GAGAUZ TÜRKÇESİ VE TÜRKİYE TÜRKÇESİ ARASINDAKİ YALANCI EŞ DEĞERLİKLER

Öz

Gagauz Türkçesi, Türk yazı dillerinin yönlere göre sınıflandırmasında Güney/Güney-Batı grubunda yer almaktadır. Ortodoks Hristiyan olan Gagauzlar, Moldova, Ukrayna, Romanya, Bulgaristan, Yunanistan ve Kazakistan’da yaşamaktadır. Moldova Parlamentosunda 23 Aralık 1994’te “Gagauz Yeri’nin Özel Statüsü Hakkında Kanun Tasarısı” kabul edilmiş ve Gagauz Yeri Özerk Cumhuriyeti tanınmıştır. Gagauzlar, birçok dil ve kültürün etkisi altında kalmalarına rağmen dilini ve kültürünü günümüze kadar yaşatmayı başarmışlardır. Gagauz Türkçesi, Günümüz Türk dilleri arasında konuşma dilinden yazı diline geçen son dildir. Gagauz Türkçesi ile Türkiye Türkçesi söz varlığında benzerlikler olduğu kadar ayrılıklar da söz konusudur. Örneğin Gagauz Türkçesinde patlıcan (domates), çorbacı (ev sahibi, bey) demektir ve bu durum yalancı eş değerlik olarak adlandırılmaktadır. Yalancı eş değerlik; iki dilde ya da bir dilin iki lehçesindeki bir kelimenin köken, yazılış, söylenişinin aynı, anlamının farklı olmasına denir. Bu çalışmada Gagauz Türkçesi ile Türkiye Türkçesi söz varlığındaki yalancı eş değerlikler ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Gagauz Türkçesi
• Türkiye Türkçesi
• yalancı eş değerlik

The Pseudo-Equivalences between The Gagauz Turkish and The Türkiye Turkish

Öz

Gagauz Turkish belongs to the South/Southwest branch based on the directional classification of the Turkic written languages. The Gagauz people, who are Orthodox Christians, reside primarily in Moldova, Ukraine, Romania, Bulgaria, Greece, and Kazakhstan., the Moldovan Parliament adopted the Law on the Special Legal Status of Gagauzia on 23 December 1994, thereby recognizing the Autonomous Territorial Unit of Gagauzia. Despite prolonged contact with various languages and cultures, the Gagauz people have managed to succeed in preserving their linguistic and cultural heritage. Gagauz Turkish is notable as the most recent Turkic language to have transitioned from an exclusively oral tradition to a written form. While the Gagauz Turkish and the Turkish spoken in Türkiye share a significant portion of their lexicon, notable differences exist as well. For instance, in Gagauz Turkish, patlıcan which denotes “eggplant” in Türkiye Turkish, refers to “tomato”, while çorbacı “soup vendor” means “landlord, host” in Gagauz Turkish and such cases exemplify the phenomenon of pseudo-equivalence. Pseudo-equivalence refers to a phenomenon in which a word in two languages, or in two dialects of the same language, shares the same etymological origin, spelling, and pronunciation but differs in meaning. This study investigated instances of pseudo-equivalence in the lexicon of Gagauz Turkish and the variety of Turkish spoken in Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Gagauz Turkish
• Türkiye Turkish
• pseudo-equivalence

Kaynakça

1. Aksan, D. (1978). Anlambilimi ve Türk anlambilimi (ana çizgileriyle). Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları.
2. Anzerlioğlu, Y. (2006). Bükreş Büyükelçisi Hamdullah Subhi Tanrıöver ve Gagauz Türkleri. Bilig, (39), 31-51.
3. Arat, R. R. (1987). Türk şivelerinin tasnifi. Makaleler I içinde (59-149. ss.), TKAE Yayınları.
4. Büke, H. (2014). Gagauz Türkçesi ve Türkiye Türkçesi arasındaki yalancı eşdeğerler. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(10), 215-229.
5. Ciachir, M. (1934). Beserabiealâ Gagauzlarân ıstorieasâ. Tipografia Tiparul Moldovenesc.
6. Çelik Şavk, Ü. (2007). Altaycada eş sesli sözcükler. IV. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri II içinde (1653-1693. ss.), Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Demir, N. (1997). Bir Tuva masalının Türkiye Türkçesine aktarılması. E. Gürsoy Naskali (Ed.), Sibirya Araştırmaları içinde (379-389. ss.), Simurg.
8. Ergönenç Akbaba, D. (2007). Nogay Türkçesi ve Türkiye Türkçesi arasındaki yalancı eş değerler. Bilig, (42), 151-176.

9. Ersoy, F. (2007). Çuvaş Türkçesi ve Türkiye Türkçesinde yalancı eş değerler. Türkbilig, (14), 60-68.
10. Gedikli, Y. (1998). Türk lehçelerinden metin aktarma yolları ve metin aktarmanın ilke ve meseleleri. Z. Gürel, H. A. Yüksel (Ed.), II. Türk Dünyası Yazarlar Kurultayı Bildirileri içinde (58-69. ss.), İLESAM (Türkiye İlim ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birliği) Yayınları.
11. Güngör, H. & Argunşah, M. (2002). Gagauzlar. Kültür Bakanlığı Yayınları.
12. İlker, A. (1999). Lehçeden lehçeye aktarma üzerine bazı düşünceler. 3. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri içinde (553-560. ss.), Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Karanfil, G. (2013). Yakın tarihten bugüne Gagauzların dili: Genel bir bakış. Tehlikedeki Diller Dergisi, 3(3), 109-114.
14. Manov, A. (2001). Gagauzlar (Hıristiyan Türkler). (Çev: M. T. Acaroğlu), Türk Tarih Kurumu Yayınları.
15. Merhan, A. (2012). Türkçe ve Özbekçe eş sesli sözcük karşılaştırması. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (47), 1-16.
16. Özkan, F. (1999). Bugünkü Türk lehçelerindeki iletişimi zorlaştıran kelimeler. 3. Uluslararası Türk Dil Kurultayı 1996 içinde (883-889. ss.), Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Özkan, N. (2013). Ağız alanından yazı diline geçiş: Gagavuz Türkçesi örneği. Turkish Studies, 8(9), 85-94.
18. Pokrovskaya, L. (1997). Sovremennıy Gagauzskiy yazık (kurs leksiy). Tipar Yayınları.
19. Radova, O. K. (2004). Tuna ötesi göçmenleri ve Gagavuzlar. (Çev: M. Musaoğlu), TÜRKSAV (Türk Dünyası Yazarlar ve Sanatçılar Vakfı) Yayınları.
20. Resulov, A. (1995). Akraba diller ve yalancı eş değerler sorunu. Türk Dili, (524), 916-924.
21. Sultanzade, V. (2010). Türk dilleri ve lehçeleri arasında benzeşimler sözlüklerinin hazırlanmasının yöntem ve prensipleri. Türkiye’de ve Dünyada Sözlük Yazımı ve Araştırmaları Uluslararası Sempozyumu Bildirileri içinde (52-56. ss), Kubbealtı Neşriyat.
22. Tekin, T. (1989). Türk dil ve diyalektlerinin yeni bir tasnifi. Erdem, (13), 141-168.
23. Tokatlı, S. (2004). Türkiye Türkçesi ile Azerbaycan Türkçesindeki eş sesli kelimeler üzerine. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (16), 141-156.
24. Uğurlu, M. (2000). Türk lehçeleri arasında aktarma meseleleri ve “Abay Yolu” romanı. Bilig (15), 59-78.
25. Uğurlu, M. (2004). Türk lehçeleri arasında kelime eş değerliği. Bilig, (29), 29-40.
26. Yazıcı Ersoy, H. (2012). Başkurt Türkçesi ve Türkiye Türkçesinde yalancı eş değerler. Gazi Kitabevi.
27. Yıldırım, H. (2005). Türkmen Türkçesindeki aldatıcı kelimeler. I. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri içinde (765-792. ss.), Gazi Üniversitesi Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları.
28. Yıldız, H. (2009). Karay Türkçesinde yalancı eş değer kelimeler. Gazi Türkiyat Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, (5), 611-659.