Kutsal Mekânların Turistikleşmesi: Türkiye’de Ziyaret Fenomeni ve Mekânsal Dönüşüm

Öz

Bu çalışma, Türkiye'deki kutsal mekânların, özellikle türbe ve anıt mezarlara odaklanarak turistikleşmesini incelemektedir. Bu mekânların ziyaret örüntüleri, erişilebilirlik ve mekânsal dönüşüm yoluyla yalnızca dini bir anlam değil, aynı zamanda turistik bir görünürlük de nasıl kazandığını tartışmaktadır. Çalışma; din, kutsal mekân ve inanç turizmi literatüründen beslenmekte ve tartışmasını seçilmiş türbe çevrelerine ait uydu ve hava görüntülerinin nitel bir okumasıyla desteklemektedir. Makale, ziyaretçi akışlarının istatistiksel bir ölçümünü ortaya koymak yerine, mekânsal değişimin tipolojik bir yorumunu sunmakta ve türbe çevrelerini üç aşamada sınıflandırmaktadır: izole kutsal alanlar, gelişmekte olan ziyaret alanları ve yüksek oranda kentleşmiş turistik destinasyonlar. Bulgular, türbelerin değişen mekânsal düzeninin inanç pratikleri, kutsiyet anlatıları, ulaşım bağlantıları ve çevredeki hizmet altyapısı tarafından şekillendirildiğini göstermektedir. Bu doğrultuda makale; din, ziyaret ve mekân arasındaki ilişkiyi değerlendirmekte ve Türkiye'deki kutsal alanların değişen rolünü anlamak için yorumlayıcı bir çerçeve önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• turizm coğrafyası
• türbeler
• kutsal peyzajlar
• dini turizm
• inanç

THE TOURISTIFICATION OF SACRED PLACES: THE PHENOMENON OF VISITS AND SPATIAL TRANSFORMATION IN TURKEY

Öz

This study examines the touristification of sacred places in Turkey, with a particular focus on tombs and mausoleums. It discusses how these places acquire not only religious meaning but also touristic visibility through patterns of visitation, accessibility, and spatial transformation. The study draws on the literature on religion, sacred space, and religious tourism, and supports its discussion with a qualitative reading of satellite and aerial imagery from selected tomb environments. Rather than claiming a statistical measurement of visitor flows, the article offers a typological interpretation of spatial change and classifies tomb environments into three stages: isolated sacred sites, developing visit areas, and highly urbanized touristic destinations. The findings suggest that the changing spatial setting of tombs is shaped by belief practices, narratives of sanctity, transport connections, and surrounding service infrastructure. In this way, the article evaluates the relationship between religion, visitation, and space and proposes an interpretive framework for understanding the changing role of sacred landscapes in Turkey.

Anahtar Kelimeler

• tourism geography
• tombs
• sacred landscapes
• religious tourism
• belief

Etik Beyan

This article has been prepared in accordance with research and publication ethics. This study does not require ethical committee approval. The authors have contributed jointly to the study, and there is no conflict of interest among the authors.

Kaynakça

1. Aslan, R. (2014). The museumification of Rumi’s tomb: Deconstructing sacred space at the Mevlana Museum. International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage, 2(2), 1-16.
2. Aytaç, Ö. (2013). Kent mekânları ve kimlik/farklılık sorunu. İDEALKENT, 4(9), 138-169.
3. Bremer, T. S. (2006). Sacred spaces and tourist places. In D. J. Timothy, D. H. Olsen (Eds.), Tourism, Religion & Spiritual Journeys (pp. 23-35), Routledge.
4. Contemporary English Version Bible. (n.d.). John 10. https://www.bible.com/bible/392/JHN.10.CEV
5. Di Giovine, M. A. & Garcia Fuentes, J. M. (2016). Sites of pilgrimage, sites of heritage: An exploratory introduction. International Journal of Tourism Anthropology, 5(1), 1-23.
6. Dinç, Y. & Usun, Ç. F. (2023). Türkiye’de turizm kentleşmesini nüfus artış hızı ve iç göç verileri üzerinden yeniden düşünmek. International Journal of Geography and Geography Education, (50), 201-220.
7. Durkheim, É. (2009). Dinî hayatın ilk şekilleri. (Trans: İ. Er), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
8. Eliade, M. (2017). Kutsal ve kutsal dışı. (Trans: A. Berktay), Alfa Yayınları.

9. Emiroğlu, K. (2003). Ata kültü (tapımı). In K. Emiroğlu, S. Aydın (Eds.), Antropoloji Sözlüğü (p. 80), Bilim ve Sanat Yayınları.
10. English Standard Version Bible. (n.d.). Matthew 8. https://www.bible.com/bible/59/MAT.8.ESV
11. Erbaş, A. (2002). İslam dışı dinlerde hac. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (5), 97-120.
12. Erdal, T. (2018). Ziyaret yerleri bağlamında âşıklık ile veli kültünün birleşimi (Karacaoğlan ve Kul Emin örneği). Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6(15), 1006-1019.
13. Frazer, J. G. (2004). Altın dal: Dinin ve folklorun kökenleri (Vol. 1). (Trans: M. H. Doğan), Payel Yayınları.
14. Güleç, M. M. & Bilgin, V. (2018). Halk dindarlığının gündelik hayattaki görünümü ile ilgili sosyolojik çözümleme. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27(1), 73-108.
15. Güngör, M. (2020). Hıristiyanlıkta Kudüs’ün kutsallaşma süreci. Amasya İlahiyat Dergisi, (14), 141-170.
16. Hauser-Schäublin, B. (2004). The politics of sacred space: Using conceptual models of space for socio-political transformations in Bali. Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde, 160(2-3), 283-314.
17. Ilıcak, N. G. (2019). Beşiktaşlı Yahya Efendi’nin menkıbelerindeki motifler. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(63), 99-107.
18. Iliev, D. (2020). The evolution of religious tourism: Concept, segmentation and development. Journal of Hospitality and Tourism Management, (45), 131-140.
19. Kamenidou, I. & Vourou, R. (2015). Motivation factors for visiting religious sites: The case of Lesvos Island. European Journal of Tourism Research, (9), 79-91.
20. Kandemir, F. (2016). Halk inançlarının psiko-sosyal nedenleri ve Türkiye’deki halk inançlarının tarihî temelleri. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 97-114.
21. Kandemir, M. Y. (2013). Ziyaret. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (pp. 496-498), 44, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
22. Kazmukhanov, R. (2021). Türbeler üzerine psiko-sosyolojik bir araştırma (Kazakistan örneği). (Unpublished doctoral thesis). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Kırca, C. (1986). İslâm açısından turizm olayı. Diyanet Dergisi, 22(2), 47-58.
24. Kirman, M. A. (2011). Din sosyolojisi terimleri sözlüğü. Rağbet Yayınları.
25. Nar, M. Ş. (2014). Günümüz toplumunda mitler: Anadolu halk efsaneleri üzerine genel bir değerlendirme. Folklor/Edebiyat, 20(79), 55-77.
26. Narçın Demir, N. G. (2021). Türbe ziyaretleri ve manevi destek ilişkisi üzerine bir araştırma: Aziz Mahmut Hüdai Türbesi örneği. (Unpublished master’s thesis). İstanbul: Ibn Haldun University Graduate Education Institute.
27. Oymak, İ. (2000). Akçadağ ve çevresinde kutsal mekân anlayışı. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (5), 443-465.
28. Özbolat, A. (2014). Kutsallaşma sürecine tipolojik bir yaklaşım: Ziyaret fenomeni örneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (70), 121-138.
29. Pickthall, M. (n.d.). Surah Al-Hajj, verse 27 [Qur'an translation]. https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=22&ayet=27
30. Rinschede, G. (1992). Forms of religious tourism. Annals of Tourism Research, 19(1), 51-67.
31. San, C. K. (2002). Buddhist pilgrimage. Subang Jaya Buddhist Association.
32. Singh, R. P. B. (1997). Sacred space and pilgrimage in Hindu society: The case of Varanasi. In R. H. Stoddard, E. A. Morinis (Eds.), Sacred Places, Sacred Spaces: The Geography of Pilgrimages (pp. 191-207), Geoscience Publications, Louisiana State University.
33. Stausberg, M. (2014). Religion and spirituality in tourism. In A. A. Lew, M. C. Hall, A. M. Williams (Eds.), The Wiley Blackwell Companion to Tourism (pp. 349-360), Wiley.
34. Towner, J. (1995). What is tourism’s history? Tourism Management, 16(5), 339-343.
35. Tümer, G. (1991). Atalar kültü. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (pp. 42-43), 4, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
36. Uludağ, S. (2022). Keramet. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (pp. 265-268), 25, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
37. Weber, M. (2012). Ekonomi ve toplum (Vol. 2). (Trans: L. Boyacı), Yarın Yayınları.
38. Yel, A. M. (1995). İslâm’da büyük ve küçük gelenekler. (Trans: A. Coşkun), Bilgi ve Hikmet, (10), 40-62.
39. Yılmaz, E. (2016). Türbe ziyaretlerinin sebepleri ve fert üzerindeki etkileri: Bilecik örneği. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 6(2), 531-552.
40. Zhu, Y. (2025). Contested sacred space: State power, spatial politics, and heritage tourism. Tourism Geographies, 1-25.