtar Kelimeler

• Bursa
• enslaved women
• freed concubines/atike
• 15th century
• Ottoman women’s history

Etik Beyan

The article has been prepared in accordance with research and publication ethics. This study does not require ethics committee approval.

Teşekkür

I would like to thank The Council of Higher Education (Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı) for the support it provided during my doctoral studies through the 100/2000 YÖK Doctoral Scholarship Program.

OSMANLI’NIN İLK BAŞKENTİ BURSA’DA CARİYELER; HUKUKİ HAKLARDAN SOSYOEKONOMİK ENTEGRASYONA

Öz

Bu çalışma, XV. yüzyılın ikinci yarısında, Osmanlı Devleti’nin ilk başkenti ve önemli bir ticaret merkezi olan Bursa’da yaşayan cariye ve azatlı cariyelerin (atîkeler) sosyal ve ekonomik yaşamlarını mikro tarih perspektifinden incelemektedir. Araştırmanın temel kaynağını oluşturan Bursa kadı sicilleri, söz konusu kadınların Bursa toplumunda beklenenin aksine oldukça aktif bir rol üstlendiklerini ve sosyoekonomik hayata entegre olduklarını göstermektedir. Fatih Sultan Mehmed ve II. Bayezid dönemlerine ait 3A, 4A, 5A, 7A, 8A, 20A ve 199A numaralı sicillerden seçilen davalar, cariyelerin hukukî hakları, meslekleri, isimleri, etnik kökenleri, mülk edinme durumları ve azat edilme süreçlerine dair önemli bulgular sunmaktadır. Mikro tarih yöntemi ile gerçekleştirilen bu çalışma, Osmanlı toplumunda kadın tarihi alanına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bursa
• cariye
• atîke
• XV. yüzyıl
• Osmanlı kadın tarihi

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Yapılan bu çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir.

Teşekkür

Doktora eğitimim süresince 100/2000 YÖK Doktora Burs Programı kapsamında sağladığı destekten ötürü Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Akgündüz, A. (1990). Osmanlı kânûnnâmeleri ve hukuki tahlilleri-Osmanlı hukukuna giriş ve Fatih Devri kânûnnâmeleri-I. FEY Vakfı Yayınları.
2. Âşıkpaşazâde, A. A. (2003). Âşıkpaşazâde tarihi [Osmanlı Tarihi (1285-1502)]. N. Öztürk (Haz.), Bilge Kültür Sanat.
3. Aydın, M. A. & Hamîdullah, M. (2002). Köle. Diyanet İslam Ansiklopedisi içinde (237-246. ss.), 26, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
4. Bardakoğlu, A. (1990). Hizmet (İş) akdinin yapılması ve uygulanması içinde mukayeseli hukuk ve uygulama açısından işçi-işveren münasebetleri. İlmî Neşriyat A. Ş.
5. Barkan, Ö. L. (2000). Osmanlı Devleti’nin sosyal ve ekonomik tarihi: Osmanlı Devlet arşivleri üzerinde tetkikler-makaleler. H. Özdeğer (Yay. Haz.), 1, İstanbul Üniversitesi Rektörlük Yayınları.
6. Broquière, B. (2000). Bertrandon de la Broquière’in denizaşırı seyahati. (Çev: İ. Arda), Eren Yayınları.
7. Canbakal, H. & Filiztekin, A. (2020). Slavery and decline of slave-ownership in Ottoman Bursa 1460-1880. International Labor and Working-Class History, 97(I), 57-80.
8. DİA (1995). Eşrefî. Diyanet İslam Ansiklopedisi içinde (477. ss.), 11, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

9. DİA (1998). Hoca. Diyanet İslam Ansiklopedisi içinde (186-187. ss.), 18, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
10. Erdoğru, M. A. (2014). On altıncı yüzyılda İstanbul mahkemelerinde merkeplerle ilgili davalar. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 5(16), 292-301.
11. Erünsal, İ. E. (2021). Yirmi iki mürekkep damlası. Timaş Yayınları.
12. Faroqhi, S. (1980). Land transfer, land disputes and askeri holdings in Ankara 1592-1600. R. Mantran (Ed.), Memorial Ömer Lütfi Barkan içinde (96-97. ss.), Maisonneuve.
13. Faroqhi, S. (1997). Osmanlı kültürü ve gündelik yaşam, Orta Çağ’dan yirminci yüzyıla. (Çev: E. Kılıç), Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
14. Genç, N. (1988). XVI. yüzyıl Sofya mufassal tahrir defteri Sofya kazası. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
15. Gerber, H. (1980). Social and economic position of women in an Ottoman city, Bursa, 1600-1700. International Journal of Middle East Studies, 12(3), 231-244.
16. Gölen, Z. (2020). Tarih yazımında Bosna’nın fethi ve Fatih. N. İpek (Ed.), Doç. Dr. İlknur Karagöz’e Armağan içinde (335-360. ss.), Serander Yayınları.
17. İnalcık, H. (1960). Bursa and the commerce of the Levant. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 3(2), 131-147.
18. İnalcık, H. (1960). Bursa-XV. asır sanayi ve ticaret tarihine dair vesikalar. Türk Tarih Kurumu Belleten, XXIV(93), 45-102.
19. İnalcık, H. (1988). Osmanlı idare, sosyal ve ekonomik tarihiyle ilgili belgeler: Bursa kadı sicillerinden seçmeler II. sicil: Safer 883-Muharrem 886. Belgeler, XIII(17), 1-41.
20. İnalcık, H. (1993). Osmanlı idare, sosyal ve ekonomik tarihiyle ilgili belgeler: Bursa kadı sicillerinden seçmeler III. Köy sicil ve terekeleri. Belgeler, XV(19), 23-164.
21. İnalcık, H. (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi (1300-1600). Eren Yayınları.
22. İnalcık, H. (2003). II. Mehmed. Diyanet İslam Ansiklopedisi içinde (395-407. ss.), 28), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
23. İnalcık, H. (2011). Bursa’nın tarihine genel bakış. M. Kara (Ed.), Bursa’da Dini Kültür içinde (21-25. ss.). Emin Yayınları.
24. İyigönül Atasağun, Ş. Ş. (2023a). 17. Yüzyıl ikinci yarısında terekelere göre İstanbul kadınlarının serveti (1656-1676 yılları). (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
25. İyigönül Atasağun, Ş. Ş. (2023b). 17. yüzyıl İstanbul kadınlarının terekelerine göre bir servet unsuru olarak köle (1656-1676). Medeniyet Kültürel Araştırmalar Belleteni, III(51), 12-33.
26. Menage, V. L. (1965). Seven Ottoman documents from the reign of Mehemmed II. S. M. Stern (Ed.), Documents from Islamic Chanceries içinde (81-118. ss.), Bruno Cassirer.
27. Özmutlu, G. (2014). Harem cariyelerinin musiki ve seyirlik oyunlardaki eğitimleri (1677-1687), Belleten, 78(283), 1033-1074.
28. Perry, C. (2014). The daily life of slaves and the global reach of slavery in medieval Egypt 969-1250 CE. (Yayımlanmamış doktora tezi). Duke University.
29. Sahillioğlu, H. (1979). On beşinci yüzyılın sonu ile on altıncı yüzyılın başında Bursa’da kölelerin sosyal ve ekonomik hayattaki yeri. ODTÜ Gelişme Dergisi, (Özel Sayı), 67-138.
30. Sahillioğlu, H. (1980). 15. yüzyıl sonunda Bursa’da iş ve sanayi hayatı: Kölelikten patronluğa. Bibliotheque Del’Institut Français D’etudes Anatoliennes D’Istanbul, Memorial Ömer Lütfi Barkan, (XXVIII), 179-188.
31. Sahillioğlu, H. (1983). 15. yüzyıl sonunda Bursa’da dokumacı köleler. Atatürk Yıllık Konferansları, Türk Tarih Kurumu, XVII, 217-229.
32. Sak, İ. (1992). Şer’îye sicillerine göre sosyal ve ekonomik hayatta köleler (17. ve 18. yüzyıllar). (Yayımlanmamış doktora tezi). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Salarcı Baydar, E. (2020). Osmanlı İmparatorluğu’nda savaş esirleri üsârâ-yı mirî (1650-1720), (Yayınlanmamış doktora tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
34. Seng, Y. J. (1996). Fugitives and factotums: Slaves in early sixteenth century, Istanbul. JESHO, XXXIX(2), 136-169.
35. Toledano, E. (1995). Osmanlı köle ticareti 1840-1890. (Çev: H. Erdem), Tarih Vakıf Yurt Yayınları.
36. Uluskan, M. (2024). Osmanlı Devleti’nde köle ve cariye sahibi gayrimüslimlerden alınan vergi: Resm-i üsârâ. M. Y. Ertaş (Ed.), Aşk ile Çalışan Yorulmaz, Ali Akyıldız Armağanı-II içinde (352-364. ss.), Timaş Yayınları.
37. Yediyıldız, M. A. (1994). Şer’iyye sicillerine göre Bursa’nın sosyoekonomik yapısı (1656-1658). Vakıflar Dergisi, (XXIII), 177-225.
38. Yiğit, A. (2015). XVI. yüzyıl Edirne’sinde köle ve cariyeler. Asia Minor Studies, 3(5), 147-170.