BİR DEVLET ADAMI OLARAK İSMET İNÖNÜ’NÜN DİYARBAKIR ZİYARETLERİ (1932-1950)

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 50, 61 - 85, 31.01.2026

Yunus Özdurğun , Yakup İskender Çeçen

https://doi.org/10.21550/sosbilder.1742900

Öz

Bu makale, İsmet İnönü’nün 1932-1950 yılları arasında Başbakanlık ve Cumhurbaşkanlığı görevleri sırasında Diyarbakır’a gerçekleştirdiği ziyaretleri incelemeyi amaçlamaktadır. İnönü’nün bu ziyaretleri, dönemin bölgesel kalkınma politikaları, devletin taşra ile kurduğu ilişki biçimleri ve Cumhuriyet ideolojisinin yerel düzeydeki uygulamaları açısından değerlendirilmiştir. 1932 ve 1935 yıllarındaki ziyaretlerde demiryolu projeleri, Halkevleri’nin etkinliği, eğitim kurumlarının durumu, sağlık hizmetleri ve altyapı sorunları gündeme gelmiş; İnönü tarafından bu konulara dair gözlemler yapılmış ve çeşitli raporlar hazırlanmıştır. Hazırlanan raporlar doğrultusunda yerel düzeyde bazı idari ve fiziksel düzenlemelere gidilmiştir. Cumhurbaşkanlığı dönemine ait ziyaretlerde ise II. Dünya Savaşı’nın yarattığı genel zorluklar gözetilerek barınma, ulaştırma, elektrik ve su gibi temel ihtiyaçlara ilişkin incelemeler yapılmış; bölge valileri, mülki ve askerî erkân ile çeşitli değerlendirme toplantıları gerçekleştirilmiştir. İnönü’nün şehirdeki eğitim kurumlarını, kamu yapımlarını ve sağlık tesislerini yerinde denetlediği; halkla temas kurarak çeşitli toplumsal talepleri dinlediği görülmektedir. Ziyaretler esnasında yerel basının üslubunda dönemin tek parti rejimi ile özdeşleşen liderlik vurgusu ve bağlılık ifadeleri dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

bölgesel politika , Diyarbakır , Doğu Kalkınması , İsmet İnönü , ziyaret

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır. Çalışma etik kurul izni gerektirmemektedir. Yazarlar çalışmaya ortak katkı sağlamıştır ve yazarlar arasında herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır.

İsmet İnönü’s Visits to Diyarbakır as a Statesman (1932-1950)

Öz

This article aims to examine İsmet İnönü’s visits to Diyarbakır during his tenure as Prime Minister and President between 1932 and 1950. These visits are evaluated in the context of regional development policies of the period, the state’s modes of interaction with the periphery, and the local implementation of the Republican ideology. During the visits in 1932 and 1935, issues such as railway projects, the activities of Halkevleri (People’s Houses), the condition of educational institutions, healthcare services, and infrastructural deficiencies were addressed. İnönü made on-site observations on these matters and prepared various reports. Based on these reports, several administrative and physical adjustments were implemented at the local level. The visits during his presidency were shaped by the general difficulties of the Second World War and included investigations into housing, transportation, electricity, and water supply. Meetings were held with regional governors, civil and military officials to assess these issues. İnönü is observed to have inspected educational institutions, public construction projects, and healthcare facilities in the city, while also engaging directly with the public to listen to various social demands. The tone of the local press during these visits reflects the emphasis on leadership and loyalty that characterized the single-party regime of the era.

Anahtar Kelimeler

regional policy , Diyarbakır , Eastern Development , İsmet İnönü , visit

Etik Beyan

This article has been prepared in accordance with research and publication ethics. The study does not require ethical committee approval. The authors have contributed jointly to the study, and there is no conflict of interest among them.

Kaynakça

• Akın, R. (2009). Gazi’den günümüze cumhurbaşkanlığı: 1923-2007. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Altay, S. (2019). Atatürk döneminde Numune Hastanelerine dönüştürülen Osmanlı hastaneleri (1924-1938). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
• Ateş, A. E. & Gökçeler, O. (2019). 12 Temmuz Beyannamesi’nin gölgesinde Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün yurt gezileri. İnsan ve İnsan, 6(21), 477-492.
• Ayanalı, M. N. (1939, Aralık 29). Yüce Başbuğ İnönü hoş geldin. Diyarbakır, 2.
• Aydemir, Ş. S. (1987). İkinci adam: Cilt I. Remzi Kitabevi.
• Başaran, F. (1939, Aralık 29). Aziz İnönü: Doğu sana minnettardır. Diyarbakır, 2.
• Bayar, C. (2006). Şark raporu (Sadeleştiren: N. Bayramoğlu), Kaynak Yayınları.
• Baycan, N. (1989). İsmet İnönü. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 5(15), 625-638.
• Cevizliler, E., & Akbulut, S. (2020). Mütareke döneminde İsmet Bey (İnönü)’in İstanbul’daki faaliyetleri. Atatürk Dergisi, 9(2), 147-181.
• Coker, F. (1983). Cumhurbaşkanları. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, 2(10). İletişim Yayınları.
• Cumhurbaşkanlığı Tarihi 1923-2005. (2006). Ajans Türk Basın.
• Çelebi, O. (2017). Taşradan demokrasiye açılan kapı: İsmet İnönü’nün 14 - 26 Eylül 1947 tarihli yurtiçi gezisi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(54), 279-297.
• Çubukçu, T. C. (1948, Şubat 28). İnönü ve Diyarbakır. Diyarbakır, 1.
• Erim, N. (2005). Günlükler 1925-1979 (Haz: A. Demirel), Yapı Kredi Yayınları.
• Eti, U. (1940). Millî Şef İsmet İnönü’nün Güneydoğu gezileri. Cumhuriyet Matbaası.
• Evcin, E. (2022). Cumhur reisi İsmet İnönü’nün Bolu’yu ziyareti (5-7 Ağustos 1939). Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 16(32), 547-590.
• Gök, H. V. (2022). Başvekil İnönü’nün yurt içi ve yurt dışı seyahatleri (1930-1937). Son Çağ Akademi.
• Gökçeler, O. (2018). 1946-1950 yılları arasında İsmet İnönü’nün cumhurbaşkanlığı ve yönetim anlayışı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Gülen, A. (2020). Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün ilk yurt gezisi ve yankıları. Atatürk Yolu Dergisi, (67), 265-288.
• Gülen, A. (2023). Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün seyahatleri. Atatürk Araştırma Merkezi.
• İnönü, İ. (1998). İsmet İnönü’nün hatıraları: Cumhuriyetin ilk yılları (1923-1938) Cilt II. Yenigün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık.
• İnönü, İ. (2003). Konuşma, demeç, makale, mesaj ve söyleşiler 1933-1938. TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları.
• İnönü, İ. (2008). Defterler (1919-1973), Cilt I. (Haz: A. Demirel), Yapı Kredi Yayınları.
• Kal, N. (2020). Atatürk-İnönü ilişkileri: İlk beraberlikten sonuna kadar. Salmat Basım Yayıncılık.
• Koçak, C. (1996). Türkiye’de Millî Şef dönemi Cilt 1. İletişim Yayınları.
• Maarif ve Derleme Müdürlüğü. (1938). Cumhuriyetin 15 inci yılında Diyarbakır. Maarif Vekâleti Yayınları.
• Mazıcı, N. (1996). Celal Bayar Başbakanlık dönemi 1937-1939. Der Yayınları.
• Öner, Ö. (1935, Aralık 29). Büyük misafirimiz. Diyarbakır, 1-3.
• Özcan, A. (1994). II. Mahmud’un yurt içi gezileri. (XI. Türk Tarih Kongresi’nden ayrı basım). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi.
• Öztürk, S. (2008). İsmet Paşa’nın Kürt raporu. Doğan Egmont Yayıncılık.
• Pınar, M. & Tunç, V. (2021). Tek parti dönemi raporlarında Van. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (Van Özel Sayısı), 161-190.
• Renda, M. A. (2019). Günlükler 1920-1950 (Haz: A. Demirci, S. Sayan), Yapı Kredi Yayınları.
• Sonyel, S. R. (1995). Türk Kurtuluş Savaşı ve dış politika, Cilt I. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Toker, Ö. & Alkan, M. Ö. (2024). Cumhuriyet’le özdeş bir yaşam: Özden Toker İsmet İnönü’nün kızı anlatıyor. Yapı Kredi Yayınları.
• Turan, İ. (2004). İsmet İnönü: Konuşma, demeç, makale, mesaj ve söyleşiler 1933-1938. TBMM Basımevi.
• Turan, Ş. (2000). İsmet İnönü: Yaşamı, dönemi ve kişiliği. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Türkmen, İ. (2013). Doğu kalkınması 1923-1946: Doğu illerini kalkındırmaya yönelik kamu harcamaları ve yatırımlar. Kömen Yayınları.
• Uluçay, M. Ç. (1979). İsmet İnönü. Tarih Ansiklopedisi. Bateş Yayınları.
• Yetişkin, H. (1943, Ekim 4). Diyarbakır’ın mutlu günü. Diyarbakır, 1.
• Yetişkin, H. (1945, Temmuz 25). Hoş geldin büyük şef. Diyarbakır, 1.
• Yıldırım, İ. (2021). Atatürk’ün 1930-1931 yurt gezisi ve gezi notlarının ülke politikasına etkileri. Çankırı Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, 9(2), 201-219.