EŞİKTEKİLER: IV. MEHMED DÖNEMİ BURSA’SINDA MÜKÂTEB VE MÜDEBBER KÖLELER

Öz

Bu makale hür ile köle statüleri arasındaki hukuki sınırların ötesine geçerek, bir geçiş alanı ya da “eşik” şeklinde tanımlanabilecek şartlı azat edilme sürecini ele almaktadır. Ayrıca, azat sözleşmelerinin tamamlanması için gerekli sürede “sosyal ölü” olarak nitelendirilen kölelerin, kaynağa erişim ve hareketlilik biçimlerindeki değişimlerini saptamayı amaçlamaktadır. Azat sonrası, bir şekilde topluma dâhil olduğu hâlde, tam anlamıyla varlık gösteremeyen kölelerin, ara bir form niteliğindeki yeni statüleriyle “tek başınalık” durumlarında yaşanan değişimler, Bursa kadı mahkemesi kayıtları ışığında değerlendirilecektir. İslam hukukunun “eşikteki” kölelere tanıdığı manevra kabiliyeti ve efendinin köle üzerindeki tasarrufunu ne ölçüde sınırladığı ise fetva mecmuaları ve fıkıh kitapları üzerinden tartışılacaktır. Nihayetinde, kölelerin Osmanlı toplumu ve hukuku karşısında görünür olma ve yasal statü kazanma mücadeleleri analiz edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Bursa
• kölelik
• mükâtebe
• tedbîr

Those on the Threshold: Mükâteb and Müdebber Slaves in Bursa During the Reign of Mehmed IV

Öz

This article examines the legal boundary separating freedom from slavery by centering on conditional manumission – a process that produces a transitional “threshold”. It also focuses on shifts in access to resources and mobility among slaves, often described as “social dead”, during the interim period in which manumission contracts were being fulfilled. Drawing on the Bursa qadi court records, the article assesses the post-manumission experiences of former slaves who, despite a degree of social inclusion, remained in a condition of “solitary” and legal in-betweenness, unable to fully establish their presence in society. Through an analysis of fatwa collections and Hanafi fiqh texts, the article investigates the room for manoeuvre Islamic law granted to slaves in this liminal state, as well as the ways in which it constrained owners’ authority. Finally, it analyses slaves’ struggles to attain visibility and secure legal personhood within Ottoman society and law.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Bursa
• slavery
• mükâtebe
• tedbîr

Kaynakça

1. Ansay, S. Ş. (2002). Hukuk tarihinde İslam hukuku. Turhan Kitabevi.
2. Araz, Y. (2014). Cariyeler, efendiler ve pusuda bekleyenler: Osmanlı İstanbulu’nda hamile ve çocuk annesi cariyeler üzerine düşünceler (1790-1880). Kebikeç, (37), 233-260.
3. Atar, F. (2011). Tedbîr. İslam Ansiklopedisi içinde (258-259. ss.), 40, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
4. Aykan, Y. (2017). On freedom, kinship and the market: rethinking property and law in the Ottoman slave system. Quaderni Storici, 52(154), 13-39.
5. Buhârî (1987). Sahîh-i buhârî ve tercemesi Cilt 5. (Çev: M. Sofuoğlu), Ötüken Neşriyat.
6. Conermann, S. & Şen, G. (Ed.) (2020). Slaves and slave agency in the Ottoman Empire. Bonn University Press.
7. Çatalcalı Ali Efendi (2014). Açıklamalı Osmanlı fetvâları fetâvâ-yı Ali Efendi cild-i evvel. N. Demirtaş (Ed.), Kubbealtı Neşriyat.
8. Ebusuud Efendi (2012). Şeyhülislâm Ebusuud Efendi fetvaları Kanuni devrinde Osmanlı hayatı. E. Düzdağ (Ed.), Kapı Yayınları.

9. Erdem, H. (2004). Osmanlıda köleliğin sonu 1800-1909. (Çev: B. Tırnakçı), Kitap Yayınevi.
10. Faroqhi, S. (2014). Mostly fugitives: the trials and tribulations of slaves in sixteenth-century Üsküdar. Travel and Artisans in the Ottoman Empire Employment and Mobility in the Early Modern Era içinde (129-142. ss.), I.B. Tauris.
11. Gennep, A. (1960). The rites of passage. (Çev: M. Vizedom, G. Caffe), University of Chicago Press.
12. İbrahim Halebi (1971). Îzahlı mültekâ el ebhur tercümesi. (Çev: M. Uysal), Kanaat Matbaası.
13. İpşirli Argıt, B. (2021). Freed imperial court-affiliated slaves and their former masters in the early modern Ottoman world. Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association, 8(2), 177-210.
14. Johnson, W. (2003). On agency. Journal of Social History, 37(1), 113-124.
15. Karataş, A. İ. (2007). Bursa şer’iyye sicilleri ışığında Osmanlı Devleti’nde köleliğe bir bakış. İslam San’at, Tarih, Edebiyat ve Mûsikîsi Dergisi, 5(9), 135-162.
16. Kuru, F. (2023). İslam hukukunda kitâbet (mükâtebe) akdi ve Osmanlı tatbikatı. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 64(2), 407-440.
17. Lewis, B. (1988). The political language of Islam. University of Chicago Press.
18. Molla Hüsrev (1980). Gurer ve dürer tercümesi (İslam fıkhı ve hukuku) Cilt 2. (Çev: A. Erkan), Eser Neşriyat.
19. Palmer, E. (1963). The making of the English working class. Victor Gollancz.
20. Patterson, O. (1982). Slavery and social death. Harvard University Press.
21. Sahillioğlu, H. (1979-1980). Onbeşinci yüzyılın sonu ile onaltıncı yüzyılın başında Bursa’da kölelerin sosyal ve ekonomik hayattaki yeri. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Gelişme Dergisi, (1), 67-138.
22. Sahillioğlu, H. (1983). Onbeşinci yüzyıl sonunda Bursa’da dokumacı köleler. M. Doğan (Ed.), Atatürk Yıllık Konferansları VIII (1975-1976) içinde (217-229. ss.), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
23. Sak, İ. (1992). Şer’iye sicillerine göre sosyal ve ekonomik hayatta köleler (17. ve 18. yüzyıllar). (Yayımlanmamış doktora tezi). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
24. Schacht, J. (2000). Umm al-walad. The Encyclopaedia of Islam içinde (857-859. ss.), 10, Brill.
25. Seng, Y. (1996). Fugitives and factotums: slaves in early sixteenth-century Istanbul. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 39(2), 136-169.
26. Serahsî (2019a). Kitâbu’l-mebsût Cilt 7. M. C. Akşit (Ed.), Gümüşev Yayınları.
27. Serahsî (2019b). Kitâbu’l-mebsût Cilt 8. M. C. Akşit (Ed.), Gümüşev Yayınları.
28. Sobers-Khan, N. (2014). Slaves without shackles forced labour and manumission in the Galata court records, 1560-1572. Klaus Schwarz Verlag.
29. Toledano, E. (2007). As if silent and absent bonds of enslavement in the Islamic Middle East. Yale University Press.
30. Toledano, E. (2016). Ottoman elite enslavement and “social death”. J. Bodel, W. Scheidel (Ed.), On Human Bondage: After Slavery and Social Death Kitabı içinde (136-149. ss.), Wiley-Blackwell.
31. Toledano, E. (2017). Enslavement and freedom in transition MENA societies from empire to national states. Journal of Global Slavery, (2), 100-121.
32. Turner, V. (1977). The ritual process structure and anti-structure. Cornell University Press.
33. Winnebeck, J., Sutter, O., Hermann, A., Antweiler, C., Conermann, S. (2023). The analytical concept of asymmetrical dependency. Journal of Global Slavery, (8), 1-59.
34. Yaşa, F. (2017). Efendi-köle ilişkisi bağlamında şeyhülislâm fetvaları. Z. Güneş Yağcı, F. Yaşa (Ed.), Osmanlı Devleti’nde Kölelik: Ticaret, Esaret, Yaşam Kitabı içinde (209-226. ss.), Tezkire Yayıncılık.
35. Yaşa, F. (2024). Slaves holding slaves: mükâtebe contracts, velâ and a probate inventory in the seventeenth-century Crimean Khanate. Journal of the Economic and Social History of the Orient, (67), 133-160.
36. Yaşa, F. & Dörtok Abacı, Z. (2024). Efendi’nin görünmez eli ya da bir muhayyel hısımlık örneği olarak velâ. Y. Z. Karaaslan (Ed.), Sultan I. Mustafa, Sultan II. Osman, Sultan IV. Murad Dönemleri ve Bursa Kitabı içinde (240-256. ss.), Gaye Kitabevi.