TÜRK MİMARLIĞI ÜZERİNE KÖKEN TARTIŞMALARI - II: SEDAT ÇETİNTAŞ VE “TARAFGÜDER” SÖYLEMLER

Öz

Bu çalışma, Erken Cumhuriyet Dönemi mimarlık tarihçiliğinin önemli isimlerinden Sedat Çetintaş’ın, Türk mimarlığının kökenine dair Albert Gabriel ve Ernst Diez gibi araştırmacıların görüşlerine yönelik eleştirilerini ele almaktadır. Çetintaş, Batı merkezli sanat tarihi yazımında Türk mimarisini başka kültürlerin etkisiyle açıklayan yaklaşımları “tarafgüder” olarak nitelendirmiş; kendi saha araştırmaları ve rölöve çalışmaları üzerinden bu görüşlere karşı itirazlar geliştirmiştir. Çalışmada; Hüdavendigâr Camii’nin teknik özellikleri ve Ayasofya’nın Osmanlı mimarisi üzerindeki etkisi gibi konular etrafında şekillenen bu tartışmalar, dönemin Türk Tarih Tezi ve ulusal kimlik arayışları bağlamında incelenmektedir. Çetintaş’ın belgelemeye dayalı ancak seçici bir tutum sergileyen yaklaşımının, mimarlık tarihini teknik bir alanın ötesinde ideolojik ve metodolojik bir tartışma zemini hâline getirdiği görülmektedir. Bu yönüyle çalışma, söz konusu tartışmalar üzerinden Erken Dönem Türk sanat tarihi yazımındaki farklı yaklaşımları ve dönemin akademik atmosferini anlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Sedat Çetintaş
• Türk mimarlığı
• Mimarlıkta köken tartışmaları
• Orta Asya
• Tarafgüder

Debates on The Origins of Turkish Architecture - II: Sedat Çetintaş and “Biased” Discourses

Öz

This study explores the critiques put forward by Sedat Çetintaş, a significant figure in early Republican architectural historiography, regarding the views of researchers such as Albert Gabriel and Ernst Diez on the origins of Turkish architecture. Çetintaş characterized Western-centric art history approaches—which explained Turkish architecture through the influence of other cultures—as “biased” (tarafgüder) and developed objections to these views based on his own field research and survey documentation. The study examines these debates, centred on subjects such as the technical features of the Hüdavendigâr Mosque and the impact of Hagia Sophia on Ottoman architecture, within the context of the Turkish History Thesis and the search for national identity of the period. It is observed that Çetintaş’s approach, which relied on documentation while maintaining a selective stance, transformed architectural history into an ideological and methodological platform beyond a purely technical field. In this regard, the study aims to understand the different perspectives in early Turkish art historiography and the academic atmosphere of the era through these polemics.

Anahtar Kelimeler

• Sedat Çetintaş
• Turkish Architecture
• Origins debates in architecture
• Central Asia
• Biased

Kaynakça

1. Arseven, C. E. (1928). Türk sanatı. Akşam Matbaası.
2. Aslanapa, O. (2014). Türk sanatı. Remzi Kitabevi.
3. Boyar, A. S. (1943). Ayasofya. Maarif Matbaası.
4. Cansever, T. (1947). Ernst Diez, Türk Sanatı. Felsefe Arkivi, 2(1), 251-259.
5. Çetintaş, S. (1941). Türk mimarimizde Bursa eserleri. Uludağ Dergisi, (36), 29-33.
6. Çetintaş, S. (1941, Ekim 8). Kendimize inanalım. Cumhuriyet Gazetesi, 1, 3.
7. Çetintaş, S. (1943, Şubat 15). Osmanlı mimarisinin menşeini ararken. Yapı Dergisi, (31), 13-14.
8. Çetintaş, S. (1943, Nisan 15). Koca Sinan’ın 355. ölüm yıldönümü. Yapı Dergisi, (35).

9. Çetintaş, S. (1943, Ağustos 1). Ayasofya hakkında mühim bir eser. Yapı Dergisi, (42), 239-242.
10. Çetintaş, S. (1946a). Türk mimari anıtları Osmanlı Devri Bursa’da ilk eserler. Millî Eğitim Basımevi.
11. Çetintaş, S. (1946b). Medeniyet tarihimize yeni bir tecavüz. Mimarlık Dergisi, (5-6), 14-15.
12. Çetintaş, S. (1946, Aralık 20). Medeniyet tarihimize yeni bir tecavüz. Cumhuriyet Gazetesi, 2.
13. Çetintaş, S. (1947, Ocak 10). Süleymaniye Ayasofya’nın taklidi değildir. Vatan Gazetesi.
14. Çetintaş, S. (1947a). Süleymaniye Ayasofya’nın taklidi değildir. Mimarlık Dergisi, (1-2), 14, 39.
15. Çetintaş, S. (1947, Ocak 24). Gaflet mi, kasıt mı?. Akşam Gazetesi.
16. Çetintaş, S. (1947b). Gaflet mi, kasıt mı?. Mimarlık Dergisi, (3-4), 33.
17. Çetintaş, S. (1948). Sanat tarihimiz üzerinde geçmiş bir olayın zaruri tasfiyesi. Mimarlık Dergisi, (1), 15-19.
18. Çetintaş, S. (1949, Nisan 19). Bir Profesör dedikodusunun içyüzü. Yeni Sabah Gazetesi, 2.
19. Çetintaş, S. (1952). Türk mimari anıtları Bursa’da Murad I ve Bayezid I binaları. Millî Eğitim Basımevi.
20. Çetintaş, S. (1953). Sivas darüşşifası. İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü.
21. Çetintaş, S. (2011). İstanbul ve mimari yazıları. (Haz: İ. Dervişoğlu), Türk Tarih Kurumu Basımevi.
22. Diez, E. (1946). Türk sanatı - Başlangıcından günümüze kadar. (Çev: O. Aslanapa), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayını.
23. Diez, E. (1946, Aralık 27). Profesör Ernst Diez cevab veriyor. Cumhuriyet Gazetesi, 2.
24. Diez, E. (1947a). Josef Strzygowski. Felsefe Arkivi, 2(1), 1-12.
25. Diez, E. (1947b). Endosmos’lar. Felsefe Arkivi, 2(1), 221-229.
26. Ersen, A. (1986). Erken Osmanlı mimarisinde cephe biçim düzenleri ve Bizans etkilerinin niteliği. (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
27. Gabriel, A. (1926). Les mosquées de Constantinople, Syria, 4 içinde (353-419. ss.), Librairie Paul Geuthner.
28. Gabriel, A. (1934). Monuments Turcs D’Anatolie Amasya-Tokat-Sivas, II. E. De Boccard.
29. Gabriel, A. (1942). Bursa’da Murad I. Camii ve Osmanlı mimarisinin menşei meselesi. Vakıflar Dergisi, (2), 37-53.
30. Glück, H. (1935). Türk san’atının dünyadaki mevkii. Türkiyat Mecmuası, (3), 119-128.
31. Gürçınar, S. (1942, Haziran 11). Sedat Çetintaş’la mülakat. Bozkurt Dergisi, 5, 96-97.
32. Güneş Kaya, Z. S. (2025). Türkiye mimarlık tarihinde Sedat Çetintaş. (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
33. Kök, E. (2017). Türkiye’de Diez tartışmaları. Uluslararası XVIII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu, Aydın (22-25 Ekim 2014) içinde (389-398. ss.), Efeler Belediyesi Kültür Yayınları.
34. Kuban, D. (1982). Türk ve İslam sanatı üzerine. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
35. Kuban, D. (2014). Batıya göçün sanatsal evreleri. İş Bankası Kültür Yayınları.
36. Öz, T. (1946, Aralık 25). Prof. Diez iddialarını ispat etmelidir!. Cumhuriyet Gazetesi, 2.
37. Raymund, A. (1922). Alttürkische Keramik: in Kleinasien und Konstantinopel. F. Bruckmann.
38. SALT Araştırma - Söylemezoğlu Ailesi Arşivi (SAA). (2025, Temmuz 31). TSODOC170. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/78586
39. Sedat İbrahim. (1934). Bursa’da san’at eserleri ve Türk mimarisi. Arkitekt, 5(41), 151-153.
40. Strzygowski, J. (1935). Türkler ve Orta Asya san’atı meselesi. Türkiyat Mecmuası, (3), 1-80.
41. Texier, C. (2002). Küçük Asya coğrafyası, tarihi ve arkeolojisi I. K. Y. Kopraman, M. Yıldız (Ed.), (Çev: A. Suat), Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı Yayınları.
42. Tuncer, O. C. (1984). Mimaride Türk millî üslubu ilkeleri. Mimaride Türk Millî Üslubu Semineri içinde (67-69. ss.), Kültür ve Turizm Bakanlığı Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü.
43. Wilde, H. (1909). Brussa Eine Entwickelungsstatte Türkischer Architektur in Kleinasien Unter den Ersten Osmanen. Verlag von Ernst Wasmuth.