CUMHURİYET DÖNEMİ DEMİRYOLU MİMARİSİNİN ANKARA’DAKİ TEMSİLCİSİ: GAZİ TREN İSTASYONU

Öz

Çalışma, Cumhuriyet’in ilk yıllarında ülkede etkinliğini sürdüren Birinci Ulusal Mimarlık Akımı üslubunda, yeni başkent Ankara’da inşa edilmiş olan Gazi Tren İstasyonu’nun plan, mimari ve süsleme özellikleri bakımından ayrıntılı biçimde tanıtılmasını ve çağdaşlarıyla karşılaştırılarak değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Cumhuriyet Dönemi’ndeki demiryolu mimarisinin önemli bir temsilcisi konumundaki Gazi Tren İstasyonu, her ne kadar bir demiryolu yapısı olarak inşa edilmiş olsa da bu dönemde inşa edilen kamu yapılarının biçimsel ve süsleme anlayışını yansıtması bakımından dönem eserleri arasından ayrışmaktadır. Özellikle çağdaş örneklerde nadir görülen zengin çini süsleme programına sahip olması, yapıyı özgün kılan en önemli unsurlardan biridir. Bu bağlamda yapı, müstakil bir eser olarak ele alınarak sanat tarihi içindeki yeri ve önemi ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Gazi Tren İstasyonu
• demiryolu mimarisi
• Birinci Ulusal Mimarlık Akımı
• çini süsleme
• Ankara

A Representative of Republican-Era Railway Architecture in Ankara: Gazi Train Station

Öz

This study aims to present in detail and evaluate, through comparison with its contemporaries, the plan, architectural composition, and decorative features of the Gazi Train Station, which was constructed in the new capital Ankara in the architectural style of the First National Architectural Movement that was influential in the early years of the Republic. As an important representative of Republican-era railway architecture, the Gazi Train Station, although built as a railway structure, stands out among the works of its period in that it reflects the formal and ornamental approach of public buildings constructed during this era. In particular, its rich tile ornamentation program -rarely encountered in contemporary examples- constitutes one of the most significant elements that render the building distinctive. In this context, the structure is examined as an independent work, and its place and significance within the history of art are discussed.

Anahtar Kelimeler

• Gazi Train Station
• railway architecture
• First National Architectural Movement
• tile ornamentation
• Ankara

Kaynakça

1. Altın, Ş. N. (2025). Evaluation of Ankara train station area in the old and new context. Kültür Araştırmaları Dergisi, (24), 370-385.
2. Arslan, M. (2021). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Millî Mücadele Dönemi hatırası olarak Ankara İstasyon Binası. M. Saygın (Yay. Haz.), Millî Mücadele’nin 100. Yılı Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu’ya Geçişi ve Kongreler Uluslararası Sempozyum içinde (3-19. ss.), Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
3. Aslanoğlu, İ. (2001). Erken Cumhuriyet Dönemi mimarlığı. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.
4. Aykaç, G. (2017). An examination over the train station buildings of capital city of Turkey in the context of preservation and re-functioning of the historical environment: Gazi Paşa Station. M. Şahin (Ed.), Uluslararası Farkındalık Konferansı: Eğitim, Bilim, Sanat ve Felsefede Farkındalık içinde (27-40. ss), Rating Academy Yayın.
5. Başar, M. E. & Erdoğan, H. A. (2009). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Türkiye’de tren garları. Selçuk Üniversitesi Mühendislik, Bilim ve Teknoloji Dergisi, 24(3), 29-44.
6. Batur, A. (1983). Cumhuriyet Döneminde Türk mimarlığı. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, 5 içinde (1380-1384. ss.), İletişim Yayınları.
7. Batur, A. (2003). M. Vedad Tek - Kimliğinin izinde bir mimar. Yapı Kredi Yayınları.
8. Çoygun Sobutay, L. (1996). Türkiye’de istasyon yapılarının geçmişten günümüze değişmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.

9. Durukan Kopuz, A. (2016). Adana’da Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi’ne ait bir yapı örneği; Adana Tren Garı. Tasarım + Kuram, 12(22), 22-35.
10. Gürsoy, E. (2016). Uşak garı ve istasyon binaları. Ege Üniversitesi Basımevi.
11. Haştemoğlu, H. Ş. (2012). Demiryolu istasyon binalarına yeni fonksiyon önerileri geliştirilmesi. (Yayımlanmamış doktora tezi). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
12. Kaçar, A. D. (2015). Kültür/mekân: Gazi Orman Çiftliği, Ankara. VEKAM.
13. Kösebay Erkan, Y. & Ahunbay, Z. (2008). Anadolu demiryolu mirası ve korunması. İTÜ Dergisi/a: Mimarlık, Planlama, Tasarım, 7(2), 14-25.
14. Karabulut, Y. (1997). Türkiye’de demiryolu ulaşımı. Türk Coğrafya Dergisi, (6), 163-184.
15. Kum, L. (2000). Kütahya seramiklerinde kompozisyon (19. yüzyılın ilk yarısı- 20. yüzyılın ilk yarısı). (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
16. Moazemi, S., Karaoğlu Tekin, Ö., Fakıbaba Dedeoğlu, E., Özdamar, M. (2019). Yeniden işlevlendirilen endüstri yapılarında iç mekân bağlamında kullanım sorunları. İMAS İç Mimarlık Araştırmaları Sempozyumu Bildiri Tam Metinleri Kitabı içinde (8-31. ss), Başkent Üniversitesi Yayınları.
17. Mutlu, M. (2025). Konya’nın demiryolu mirası tarihi gar ve istasyon binaları. Eğitim Yayınevi.
18. Oflaz, A. (2012). Kütahya çini sanatına yön veren tasarımcı ve ustalar ile Kütahya’daki çini sanatının gelişiminin değerlendirilmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kütahya: Dumlupına Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Özgencil Yıldırım, S. (2012). Anadolu ve Bağdat -C.F.O.A- ve Bağdat-Halep-Nusaybin -B.A.N.P.- demiryolu şirketleri yolcu binaları tip projeler. Beykent Unıversity Journal of Science and Engineering, 5(1-2), 69-93.
20. Özyiğit, H. (2017). Zamanın tanıkları: Bozkurt ve Çardak tren istasyonları. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(39), 379-407.
21. Özyüksel, M. (2013). Osmanlı İmparatorluğu’nda nüfuz mücadelesi Anadolu ve Bağdat demiryolları. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
22. Sezginalp, Ş. (2020). Station buildings in the history of Turkish railways: catalogue of buildings constructed between 1850s-1950s. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
23. Sözen, M. (1984). Cumhuriyet Dönemi Türk mimarlığı. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
24. Sunay, S. (2022). Birinci Ulusal Mimarlık Akımı demiryolu lojman binaları için bir tipoloji denemesi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 62(1), 741-763.
25. Tamçelik, S. (2000). Osmanlı Dönemi demiryollarının tarihi gelişimi içerisinde siyasi, iktisadi ve sosyal etkiler. Erdem, 12(35), 483-535.
26. Tekemen Altındaş, E. (2021). XIX. yüzyılın son çeyreğinde Ankara’da demiryolu ulaşımı. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, (4), 21-32.
27. Yanık, E. (2019). Kütahya çini sanatının günümüzdeki durumu ve çini ustası Selahattin Uslu. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Uşak: Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. Yavuz, M. (2001). 19. yüzyıl sonu 20. yüzyıl başlarında İstanbul’da Alman mimarların yaptıkları mimari eserler. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Yavuz, Y. (1973). Cumhuriyet Dönemi Ankara’sında mimari biçim endişesi. Mimarlık, (11-12), 26-44.
30. Yavuz, Y. (2009). İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e Mimar Kemalettin 1870-1927. TMMOB Mimarlar Odası.
31. Yıldırım, İ. (2001). Cumhuriyet Döneminde demiryolları (1923-1950). Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.