Degree of Interdependency and Logico-Semantic Relations of Sentences with Ki in Azerbaijani Turkish within the Framework of Systemic Functional Grammar

Öz

This study aims to examine sentence complexes formed with the copied junctor “ki” in Azerbaijani Turkish within the framework of systemic functional grammar theory developed by Halliday and Matthiessen (2014). Systemic functional grammar categorizes the relationship between sentences in sentence complexes using the systems of “taxis or degree of interdependency” and “logico-semantic relation”. When Azerbaijani Turkish sentences with “ki” are examined according to types of degree of interdependency, it is seen that some of these clauses are arranged in equal status, while others can be arranged in dependent status. Additionally, there are cases where sentences with “ki” are used as embedded clauses. It has been determined that sentences with equal status “ki” can come together with expansion and projection logico-semantic relations, while sentences with dependent and embedded “ki” sentences can establish expansion relations. Ki functions as a conjunction in clauses of equal status, while in subordinate sentences, it functions as a non-defining/non-restrictive relative clause or a finite adverbial clause. Embedded sentence with ki functions as the head of a nominal group that serves as various elements in the main clause, or as the postmodifier in a nominal group phrase in the main clause.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijani Turkish
• systematic functional grammar
• sentences with ki
• interdependence
• logico-semantic relation

DİZGECİ İŞLEVSEL DİL BİLGİSİ ÇERÇEVESİNDE AZERBAYCAN TÜRKÇESİNDE Kİ’Lİ CÜMLELERİN KARŞILIKLI BAĞIMLILIK TÜRLERİ VE MANTIKSAL-SEMANTİK İLİŞKİLERİ

Öz

Bu çalışmada, Azerbaycan Türkçesinde kopyalanmış bağlayıcı “ki” ile kurulan cümle komplekslerinin Halliday ve Matthiessen (2014) tarafından geliştirilen dizgeci işlevsel dil bilgisi çerçevesinde incelenmesi amaçlanmıştır. Dizgeci işlevsel dil bilgisi, cümle komplekslerinde cümlelerin ilişkisini “sıralama/karşılıklı bağımlılık” ve “mantıksal-semantik ilişki” sistemleri ile kategorize eder. Azerbaycan Türkçesinde ki’li cümle kompleksleri, karşılıklı bağımlılık türlerine göre incelendiğinde bu cümlelerden bazılarının eşit statülü, bazılarının ise bağımlı statülü sıralandığı görülür. Ayrıca ki’li cümlelerin gömülü cümle işlevinde kullanıldığı durumlar da mevcuttur. Çalışmada eşit statülü ki’li cümlelerin genişletme ve yansıtma mantıksal-semantik ilişkileri ile bir araya geldiği, bağımlı statülü ve gömülü ki’li cümlelerin genişletme ilişkisi kurduğu tespit edilmiştir. Eşit statülü cümlelerde “ki” bağlaç/bağlama edatı işlevindeyken bağımlı statülü cümlelerde ki’li cümle, tanımlayıcı olmayan/sınırlamasız bitimli bir ilgi cümlesi veya bitimli bir zarf cümlesi işlevindedir. Ki’li gömülü cümleyse birincil cümlede çeşitli ögeler olarak görev yapan bir isim veya isim grubunun başı ya da birincil cümledeki bir isim veya isim grubunun son niteleyicisi gibi işlev görmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaycan Türkçesi
• dizgeci işlevsel dil bilgisi
• ki’li cümleler
• karşılıklı bağımlılık
• mantıksal-semantik ilişki

Kaynakça

1. Abdulla, K. & Mirzәliyeva, M. (Ed.). (2002). Oğuz qrupu Türk dillәrinin müqayisәli qrammatikası, III hissә, sintaksis. BSU Nәşriyyatı.
2. Abdullayev, Ә. (1964). Müasir Azәrbaycan dilindә tabeli mürәkkәb cümlәlәr. Azәrbaycan Dövlәt Tәdris-Pedagoji Әdәbiyyatı Nәşriyyatı.
3. Abdullayev, Ә. (1974). Müasir Azәrbaycan dilindә tabeli mürәkkәb cümlәlәr. Maarif Nәşriyyatı.
4. Abdullayev, Ә., Seyidov, Y., Hәsәnov, A. (1972). Müasir Azərbaycan dili, sintaksis, IV hissә. Maarif Nәşriyyatı.
5. Abdullayeva, G. (2013). Müasir Azәrbaycan dili, II hissә (morfologiya, sintaksis). Elm vә Tәhsil.
6. Akalın, Ş. H. (2004). Eski Anadolu Türkçesinde ki’si düşmüş birleşik cümleler üzerine. Zeynep Korkmaz Armağanı içinde (51-60. ss.), Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Akbayır, S. (2007). Eğitim fakülteleri i̇çin cümle ve metin bilgisi. Pegem A Yayıncılık.
8. Aktan, B. (2016). Türkiye Türkçesinin söz dizimi. Eğitim Yayınevi.

9. Alışova Demi̇rdağ, E. (2019). Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesinde birleşik cümle yapılarının karşılaştırılması. Journal of Turkish Studies, 14(2), 87-111.
10. Alışova Demi̇rdağ, E. (2021). Azerbaycan Türkçesi söz dizimi (Türkiye Türkçesiyle karşılaştırmalı olarak). Kesit Yayınları.
11. Alışova Demi̇rdağ, E. (2023). The function of qoşma (postposition) in Azeri and its counterpart in Turkish and Azeri model in classifying edat (particle) in Turkish. Dil Araştırmaları, 17(32), 35-54.
12. Anar. (2003). Әsәrlәr, I cild. Nurlan.
13. Atabay, N., Özel, S., Çam, A. (2003). Türkiye Türkçesinin sözdizimi. Papatya Yayıncılık.
14. Aydemir, İ. A. (2020). Çağdaş Türk dillerinde altasıralama stratejileri. Grafiker Yayınları.
15. Bakuuro, J. (2017). Demystifying Halliday’s metafunctions of language. International Journal of Language and Literature, 5(2), 211-217.
16. Banguoğlu, T. (2015). Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Bilgegil, M. K. (2014). Türkçe dilbilgisi. Salkımsöğüt Yayınevi.
18. Bilgin Aksoy, G. (2025). Azerbaycan Türkçesi̇nde yansıtma cümleleri̇: Di̇zgeci̇ i̇şlevsel di̇l bi̇lgi̇si̇ kuramı çerçevesi̇nde bi̇r i̇nceleme. V. S. Yelok, Z. Abdirashidov, T. Sarıkaya Aksoy, S. Harmanda (Ed.), Uluslararası Çağdaş Türk Lehçeleri̇ ve Edebi̇yatlarının Güncel Meseleleri̇ Bi̇lgi̇ Şöleni̇-2 “Mahmuthoca Behbûdî ve Türki̇stan Cedi̇tçi̇li̇ği̇”-Bildiri Kitabı- içinde (68-77. ss.), Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı.
19. Bozkurt, F. (2010). Türkiye Türkçesi: Türkçe öğretiminde yeni bir yöntem. Kapı Yayınları.
20. Böler, T. (2022). Türkiye Türkçesi söz dizimi. Kesit Yayınları.
21. Budaqova, Z. (Ed.). (1981). Müasir Azərbaycan dili, III cild, sintaksis. Elm.
22. Butt, D. G. & Webster, J. J. (2017). The logical metafunction in systemic functional linguistics. T. Bartlett, G. O’Grady (Ed.), The Routledge Handbook of Systemic Functional Linguistics içinde (96-114. ss.), Routledge.
23. Cabbarlı, C. (2005). Әsәrlәri, II cild. Şərq-Qərb.
24. Cemiloğlu, İ. (2018). Dede Korkut hikâyeleri üzerine söz dizimi bakımından bir i̇nceleme. Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Csató, E. Á. & Johanson, L. (2021). On the grammaticalization of two types of “ki” in Turkic. Türkiyat Mecmuası / Journal of Turkology, 31(1), 1-14.
26. Çağatay, S. (1963). Türkçede ki < erki. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, (11), 245-250.
27. Delice, H. İ. (2018). Türkçe sözdizimi. Asitan Kitap.
28. Demir, N. (2019). Türkçe cümle bilgisi. Altınordu Yayınları.
29. Dizdaroğlu, H. (1976). Tümcebilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Doğan, E. (2020). Türkçe söz diziminin bir sorunu: Ki’li cümleler birleşik cümle mi yoksa bağlı cümle midir? Türkoloji Dergisi, 24(2), 177-188.
31. Ediskun, H. (2005). Türk dilbilgisi: Sesbilgisi-biçimbilgisi-cümlebilgisi. Remzi Kitabevi.
32. Eker, S. (2011). Çağdaş Türk dili. Grafiker Yayınları.
33. Elçin. (2005). Seçilmiş әsәrlәri 2. Çınar-Çap.
34. Ercan, G. S. (2018). Dizgeci i̇şlevsel dilbilgisi. Ö. Can (Ed.), Dilbilim Kuramları, İ̇ki Düzlem Beş Kuram içinde (154-212. ss.), İthaki Yayınları.
35. Ergin, M. (2004). Türk dil bilgisi. Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım.
36. Erkman Akerson, F. & Ozil, Ş. (2015). Türkçede niteleme: Sıfat işlevli yan tümceler. Türk Dil Kurumu Yayınları. Әbdülrәhmanlı, N. (2014). Qurban (Yüzilin “Əli və Nino” əfsanəsi). Qanun Nәşriyyatı.
37. Әhmәdova, K. (2014). Çoxkomponentli mürəkkəb cümlələr (müasir Azərbaycan dili materialları əsasında). Elm vә Tәhsil.
38. Gencan, T. N. (2007). Dilbilgisi. Tek Ağaç Eylül Yayıncılık.
39. Göksel, A. & Kerslake, C. (2005). Turkish: A comprehensive grammar. Routledge.
40. Gülensoy, T. (2010). Türkçe el kitabı. Akçağ Yayınları.
41. Gürkan, D. Ö. (2023). Üretici dönüşümsel dilbilgisi kuramına göre cümle kurucuların i̇şlevleri. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(3), 2126-2135.
42. Hacıeminoğlu, N. (2015). Türk dilinde edatlar. Bilge Kültür Sanat.
43. Haig, G. (1998). Relative constructions in Turkish. Harrassowitz Verlag.
44. Halliday, M. A. K. & Matthiessen, C. M. I. M. (2014). Halliday’s introduction to functional grammar. Routledge.
45. Hatiboğlu, V. (1972). Türkçenin sözdizimi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
46. Hüseynzadә, M. (2007). Müasir azәrbaycan dili, III. hissә, morfologiya. Şәrq-Qәrb.
47. İbrahimov, M. (2005). Seçilmiş әsәrlәri 1. Şərq-Qərb.
48. İsmihanova, G. & Yokuş, M. (2019). Türkiye Türkçesi ve Azerbaycan Türkçesinde ki’li birleşik cümleler. Elmi İş, 10(49), 7-10.
49. Johanson, L. (2022). Türkçe dil ilişkilerinde yapısal etkenler. (Çev: N. Demir), Türk Dil Kurumu.
50. Karaağaç, G. (2013). Türkçenin dil bilgisi. Akçağ Yayınları.
51. Karahan, L. (2011). Yapı bakımından cümle sınıflandırmaları üzerine. Türk Dili Üzerine İ̇ncelemeler içinde (236-244. ss.), Akçağ Yayınları.
52. Karahan, L. (2024). Türkçede söz dizimi. Akçağ Yayınları.
53. Karaörs, M. (2011). Cümle bilgisinde i̇simlendirme, sınıflandırma ve tahlil metotlarının birliği. Türk Gramerinin Sorunları içinde (21-30. ss.), Türk Dil Kurumu Yayınları.
54. Karataş, M. & Çevik, A. İ. (2017). Dil öğretiminde “ana lehçe” ile “hedef lehçe” arasındaki i̇lişkinin (benzerlik) dil becerilerine etkisi (Azerbaycan Türkçesi-Türkiye Türkçesi örneği). International Journal of Languages’ Education and Teaching, 5(3), 579-608.
55. Kazımov, Q. (2010a). Müasir Azәrbaycan dili, morfologiya, ali mәktәblәr üçün dәrslik. Elm vә Tәhsil.
56. Kazımov, Q. (2010b). Azәrbaycan dilindә tabeli mürәkkәb cümlәnin inkişaf tarixi. Nurlan.
57. Kazımov, Q. (2017). Azәrbaycan dilinin qrammatikası, morfologiya-sintaksis, ali mәktәblәr üçün dәrslik. Elm vә Tәhsil.
58. Keskin, R. (2003). Türkçe dil bilgisi -kelime ve cümle tahlilleri-. Çizgi Kitabevi.
59. Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
60. Korkmaz, Z. (2005). Türkiye Türkçesinin ki bağlacı ile ki şüphe edatı arasındaki yapı ve görev ayrılığı. Türk Dili Üzerine Araştırmalar, C. 1 içinde (620-624. ss.), Türk Dil Kurumu Yayınları.
61. Kükey, M. (1975). Uygulamalı örneklerle Türkçenin sözdizimi. Kardeş Matbaası.
62. Kültüral, Z. (2018). Türkiye Türkçesi cümle bilgisi. Palet Yayınları.
63. Mehmedoğlu, A. (2002). Türkiye Türkçesinde bazı gramer terim ve anlayışları üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 50(2002/2), 105-126.
64. Mәhәrrәmli, Q. & İsmayılov, R. (2015). Azәrbaycan dilinin frazeologiya lüğәti. Altun Kitab.
65. Mәmmәdxanlı, Ә. (2013). Seçilmiş əsərləri. Tәhsil.
66. Mәmmәdova, X. İ. & Cavadov, Ә. H. (2000). Tabeli mürәkkәb cümlәlәrin semantik-qrammatik xüsusiyyәtlәri. Mütәrcim.
67. Musaoğlu, M. (2003). Türkçe’nin i̇şlevsel dil bilgisi ve metin kompozisyonu. Dil Dergisi, 120, 22-40.
68. Musayev, M. M. (2011). Türk әdәbi dillәrindә mürәkkәb cümlә sintaksisi. Kitab Alәmi.
69. Müzәffәroğlu, T. (2002). Müasir Azәrbaycan dilindә mürәkkәb cümlәnin struktur semantikası. Azәrnәşr.
70. Özkan, A., Toker, M., Aşçı, U. D. (2020). Türkiye Türkçesi söz dizimi. Palet Yayınları.
71. Özkan, M. (2012). Eski Türkiye Türkçesinde ki/kim bağlaçlarının kullanılışı üzerine. Journal of Turkish Language and Literature, 31, 243-255.
72. Özkan, M. & Sevinçli, V. (2023). Türkiye Türkçesi söz dizimi. Babıali Kültür Yayıncılığı.
73. Parlatır, İ. & Şahin, H. (2011). Türk dili: Sözlü ve yazılı anlatım türleri ile anlatım teknikleri. Ekin Basım Yayın Dağıtım.
74. Paşayev, M. C. (2008). Mir Cәlal seçilmiş əsərləri, birinci kitab. Çaşıoğlu.
75. Rüstәm, S. (2005). Seçilmiş əsərləri, III cild. Şərq-Qərb.
76. Sağlam, B. (2024). Farsça kökenli ki ile oluşturulan yapıların Türkiye Türkçesi ağızlarındaki i̇şlevleri üzerine. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (38), 205-223.
77. Schönig, C. (1993). Finitprädizierte relativsätze in sprachen des altaischen typs. Türk Dilleri Araştırmaları, 3, 181-191.
78. Seyidov, Y. M., Abdullayev, Ә. Z., Mәmmәdli, A. M. (2014). Azәrbaycan dilinin funksional qrammatikası: Söz birlәşmәlәri, tabeli mürәkkәb cümlәlәr, frazeologiya, IV cild. Prestige Çap Evi.
79. Şenlik, A. Ş. (2013). Osmanlı Türkçesindeki cümle bağlaçlarının tasnifine dair bazı öneriler. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 45(45), 251-268.
80. Şimşek, R. (1987). Örneklerle Türkçe sözdizimi: Tümceler - belirtme öbekleri - çözümleme. Kuzey Gazetecilik Matbaacılık.
81. Tekin, Ş. (1966). Uygurcada yardımcı cümleler üzerine bir deneme. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, (13), 35-63.
82. Tekin, Ş. (2002). Eski Türkçe. Türk Dünyası El Kitabı, Dil-Kültür-San’at, 2, içinde (69-119. ss.), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
83. Thompson, G. (2014). Introducing functional grammar. Routledge.
84. Tosun, İ. & Koç, A. (2014). Yapı bakımından tümce türleri ve yan tümce. Journal of Turkish Studies, 9(9), 969-969.
85. Turan, Z. (1999). Cümlenin yapısı ile i̇lişkilendirilen “basit” ve “birleşik” kavramları üzerine. Türklük Bilimi Araştırmaları, (8), 299-311.
86. Türkyılmaz, B. (2025). Yeni Uygurcada taksis kategorisi kodlayıcıları: -GAn ve -vatkan sıfat fiilleri. Dil Araştırmaları, 19(36), 175-191.
87. Yener, M. L. (2013). Ki’li tümceleri yeniden düşünmek: Ki’li tümceler birleşik tümce midir yoksa bağlı tümce midir? Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 10(4), 165-176.
88. Yüceol Özezen, M. (2013). Türkiye Türkçesinde pekiştirme işlevli ki. Journal of Turkish Studies, 8(9), 367-373.